این مشاغل، مناصب و عنوانها، فی نفسه ارزشی ندارد. همان طوری که امیرالمؤمنین فرمود، «الاّ ان اُقیم حقّاً[2] »؛ مگر این که انسان با امکانی که در اختیار او قرار میگیرد، حقّی را بتواند اقامه کند؛ کاری را بتواند انجام دهد. همّت باید این باشد و رضایت و خشنودی نیز باید از این باشد.
نقد هدف قرار دادن خود شغل و آسیب زدن به محتوای آن برای حفظ سمت
سوم اینکه، در این کاری که داریم، نفس شغل، هدف نباشد. البته سخت است. اگر نفس شغل هدف شد، ممکن است جاهایی نتیجهی بدی بار بیاورد و انسان برای حفظ نفس شغل، به محتوای شغل ضربه بزند. یک وقت لازم میشود که انسان برای حفظ این سمت و مسؤولیت، کاری کند که با مضمون این مسؤولیت سازگار نباشد. به قول مرحوم شهریار:
خدمت به سمت بهجای به خدمت گرفتن سمت برای خود
پس، نکتهی سوم خدمت به نفس این سِمَت است. نه اینکه این سمَت را در خدمت خودمان قرار دهیم. ما باید خادم این سمَت باشیم؛ این سمت، خادمِ ما نباشد. همانطور که امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام در نامه به عامل خود فرمودند: «باید عمل برای ما طعمه نباشد». این عمل، این کار، این شغل، این مسؤولیت، طعمهای برای ما نباشد.
پیامد طعمه دانستن کار و لرزیدن بنای نظام و تشکیلات
شما هوشمندید و میفهمید که این دو نوع برداشت، چقدر در کار تأثیر میگذارد. انسان وقتی کار را طعمه میداند، مال خود میداند، در خدمت خود میداند، آنوقتْ ممکن است کارهایی از او سر بزند که همانها، مشکلات ایجاد میکند. همانهاست که بنای یک تمدّن، یک نظام و یک تشکیلات را میلرزاند. به خلاف اینکه فردی بگوید: من در خدمت این کارم. من در خدمت این سمَت و شغلم. بنده کی هستم؟ طلبی از کسی ندارم. من حالا از خودم، برای شما میگویم:
قرار دادن خود در خدمت شغل نه شغل در خدمت خود
… «رئیس این تشکیلات کی باشد؟» من توی دلم بگویم: «بالاخره من مناسبترم.» شما بگویید: «من مناسبترم.» اینجا یک معارضه و دعوا میشود. ما در این دعوا، به قول زورخانهچیها، لُنگ انداختیم. گفتیم: «ما نیستیم. شغل ما قهوهچیگری.» همه لنگ انداختند و کار، سامان گرفت. باید خودمان را در خدمت شغل قرار دهیم. شغل را در خدمت خودمان نخواهیم و ندانیم. این هم یک نکته.
لزوم نگریستن به نمایندگی، شهرت، ثروت و اقتدار به چشم امتحان
… مجموع این امتحانات از عهده برآمد، سعادتمند و برخوردار از فلاح است. اگر خدای نکرده ما در این امتحانات شکست بخوریم و از عهده امتحان برنیاییم، آن وقت خسران است. بین فلاح و خسران، یک لحظه کوتاه فاصله است. آن لحظه کوتاه هم رهین اراده و نیّت و همّت فرد انسانی است. به نمایندگی مجلس، به این چشم نگاه کنید. به مسؤولیتهای مهمّ و پر سر و صدا و پرآوازه در جامعه، به این چشم نگاه کنیم. به شهرتها و مأموریتها و ثروت دنیا و اقتدار اجتماعی و نفوذ مردمی، باید به چشم امتحان نگاه کرد.
گذرا بودن عمر و مسئولیتها و کوتاهی دورهٔ نمایندگی
این زندگی هم میگذرد. پنجاه سال، شصت سال، هفتاد سال - کمتر یا بیشتر - مثل برق میگذرد. این مسؤولیتها هم زودتر از زندگی تمام میشود. تا دیروز کسانی در این مجلس مینشستند، امروز شما مینشینید، فردا هم کسان دیگری مینشینند. این مأموریتِ کوتاه مدّت، ارزش این را ندارد که به صورت یک اصل در مقابل تکلیف شرعی - که بزرگتر از آن است - قرار گیرد. آن مأموریت کوتاه مدّت، در مقابل تکلیف شرعی کوچک است. این، حرف اساسی ما با شماست.