رفتن به محتوای اصلی

دنیاطلبی

نام‌های دیگر: دل‌بستگی به دنیا، دلبستگی‌های مادی، دلبستگی به فرزندان، دنیازدگی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دل‌بستگی به مال، مقام و لذت‌های مادی و پیامدهای فردی و اجتماعی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۱
۱۳۵۹۱۴۰۱

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

بسیاری از مسلمین، به اهل بیت مکرّم پیغمبر علیهم السّلام و به آن بزرگوار به طور خاص، ارادت و علاقه و شیفتگی دارند. یک روایت، روایتی است که نویسنده معروف شافعی، «ابن مغازلی»، در کتاب خود نقل کرده که راوی این حدیث، غیر شیعه است. از اَنَس بن مالک نقل میکند که پیغمبر فرمودند: «انَّ علی بن ‌ابی طالب یضیء لاهل الجنة کما یظهر کوکب الصبح لاهل الدنیا.»؛ مردم بهشت، وجود علی بن ‌ابی طالب امیرالمؤمنین علیه‌السّلام را چنان درخشان میبینند که مردم دنیا ستاره صبح را آن گونه درخشنده میدیدند؛ یعنی نور آن بزرگوار، در بهشت هم بر انوار دیگر غلبه دارد. همین نویسنده سُنّی، روایت دیگری را از عمّار یاسر نقل میکند که گفت: "قال رسول‌الله صلّیالله‌علیه‌وآله: (قال لعلی بن ابی‌طالب، علیه‌السّلام) یا علی، انَّ الله قد زیَّنک بزینة لم یزیَّن بعباد بزینة احَّب الی الله منها." یعنی پیغمبر به علی فرمود: ای علی! خدای متعال تو را به زینتی آرایش داد که هیچ بنده‌ای از بندگان خود را به زینتی بهتر و محبوبتر از آن، آرایش نداده است. آن زینت چیست؟ «الزّهد فی الدنیا.»؛ زهد و بی رغبتی به دنیا؛ یعنی به ظواهر فریبنده‌ای که انسان از آنها لذّت می‌برد، زینتی است که خداوند به علی علیه‌السّلام داده است. دنیا، معنایش آباد کردن دنیا نیست. معنایش این نیست که دنیا را آباد کنند،زمین را با زینتهای الهی مزیَّن کنند و بندگان خدا را برخوردار کنند؛ که - امیرالمؤمنین علیه‌السّلام خود پیشتاز این راه بود. دنیا یعنی این‌که من و شما از آنچه که در زمین وجود دارد - چه در خوراک و پوشاک و مرکب و یا در شهوات جنسی - برای حظّ نفس و لذت خودمان، فراهم آوریم. این، همان دنیایی است که در روایات آمده است. البته مقداری از این بهره‌بریهای دنیایی، مُجاز و شاید ممدوح است؛ اما زیاده روی در آنها، همان دنیای بد و خبیثی است که ما را از آن باز داشته‌اند. پس، زهد در دنیا، زینت علی بن ‌ابی طالب علیه‌السّلام است.
