رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

معنای دنیا و بهره‌های زندگی مادی و نگاه دینی به آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در پنجمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۴/۰۱/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۱
۱۳۶۴۱۴۰۱

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

وَ قالَ موسَى ‌بنُ جَعفَرٍ علیهما السّلام: اَهینُوا الدُّنیا؛ دنیا را پست و خوار بشمارید. فَاِنَّهُ اَهنَى ما یَکونُ لَکُم اَهوَنُ ما یَکونُ عَلَیکُم؛ زیرا که هر چه دنیا در نظر شما پست‌تر و بى‌اهمّیّت‌تر باشد، به همین نسبت براى شما گواراتر و دلنشین‌تر است. دنیا که میگوییم، یک چیز خیالى نیست؛ دنیا همین متاع زندگى ما است، همین لذّتهاى ما است، همین خواسته‌هاى ما است؛ پول‌طلبى، قدرت‌طلبى، تجمّل‌طلبى، زیاده‌طلبى است؛ لذّات گوناگون اعمّ از حلال و حرامش است؛ اینها همه دنیا است. استفاده‌ى از اینها، شرعاً و عقلاً و از نظر دین ایرادى ندارد و ممدوح است و مال انسان است ــ البتّه به شکل صحیح و قانونى و حلالش ــ امّا بزرگ شمردن آنها، اهمّیّت دادن به آنها، دعوا کردن بر سر آنها، خودکشان کردن بر سر آنها چیزهاى مذمومی است. اگر میخواهید دنیا براى شما لذّت‌بخش باشد، گوارا باشد و از آن بهره ببرید، طبق این گفته‌ى حکمت‌آمیز موسى‌بن‌جعفر (علیه الصّلاة و السّلام) راهش این است که به دنیا اهمّیّت ندهید. اگر اهمّیّت دادید، به‌ قدرى که باید بر سر آن دعوا کرد، باید زندگى را بر خود تلخ کرد تا یک چیزى گیر آورد، اگر این‌جور شد، دنیا گوارا نخواهد بود. این مضمونِ این حدیث شریف و این کلام بسیار حکمت‌آمیز است. فَاِنَّهُ اَهنَى ما یَکونُ لَکُم اَهوَنُ ما یَکونُ عَلَیکُم؛ گواراترین براى شما، آن چیزى است که براى شما سبک باشد. فَاِنَّهُ ما اَهانَ قَومٌ الدُّنیا اِلّا هَنَّاَهُمُ اللهُ العَیشَ وَ ما اَعَزَّها قَومٌ اِلّا ذَلّوا وَ تَعِبوا وَ کانَت عاقِبَتُهُمُ النَّدامَة.[1]
عامل دیگر که امتحان بسیار بزرگی بر سر راه همه است، عامل دنیا و جلوه‌های فریبنده‌ی آن بود. در جبهه‌ی خودی، برخورداری مادّی کم و امکانات ناچیز بود. جلوه‌های دنیا پر جاذبه است و چشمها و دلها را میفریبد؛ چنان که بعضی از کسان را فریفت. «دنیا» هم که میگویم، فقط پول و خانه و خودرو شخصی نیست. چیزهای دیگر هم هست. اسم درکردن، تعریف شنیدن، ستایش شنیدن، تمتّعات ناروا و نادرستِ جنسی و همه‌ی امکاناتی که نفسِ انسان آنها را میخواهد، دنیا و جلوه‌های آن است.
این نکته را متذّکر شوم که در این حدیث و احادیث مشابه، مراد از دنیا زمین و متعلّقات آن و آبادانی و پرداختن به امور مردم و امثال این کارها نیست؛ بلکه جلوه‌هایی از دنیا (مال و جاه و مقام) مورد نظر است که انسان آنها را برای خود میخواهد. بنابراین هر آنچه از نعم الهی در روی زمین و زیباییها و لذّتها و تعیّشها که به نفس انسان بر میگردد و برای خود میخواهد، در تعبیرات حدیثی «دنیا» تلقّی میشود و مذموم است. پیداست که هر چه انسان بیشتر به دنیا بیندیشد و بپردازد، رغبت و شوق او بیشتر میشود و وقتی که از دنیا رو برگرداند، بتدریج محبّت دنیا هم از دل او کاسته میشود. مرادِ این روایت و امثال آن، این نیست که انسان فعّالیت و تلاش در زندگی را رها کند و برود گوشه خانه بنشیند. برخی این گونه خیال کردند و سالها - بلکه بعضیها قرنها - رویّه غلطی را که منجر به انعزال و انزوا و دوری از فعّالیتها و تلاشهای زندگی شده است، در پیش گرفتند و آن را به اسلام نسبت دادند. بنابراین مراد از دنیا، این برداشت غلط نیست.

شاهدها (۴۱ پاراگراف)

پرورشگاه و محل امتحان انسان و لزوم بنای دنیایی سالم در نگاه ادیان

ادیان الهی دنیا را پرورشگاه آدمی و محلّ امتحان او می‌دانند و منحصراً راه تعالی معنوی بشر را در بنای دنیایی سالم و به دور از عوارض طغیانها و خودخواهیها و تنگ‌نظریهای قدرت‌طلبان و ضعف و جهالت و انفعال کوته‌نظران، دانسته‌اند و برای ایجاد چنین دنیایی مجاهدت کرده‌اند. رها کردن و بی‌اعتنایی به طبیعت و نیروها و قوانینی که در آن برای تعالی انسان ودیعه نهاده شده است، همانند تصرّف ظالمانه و فساد انگیز در آن محکوم و مردود است.

توجه به دنیا بدون هدف قرار دادن آن نزد رهروان کمال

… جایز نیست. در این اقیانوس عظیم که بعضی از ما در آغاز راه تا قوزک پا و بعضی تا زانوانمان وارد شدیم، کسانی «دل به دریا زده» شنا میکنند و کسانی مرحله‌ها پیش رفتند، خود را نورانی کرده‌اند، از فراز مادّیات عالم و از فراز خواستهای حقیر و آرزوهای کوچک پرواز میکنند. دنیا را ندیده نمیگیرند، اما دنیا را هدف قرار نمیدهند. آن بلندپروازان این آسمان لایتناهی هم هر روز برای پروازی بلندتر، همّت تازه‌تری را به‌خرج میدهند.

زوال‌پذیری عزت، زینت و سختی‌های دنیا

… برای عزّتها و جاه و جلال ظاهری و نام و نشانِ گذرا، با یکدیگر تنافس نکنید، حسادت نورزید، رقابت نکنید. «ولا تعجبوا بزینتها و نعیمها»؛ به زینت و نعمت دنیا شگفت‌زده نشوید. «ولا تجزعوا من ضرائها و بؤسها»؛ از سختیها و دشواریهای زندگىِ کوتاه دنیا، به جزع نیایید. «فان عزّالدنیا و فخرها الی انقطاع»؛ این زینت و عزّت، رو به انقطاع و نابودی است. «وان زینتها و نعیمها الی ارتجاع»؛ زیباییها و نعمتها، رو به برگشت دارد. جوانی و نشاط و زیبایی، جای خود را به پیری و افسردگی و خمودگی میدهد. «وان ضراعها و بؤسها الی نفاد»؛ سختیها هم تمام میشود و از بین میرود. «و کلّ مدّة فیها الی منتهی»؛ همه زمانهای این عالم و این زندگی، به سوی پایان حرکت میکند. «و کلّ حىّ فیها الی بلی»؛ همه …