دنبال تقوا، مطلبى دیگر [میفرماید]: وَ اَلّا تَبغیَا الدُّنیا وَ اِن بَغَتکُما؛ دنبال دنیا ندوید، اگرچه دنیا دنبال شما بیاید. این هم نکته‌ى دوّم، که این هم البتّه از لوازم تقوا است. همه‌ى کارهاى نیک از لوازم تقوا است؛ از جمله این. نمیگوید ترک دنیا بکنید، میگوید: اَلّا تَبغیا؛ دنبال دنیا حرکت نکنید، طلب نکنید؛ در حقیقت با تعبیر فارسى ما، ندوید دنبال دنیا. دنیا یعنى چه؟ یعنى آباد کردن روى زمین؟ یعنى احیا کردن ثروتهاى الهى؟ این است معناى دنیایى که گفتند [دنبال] نکنید؟ نه، دنیا یعنى آنچه شما براى خودتان و تمتّعات خودتان میخواهید، براى لذّات خودتان میخواهید؛ این را میگویند دنیا، وَالّا آباد کردن روى زمین اگر با هدف خیر و صلاح بشریّت انجام بگیرد، عین آخرت است، همان دنیاى خوب است. دنیایى که مذمّت شده است و باید دنبالش نرویم، یعنى آن چیزى که نیروى ما، تلاش ما، همّت ما را متوجّه خود میکند و ما را از راه باز‌میدارد؛ یعنى خودخواهى ما، خودپرستى ما، ثروت را براى خود خواستن، لذّت را براى خود خواستن؛ این دنیا است. البتّه این دنیا نوع حرام هم دارد، نوع حلال هم دارد؛ این‌جور نیست که براى خود خواستن، همه نوعش حرام باشد؛ نه، حلال هم دارد؛ [امّا] دنبال همان حلالش هم گفتند نروید؛ اگر دنیاى به این معنا شد، حلالش هم خوب نیست. هر چه بتوانید همین مظاهر زندگى مادّى را در جهت خدا قرار بدهید، سود کرده‌اید و برده‌اید؛ که میشود آخرت. تجارت هم اگر چنانچه براى رونق دادن به زندگى مردم باشد و نه پول ریختن داخل کیسه‌ى خود، میشود آخرت. و همه‌ى کارهاى دیگر دنیا از همین قبیل. خب، پس نکته‌ى دوّم این است که دنبال دنیا ندوید و در طلب دنیا روانه نشوید؛ همین معنایى که عرض شد. ضمناً آنچه امیرالمؤمنین در این وصیّت فرموده است، خود آن بزرگوار آئینه‌ى تمام‌نماى آن بوده است. زندگى او را که نگاه کنید، همین حرفهایى است که حالا یکى پس از دیگرى مشاهده خواهید کرد.
اصلاً دنیا یعنی چه؟ یعنی پول، یعنی خانه، یعنی شهوت، یعنی مقام، یعنی اسم و شهرت، یعنی پست و مسؤولیت، و یعنی جان. اگر کسانی برای حفظ جانشان، راه خدا را ترک کنند و آن‌جا که باید حق بگویند، نگویند، چون جانشان به خطر میافتد، یا برای مقامشان یا برای شغلشان یا برای پولشان یا محبّت به اولاد، خانواده و نزدیکان و دوستانشان، راه خدا را رها کنند، اگر عده‌ی این‌ها زیاد باشد آن وقت دیگر واویلاست. آن وقت حسین‌بن‌علیها به مسلخ کربلا خواهند رفت و به قتلگاه کشیده خواهند شد. آن وقت، یزیدها بر سرِ کار میآیند و بنی‌امیّه، هزار ماه بر کشوری که پیغمبر به وجود آورده بود، حکومت خواهند کرد و امامت به سلطنت تبدیل خواهد شد، امامت به سلطنت تبدیل خواهد شد!

شاهدها (۲۰۲ پاراگراف)

پرهیز از اصل شدن زرق‌وبرق زندگی در عین توجه معتدل به آن

… آن‌جورى بروید تا برسید به آن بالا و اگر رسیدید چه فضایلى دارد؛ امّا آن کسى که مدّتها دوندگى کرده، کوهنوردى کرده، بدن‌سازى کرده، به او امید بیشترى است؛ او شما هستید. این اسارت و این مبارزه‌ى میدان جنگ و مجاهدت خیلى ارزش دارد؛ از این ذخیره باید استفاده کنید. مواظب باشید زرق‌وبرق‌ها که همیشه در زندگى انسان این زرق‌وبرق‌ها هست، خود را زیادى جلوه ندهند، به آن باطن قضیّه که آن مسئولیّت و وظیفه‌ى بزرگ و تکلیف نهایى است، بیشتر توجّه بکنید. البتّه انسان نمیتواند به فکر زندگى نباشد؛ همه هم هستند، باید هم به شکل معتدلى و به شکل سالمى [به فکر] بود، امّا این باید مسئله‌ى اساسى در زندگى نباشد؛ مسئله‌ى اساسى باید آن باشد.

سیری‌ناپذیری نفس قدرت‌طلب برای جیفهٔ دنیا

… بداند آنها را از بین ببرد، یک ثانیه تأمل نمیکند و آنها را از بین می‌برد! او برای خود و قدرت و اطماع خویش و برای نفس سیری ناپذیر بشری کار میکند؛ همانی که امام به مخاطب خودشان فرمودند، اگر همه‌ی دنیا را هم به شما بدهند، باز کمتان است؛ حکومت این کشور که هیچ. فعالیت او، برای جیفه‌ی دنیا، برای قدرت و برای دو روز بیشتر بر اریکه‌ی قدرت سوار بودن است. خاک بر سر انسان غافل که فلسفه‌ی وجود خودش را نفهمد و سعادت خود را تشخیص ندهد.

ضربهٔ دنیاطلبی و منیت عالمان دین به حرکت معنوی

… سهمى دارند، وظیفه‌اى دارند ــ آنچه وظیفه‌ى ما معمّمین است و آنچه لازم است، این است که باید این جامعه‌اى را یا این حرکتى را که به سمت معنویّت حرکت میکند، با معنویّت منطقى و مستدل و صادقانه‌اى که از خود ما بُروز میکند، تضمین کنیم؛ وظیفه‌ى ما امروز این است. در عَلم‌داران دین نباید چیزى مشاهده بشود که از آن رایحه‌ى دورى از معنویّت استشمام بشود؛ وَالّا حرکتى که به سمت معنویّت است، ضربه خواهد خورد. چیزى که از آن بوى علاقه‌مندى به دنیا و زخارف[12] دنیا، خودپرستى و منیّت، تنازع براى امور دنیوى استشمام بشود، ضربه وارد خواهد آورد؛ این از جهت عملى. و از جهت علمى هم عمق بخشیدن به فکر دینى و اسلامى در مردم.

نبود دلبستگی به جنبه‌های دنیوی مسئولیت‌های انقلاب

خدا را شکر میکنیم که در دل ما ذرّه‌اى دلبستگى و عشق و علاقه به امور دنیوىِ مسائل مربوط به انقلاب نیست. یعنى این مسئولیّتها از جنبه‌ی ظاهرى آنها براى ماها هیچگونه کشش و انگیزه‌اى ندارد. این لطف خدا است و با جرئت این را بیان میکنیم و همین‌جور هم ‌ان‌شاءالله‌ عمل میکنیم. آنچه هست، مسئولیّت است؛ یعنى اهداف دینى است.من امروز در این مسئولیّت کنونى همان احساسى را دارم و همان روحیه‌اى را دارم که در روزهاى اختناق، با دشواری‌هاى فراوان، براى رسیدن به هدفهایى که بحمدا‌لله‌ هیچ تغییر هم نکرده ‌- بلکه روشن‌تر [هم] شده ‌- حرکت میکردم. …

کاستن نزدیکی دینداران به دنیاطلبان از آبروی دینداران

هدف پنجم این بود که با این کار برای خود وجهه و حیثیتی معنوی کسب می‌کرد، طبیعی بود که در دنیای آن روز همه او را بر این‌که فرزندی از پیغمبر و شخصیت مقدس و معنوی را به ولیعهدی خود برگزیده و برادران و فرزندان خود را از این امتیاز محروم ساخته است ستایش کنند و همیشه چنین است که نزدیکی دینداران به دنیا طلبان از آبروی دینداران میکاهد و بر آبروی دنیاطلبان می‌افزاید.

دگرگونی شخصیت‌ها بر اثر دنیاطلبی و دشواری تشخیص حتی برای خواص

… که در زمان پیغمبر جزو شخصیت‌ها و برجستگان و پسرعمۀ پیغمبر و نزدیک به پیغمبر بود؛ حتی بعد از دوران پیغمبر هم جزو کسانی بود که به سقیفه اعتراض کرد برای دفاع از امیرالمؤمنین. خب بله؛ حکم مستوری[48] و مستی همه بر عاقبت است![49] خدا عاقبت همه‌مان را به خیر بکند. گاهی اوقات دنیاطلبی، اوضاعِ گوناگون، جلوه‌های دنیا آن‌چنان اثرهایی می‌گذارد، آن‌چنان تغییرهایی در شخصیت‌هایی به‌وجود می‌آورد که برای هرکسی، برای خواص هم گاهی اوقات ایجاد اِشکال می‌شود؛ چه برسد برای مردم عامی. خب، آن روز واقعاً سخت بود و آنهایی که دورُوبرِ امیرالمؤمنین بودند و ایستادند و جنگیدند، خیلی بصیرت به‌خرج دادند. که بارها بنده نقل کردم از امیرالمؤمنین که فرمود: «وَ لا یَحْمِلُ هَذَا العَلَمَ اِلّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبرِ»[50]. اول، بصیرت؛ بصیرت در درجۀ …