تشبیه ناقص زندگی دنیا به اردوگاه آموزشی با هدفی معین

… باشد؛ چیزى ندارید. شما باید یک هدفى را فراتر از زندگى دنیا، فراتر از خود این زندگى مادّی هدف اصلى قرار بدهید، که همان رضاى خدا است، آباد کردن خانه‌ى آخرت است، جلب کردن خشنودى پروردگار است؛ تا وقتى که زندگى تمام شد، احساس کنید که کارتان را انجام داده‌اید. مثل این است که فرض کنید ما را ده روز، بیست روز به یک اردوگاهی میبرند، یک دوره‌ى تمرین، آموزش، کار، ورزش و غیره در این اردوگاه قرار میدهند؛ خب یک هدفى دارد؛ انسان وقتى در یک اردوگاهى وارد میشود، بدیهى است که براى یک مقصودى و یک منظورى وارد میشود. وقتى این ده روز تمام شد، آدم باید احساس کند که با دستاوردى دارد از اینجا بیرون میرود. اگر دستاورد در خود آن ده روز خلاصه شده باشد، ما خسارت کرده‌ایم؛ یعنى در آخر کار هیچ ‌چیزی در اختیار نداریم. البتّه من اردوگاه را که مثال میزنم، در واقع یک مثال ناقصى است؛ چون شما بعد از اردوگاه یک دوره‌ى دیگر زندگى در ذهنتان هست، امّا وقتى که از این دنیا …

کوتاهی عمر و لزوم بهره‌گیری از آن برای حیات حقیقی اخروی

… باری‌تعالى که زیبایى مطلق و حقیقت مطلق است. خود را متّصل کنید، رابطه‌ى خود را با خدا تا آنجا که میتوانید قوى کنید؛ در همه‌ى میدانهاى زندگى این براى شما یک مسئله‌ى اساسى است. و این زندگى که دوران کوتاه یا بلندى است، در نهایت کوتاه است؛ زندگى، یک ساعت است؛ انسان در دوران جوانى این را حس نمیکند لکن وقتى زندگى را شناخت، و سنین عمر یک ‌قدرى بالا رفت، انسان میفهمد که زندگى ساعتى بیش نیست و گذرا است؛ در این ساعت باید حدّاکثر استفاده را کرد براى اینکه این حقیقت «منِ» انسانى که بنا است بعد از این نشئه بماند و از حیات حقیقى بهره‌مند بشود ــ که «وَ اِنَّ الدّارَ الأخِرَةَ لَهِیَ الحَیَوان‌»؛[1] حیات حقیقى بعد از این نشئه است ــ در آن نشئه بتواند خوب زندگى کند، بتواند به لقاء الهى برسد، بتواند به آن حقیقتى که خداى متعال براى او معیّن کرده است نائل بشود؛ ناقص و نیمه‌کاره و منحرف و معذّب نشود.

گذرگاه انسان‌ها به سوی هدف اصلی خلقت

این جا، همان اردوگاه بزرگ است. هر روزی، هزارها هزار انسان، وارد این اردوگاه میشوند و هزارها هزار انسان، از این اردوگاه بیرون میروند تا خود را به مسیر هدف اصلی خلقت و سر منزل واقعی، نزدیکتر کنند.

زندگی دنیا فرصت فهم حقیقت و رشد در پرتو آن

«لهم عذاب عظیم» برای آنها عذابی بزرگ است. و وقتی خدای بزرگ چیزی را به بزرگی یاد کند پیداست که واقعاً بزرگی آن چیز از ابعاد فهم ما بالاتر است. اینجا خداوند میگوید: برای اینها عذاب بزرگی هست. که البته عمده و مهمترین آن در ادامه‌ی حیات بشر است یعنی حیات پس از مرگ چون اصلاً این مزرعه برای رویش و بالش است و این حیات برای فهمیدن حقیقت و رشد کردن در پرتو حقیقت است، تا آنجا بشود نتیجه‌اش را برد. و در حیات اخروی همه‌ی آنچه که به دست انسان می‌آید عبارت از محصولی است که رشد و پرورش روحی در پرتو حقیقت در دنیا پیدا کرده و لذا کسی که حقیقت را از اول در ذهن خودش و در حیات خودش و در زندگی خودش راه نداده، در آن زندگی وضع بسیار اسف‌انگیزی خواهد داشت. چون …