اصل شدن مادیت برای مردم و آمیختگی ایمان مذهبی با انگیزه‌های مادی

مسئلۀ بعدی تحلیل شکست جریان حق است. علت شکست امام حسن عبارت بود از ضعف بینش عمومی، علت اصلی، و آمیخته‌شدن ایمان به انگیزه‌های مادی. در زمینۀ ضعف بینش عمومی، مردم بسیاربسیار ناآگاه بودند انصافاً، و ایمانِ مذهبی‌شان هم آمیخته شده بود به انگیزه‌های مادی. برایشان مادیت شده بود اصل. متزلزل‌شدن ارزش‌ها از ده، بیست سال قبل از آن؛ از حدود ده، پانزده سال قبل از ماجرای صلح امام حسن، ارزش‌ها ذره‌ذره متزلزل شده بود. یک مقدار تبعیض و یک مقدار این چیز‌ها به‌وجود آمده بود و همۀ اینها موجب شد که امام حسن نتواند مقاومت کند.

خطر مطلق‌کردن لذت‌های دنیا و فراموشی هدف‌ها با وجود نیاز به آنها

… و ازهم‌پاشیدگی درونی، تعالیم اخلاقی بسیار باارزشی وجود دارد که دنیا را به‌طور حقیقی به انسان می‌شناساند و می‌فهماند که «اِعلَموا اَنَّمَا الحَیاةُ الدُّنیا لَعِبٌ وَ لَهوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَینَکُم وَ تَکاثُرٌ فِی الاَموالِ وَ الاَولادِ»[4] تا آخر. یعنی این زر و زیورها، این جلوه‌ها و این لذت‌های دنیا اگرچه برای شما لازم است، اگرچه شما ناچارید از آنها بهره ببرید، اگرچه زندگی شما وابسته به آنهاست و در این شکی هم نیست و باید آنها را برای خودتان فراهم کنید؛ اما بدانید که مطلق‌کردنِ[5] اینها و چشم‌بسته به‌دنبال این نیازها حرکت‌کردن و هدف‌ها را به‌فراموشی‌سپردن، بسیار خطرناک است.

غلبهٔ مادی‌گری بر جهان اسلام از خلیفه تا علمای درباری

… یعنی توحید، نبوت، مقام معنوی انسان، ارتباط انسان با خدا و بقیۀ چیزها را تدوین کرده است و مهم‌ترین نقش صحیفۀ سجادیه همین بود. شما صحیفۀ سجادیه را در نظر بگیرید، سپس اوضاع فکری اسلامی مردم آن دوران را هم در نظر بگیرید؛ خواهید دید اینها چقدر باهم فاصله دارد. در همان وقتی‌که همۀ مردم دنیای اسلام در جهت مادی‌گری و به‌سوی حرکات و انگیزه‌های مادی سِیر می‌کردند و از شخص خلیفه ـ که عبدالملک‌مروان است ـ تا علمای اطرافی او ـ ازجمله محمدبن‌شهاب زهری که بعداً از این علمای درباری [توضیحی] خواهم آورد ـ همه فکر خودخواهی و دنیاخواهی را تعقیب می‌کنند، امام سجاد (ع) به مردم خطاب می‌کند و چنین می‌گوید: «اَوَ لا حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّماظَةَ لِاَهلِها» آیا آزادمردی نیست که این پس‌ماندۀ دهان سگ را برای اهلش بگذارد؟!

فراموشی اندیشهٔ اسلامی بر اثر زندگی مادی بی‌آنکه عقاید تحریف شود

… اینکه این بیانات امام که خطاب به عامۀ مردم است از نوع آموزش نیست، از نوع تذکر و یادآوری است. یعنی در این بیان امام نمی‌نشیند مسئلۀ توحید را برای مردم باز کند و بشکافد، یا مسئلۀ نبوت را برای مردم تفسیر کند. بلکه تذکر می‌دهد، یادآوری می‌کند. از مسئلۀ نبوت چرا؟ به‌خاطر اینکه در جامعۀ آن روز که امام سجاد در آن زندگی می‌کردند، هنوز فاصله تا زمان پیغمبر آن‌قدر نشده که عقاید اسلامی به‌طور کلی انحراف پیدا کند و تحریف بشود. در آن روز بسیار کسانی بودند که پیغمبر را دیده بودند، و دوران خلفای راشدین بر آنها گذشته بود، و ائمۀ بزرگ خودمان امیرالمؤمنین، امام حسن، امام حسین علیهم‌السلام را دیده بودند، و از لحاظِ نظام اجتماعی آن‌چنان وضعی پیش نیامده بود، که مردم نسبت به مسئلۀ توحید و نبوت یا نسبت به مسئلۀ معاد و قرآن دچار اشتباه و تحریف بنیانی و اصولی باشند. بله، یادشان رفته بود، زندگی مادی موجب شده بود که مردم فکر اسلام و فکر اعتقاد به اسلام و گرایش به آن را به‌کلی فراموش کنند.

کاسته‌شدن آبروی دین‌داران با نزدیکی به دنیاطلبان

هدف پنجم این بود که با این کار برای خود وجهه و حیثیتی معنوی کسب می‌کرد. طبیعی بود که در دنیای آن روز همه او را بر اینکه فرزندی از پیغمبر و شخصیت مقدس و معنوی را به ولیعهدی خود برگزیده و برادران و فرزندان خود را از این امتیاز محروم ساخته است، ستایش کنند؛ و همیشه چنین است که نزدیکی دین‌داران به دنیاطلبان از آبروی دین‌داران می‌کاهد و بر آبروی دنیاطلبان می‌افزاید.

حب حکومت و دنیا مانع اعتقاد قلبی خلفا به حقانیت اهل‌بیت (ع)

… گفت: الان در کوه‌های طبرستان و جاهای دیگر، عده‌ای با شعار اهل‌بیت قیام کرده‌اند؛ اگر این حرف تو همه‌جا پخش شود، آن‌وقت لشکری پیدا می‌کنند و به جانِ خودِ تو می‌افتند. خلیفه دید که راست می‌گوید، گفت: بخش‌نامه را پخش نکنید. یعنی اینها بر حکومتشان می‌ترسیدند. عقیده هم اگر پیدا می‌کردند، حبّ حکومت و دنیا و همین سلطنت، مانع اعتقاد قلبی‌شان می‌شد. (1380/6/30)

گرفتار شدن مجاهدان روزهای سختی در مال و ثروت

همان کسانی که یک روز در شعب ابی‌طالب گرسنگی کشیده بودند، زیر آفتاب تشنگی کشیده بودند، نصفه‌شب از گریۀ کودکان گرسنه‌شان خواب به چشمشان نیامده بود؛ همان کسانی که در جنگ‌های زمان پیغمبر شمشیر زده بودند، از دشمن نهراسیده بودند، به غنیمت کمترین نگاهی نکرده بودند؛ همین آدم‌ها افتاده بودند توی مال و ثروت...همان کسانی که وقتی رسیدند به کاخ کسریٰ در ایرانِ آن روز، آن فرش‌ها، آن غذاها، آن نعمت‌ها، به نظرشان مثل ریگ بیابان حقیر آمد. فرش بهارستان را ـ که یک فرش بسیار قیمتی بود که ارزشش با هیچ ثروتی آن روز معادله نمی‌کرد ـ با کمال بی‌اعتنایی تکه‌تکه کردند و هرکدامشان یک تکه‌اش را برداشتند. حالا این را حمل می‌کنند به وحشی‌گری آنها. نه، آن زمان آن‌کسانی‌که در لشکر اسلام بودند، بینشان کسان …