فریبندگی دنیا که گریزندگان از آن را نیز به آن مأنوس می‌کند

… چقدر زیبا است، البته قابل ترجمه نیست، باید بلغا و شعرا بنشینند کلمه کلمه اینها را بسنجند و ترجمه کنند، آن که توجه انسان را جلب میکند، یعنی توجه من را جلب کرد این بود که وقتی در باره دنیا صحبت میکند میفرماید: «غرور حائل، وضوء آفل، و ظل زائل، و سناد مائل». بعد نکته‌ای را ذکر میکند «حتی اذا آنس نافرها» آن چنان دنیا با جلوه‌هایش و فریبندگیهایش خودنمایی میکند که آنان که از دنیا میگریختند و از آن وحشت داشتند، به آن انس میگیرند «و اطمأن ناکرها»[6] آنها که حاضر نبودند به دنیا دست بزنند، در کنار دنیا احساس آرامش میکنند. این همان بیماری است، یعنی همان انسانهایی که در دوران پیغمبر خانه و زندگی و باغهای مکه و ثروت و تجارت، و حتی زن و بچه را رها کردند و برای اسلام در کنار پیامبر به مدینه آمدند، با گرسنگی ساختند، با سختی ساختند، همین‌ها بعد از بیست - سی سال پس از رحلت پیامبر وقتی از دنیا میروند طلاهایی را که از اینها مانده برای تقسیم بین وارث باید با تبر بشکنند، اینها مصداق «حتی اذا آنس نافرها و اطمأن ناکرها» است. این اوج سخن امیر المؤمنین است. این یک نمونه از سخنان آن حضرت در مورد دنیاست.

حرام نبودن زینت‌ها و طیبات رزق الهی

… با اینها شریک نیستند. این امتیاز تقواست. «اَباحَهُمُ اللهُ مِنَ الدُّنیا ما کَفاهُم بِهِ وَ اَغناهُم» آن مقداری که در دنیا انسان را کفایت کند، بی‌نیاز بکند، خدای متعال آن را برای اینها مباح کرده است. آنها شریکِ آخرتِ این نیستند، اما این شریکِ دنیای آنهاست. قال الله عزّ و جلّ: «قُل مَن حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتی اَخرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزقِ قُل هِیَ لِلَّذینَ آمَنوا فِی الحَیاةِ الدُّنیا خالِصَةً یَومَ القیامَةِ کَذَلِکَ نُفَصِّلُ الآیاِ لِقَومٍ یَعلَموَ»[8] این آیۀ شریفه هم همین معنا را تفهیم می‌کند که لذات دنیوی و طیبات رزق، حرام نیست. بله، اسراف و زیاده‌روی حرام است، تجملات بی‌مورد حرام است، به فقرا و مستمندان نرسیدن، حرام است. بله، این کارها را اهل تقوا نمی‌کنند، اما آن مقداری که مورد نیازشان هست، از طیبات رزق الهی استفاده می‌کنند. (96/2/11)

پشت‌کردن دنیا و روی‌آوردن آخرت با گذر هر لحظه

«اَلا اِنَّ الدُّنیا قَد تَرَحَّلَت مُدبِرَةً» بدانید مردم، که دنیا رو به بازگشت گذاشته، پشت کرده، دارد می‌رود. «وَ الآخِرَةُ تَرَحَّلَت مُقبِلَةً» آخرت رو کرده به آمدن و دارد می‌آید. یک حقیقتی است دیگر، هر لحظۀ ما یک نفَسی است که از عمر دنیا دارد کم می‌شود و ما را از دنیا دور می‌کند و به آخرت نزدیک می‌کند. این حقیقت را انسان درک بکند، حسابی تکلیف خودش را می‌فهمد که باید چه‌کار بکند؛ غالباً کسانی که اشتباه می‌کنند، این را یادشان می‌رود. «وَ لِکُلِّ واحِدَةٍ مِنهُما بَنونَ» هر یک از این دو، چه دنیا چه آخرت، فرزندانی دارند. «فَکونوا مِن اَبناءِ الآخِرَةِ» از …

تمام‌شدنی و نابودشدنی بودن زندگی دنیا

زندگی دنیا تمام‌شدنی و نابودشدنی است. خب، حالا مثلاً شصت سال زندگی را این‌طور گذراندیم؛ بناست چند سال دیگر زندگی کنیم؟ اگر خیلی خیلی زندگی کنیم، فرض کنید بیست سال دیگر. این بیست سال هم مثل آن شصت سال؛ بلکه کمتر است! موارد تکراریِ بیشتر و موارد تازه کمتر دارد؛ زودتر هم خواهد گذشت. یعنی انسان درک …