سبقت‌جویی دنیاطلبان برای شغل و غذا و مسند و عنوان بهتر

… نمونۀ بعد از پیغمبر، همۀ انسان‌هایی که در راه یک هدفی، دل‌باخته، از خود برون آمده، خود را ندیده و فقط خدا و هدف و راه و مقصد را دیده، دارند حرکت می‌کنند، یک‌چنین انسان‌هایی هستند. لذاست که آدمِ هدفی، دنبال آن مقام بالاتر، آن پست بهتر، آن زندگی شیرین‌تر نیست. اما آدمی که در پی دنیاست، همه‌اش به‌دنبال و پی این است که کدام کار بهتر، کدام شغل بهتر، کدام غذا بهتر، کدام مَسند بهتر، کدام موقعیت و عنوان بیشتر گیر او بیاید؛ به این می‌گویند: «سَبّاق»، دنبال سبقت، سبقت‌جویان. «وَ لَیُقَصِّرَنَّ سَبّاقونَ کانوا سَبَقوا» آن سبقت‌جویانی که هم به هدف‌ها و آرزوهای خودشان و هم به مراد دلشان رسیده بودند، اینها را کوتاهشان خواهیم آورد، کنارشان خواهیم گذاشت و حتی‌المقدور حد شرعی بر آنان جاری خواهیم کرد. این برنامۀ امیرالمؤمنین [بود]. این …

جلوه‌های دنیا مایهٔ نزاع برادران و محو ارزش‌های انسانی

… جاری است. این آب بینی چقدر ارزش دارد؟ ببینید چطور مطلب را مجسم می‌کند امیرالمؤمنین! تمام این قدرت و این حکومت عظیم برای علی، از آن آبی که از بینی این بز سرماخوردۀ بیمار می‌آید، کم‌ارزش‌تر، کوچک‌تر، بی‌رونق‌تر، و بی‌جلوه‌تر است. یعنی هیچ؛ از هیچ هم آن‌طرف‌تر. تعارف نمی‌کند امیرالمؤمنین، «وَ لَأَلْفَیْتُمْ دُنْیاکُمْ هَذِهِ اَزهَدَ عِندی مِن عَفطَةِ عَنزٍ»[1]، تمام این دنیایی که بِدان می‌نازند و می‌نازید، همۀ این ریاست‌ها، همۀ این قدرت‌ها، همۀ این جلوه‌های بسیار جاذب و جالب زندگی که برادر‌ها را به جان هم می‌اندازد، ملت‌ها را به کشتن می‌دهد؛ همۀ این انگیزه‌هایی که موجب می‌شود ارزش‌های انسانی در عملِ یک فرد، بلکه در تصور و تفکر یک فرد محو بشود؛ تمام اینها در نظر امیرالمؤمنین از عطسۀ عَنز، از آبِ بینی یک بز، بی‌ارزش‌تر، ناچیزتر، کم‌بهاتر، و کوچک‌تر است. اما بااین‌حال این خلافت را علی می‌گیرد، و چهار سال و ده ماه زندگی خود را وقف دفاع از همین قدرت و همین حکومت می‌کند. چرا؟ چرا قبول کرد این‌چنین حکومتی …

نهی از استفاده از مسئولیت برای مال‌اندوزی و تأمین آینده

در نظر امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام منصبِ حکومتی نباید وسیله‌ای باشد برای راحتی خود، برای عیشِ خود، برای کسب دنیا برای خود. این یک کاسبی مثل بقیه کاسبی‌ها نیست؛ این یک مسئولیت‌پذیری است. نمی‌تواند اشتغالِ به این مسئولیت برای این باشد که انسان چیزی به‌دست بیاورد، مالی کسب کند، مالی جمع کند، آیندۀ خود و فرزندانش را از این راه تأمین کند، یا خوش بگذراند در دنیا. این نباید باشد!

نگاه مادی به مسئولیت، پایین‌آورندهٔ قیمت کار و مانع درست کارکردن

… که سرمایه‌ای فراهم کنند و مثلاً زمین و باغی بخرند، برای آن موقعی که از این فرصت برخوردار نیستند. غافل از اینکه این فرصت را خدای متعال در اختیار ما گذاشته است تا ما به‌وسیلۀ آن، بهشت را بخریم. این دید مادی به مسئولیت، برای هر انسان دلسوزی مایۀ ناخرسندی است. یک خانۀ راحت، یک سرمایه‌گذاری در فلان شرکت و یک امکان مادی، چه ارزشی دارد؟ قیمت کار را پایین می‌آورد و انسان را پَست می‌کند. برای خاطر یک زُخرف[4] و پیرایۀ مادی، انسان بیاید مسئولیتی را که از یک‌طرف در ارتباط با مردم است و ازطرف دیگر در ارتباط با نظام اسلامی است، قبول کند؟ اصلاً این نمی‌گذارد انسان درست کار کند. این یکی از شاخص‌های اصلی مسئولان نظام اسلامی در مقایسه با مسئولان نظام غیر اسلامی است.

روی‌گرداندن دل‌ها از خدا به پول و مقام و تجمل پس از پیامبر

بعد پیغمبر از دنیا رفت و امتحان‌ها سخت شد. [عمار ایستاد]، عده‌ای دیگر هم ایستادند، نه‌فقط عمار، من عمار را برای شما مثال آوردم. در امتحان اولِ کار، عدۀ زیادی تقریباً توانستند جان به در ببرند، و خودشان را نگه داشتند. امتحان‌های سخت از سال‌های وسط شروع شد ـ و از رحلت پیامبر تا حکومت امیرالمؤمنین بیست‌وپنج سال طول کشید ـ دل‌هایی منقلب شد و برگشت؛ متوجه خدا بود، متوجه پول شد، متوجه دنیا شد، متوجه شغل شد، متوجه تقریب[10] به صاحبان زر و زور شد، متوجه خانه‌های گران‌قیمت شد، متوجه مَرکب‌های رنگارنگ شد. عمار از همۀ این جاذبه و مغناطیس‌ها توانست خودش را سالم عبور دهد، دل را عبور داد.

ارتباط بیشتر نهی از دنیاطلبی با مسئولان تا تودهٔ مردم

این حرف، آن‌قدری که به مسئولانی مثل حسن و حسین ارتباط پیدا می‌کند، به تودۀ مردم آن‌قدر ارتباط پیدا نمی‌کند. اگر دنیا به سراغ شما هم آمد، شما به سراغ دنیا نروید. برای شما مسئولان دولتی افتخار نیست که از دنیایی که به‌رایگان در اختیارتان قرار می‌گیرد، استفاده کنید، افتخار این است که از این دنیا استفاده نکنید؛ افتخار این است که غذای خوب نخورید؛ افتخار این است که پولِ زیاد خرج نکنید؛ افتخار این است که از خانه‌های خوب، از …

حد نگذاشتن حاکمان دنیایی برای لذت و هوس مگر از ناتوانی

… حکومت برسد و از لذات حکومت برخوردار نشود، اصلاً چرا به حکومت رسیده، پس باید لذت ببرد دیگر! به حکومت رسیده برای اینکه بتواند از تنعمات دنیا تا آنجایی که ممکن است استفاده کند؛ خوراک و پوشاک خوب و مرکب خوب و شهوت‌رانی‌های گوناگون و استفادۀ از انواع و اقسام لذت. خیلی کم اتفاق می‌افتد کسانی را شما ملاحظه کنید در حکومت‌های دنیایی، که حدی برای التذاذ و هوس‌های خودشان قرار بدهند، مگر نتوانند؛ که گاهی نمی‌توانند، عرف در یک جامعه یک‌طوری است که به آنها اجازه نمی‌دهد.

دنیاطلبی یکی از خواص، آغاز اختلاف میان مردم کوفه

… خبر دادند، او هم یک عدۀ دیگر را فرستاد، گفت بروید، نگذارید. جنجال بزرگی به‌وجود آمد، به‌خاطر اینی‌که سعدبن‌ابی‌وقّاص قرض خودش به بیت‌المال را نمی‌داد. حالا سعدبن‌ابی‌وقّاص از اصحاب شوراست، در شورای شش‌نفره، یکی از آنهاست. بعد از چند سال، کارش به اینجا رسید. بعد ابن‌اثیر می‌گوید: «فَکانَ اَوَّلُ ما نَزَغَ بِهِ بَینَ اَهلِ الکوفَةِ» یا «نُزِغَ بِهِ بَینَ اَهلِ الکوفَةِ» این اول حادثه‌ای بود که بین مردم کوفه، در آن اختلاف شد؛ به‌خاطر اینکه یکی از خواص، در دنیاطلبی این‌طور پیش رفته است و بی‌اختیاری نشان می‌دهد از خود! این‌هم یک داستان.

حاکم شدن دنیاطلبی بر کسانی که عمری با عظمت گذرانده بودند

وقتی معیارها از دست رفت، وقتی ارزش‌ها ضعیف شد، وقتی ظواهر پوک شد، وقتی دنیاطلبی و مال‌دوستی، حاکم بر انسان‌هایی شد که یک عمری را با عظمت گذرانده بودند، سال‌هایی را بی‌اعتنای به زخارف دنیا [سپری کرده بودند] و توانستند آن پرچم عظیم را بلند بکنند، آن‌وقت در عالم فرهنگ و معارف هم این می‌شود؛ سررشته‌دار امور معارف الهی و اسلامی، می‌شود کسی که تازه‌مسلمان است و هرچه خودش بفهمد، می‌گوید، نه آنچه که اسلام گفته است. آن‌وقت بعضی می‌خواهند حرف او را بر حرف مسلمان‌های سابقه‌دار مقدّم کنند!

امکان سرباززدن از خواسته‌هایی که انسان را به ضعف و اضطرار می‌کشاند

«وَ قالَ الصّادقُ عَلَیهِ‌السَّلامُ ما اَقبَحَ بِالمُؤمِنِ اَن تَکونَ لَهُ رَغبَةٌ تُذِلُّهُ»[14] چقدر برای مؤمن زشت است که در او نسبت به چیزی، رغبت و میلی وجود داشته باشد و این رغبت او را ذلیل کند. بسیاری از این میل و رغبت‌ها که انسان را در زندگی دنیا در موضع ضعف و اضطرار قرار می‌دهد، خواسته‌هایی است که می‌توان از آنها سر باز زد. به قول شاعر:

جرئت‌نکردن شریح در گفتن حق نمونهٔ ترجیح دنیا بر دین

… چرا نمی‌آیند من را نجات بدهند از اینجا؟ شریح قاضی می‌گوید که می‌خواستم این حرف‌های هانی را بروم به همین کسانی که دورِ دارالاماره را گرفتند بگویم، اما افسوس که جاسوس عبیدالله آنجا ایستاده بود؛ جرئت نکردم! بله، جرئت نکردم یعنی چه؟ یعنی همین‌که ما می‌گوییم؛ ترجیح دنیا بر دین! یعنی این.

نکوهش دلبستگی به تمتعات دنیا و غفلت از راه امام حسین (ع)

[نهایتِ] همۀ این تلاش‌ها و زحمت‌ها، همین است که «فَمُلاقیهِ» ملاقات کند. اگر کسی موطّن[12] در لقاءالله است و بر لقاءالله توطین نفس کرده است، «فَلیَرحَل مَعَنا»[13] باید با حسین راه بیفتد. نمی‌شود در خانه نشست. نمی‌شود به دنیا و تمتّعات دنیا چسبید و از راه حسین غافل شد. باید راه بیفتیم. (74/3/3) یک ملت اگر از حق خودش، از شرف خودش، از راه خودش، از آرمان‌های خودش، از حرف حساب خودش، دفاع سرسختانه و جانانه نکند، آن ملت در صحنۀ روزگار باقی نمی‌ماند، اگر هم بماند، یک ملت ذلیل و برده خواهد بود. (67/6/2)

فریفتگی صف مقابل امام حسین (ع) به دنیا و فروختن سهم سعادت به بهای پست

… و خون خود را در راه تو داد، «لِیَستَنقِذَ عِبادَکَ مِنَ الجَهالَةِ» تا بندگانِ تو را از جهل نجات بدهد، «وَ حَیرَةِ الضَّلالَةِ» از سرگردانی ناشی از ضلالت و گمراهی، آنها را برهاند. این یک طرف قضیه است، که طرفِ قیام‌کننده است که حسین‌بن‌علی علیه‌السلام است. طرف دیگر قضیه، در این فِقرۀ بعدی معرفی می‌شود، «وَ قَد تَوازَرَ عَلَیهِ مَن غَرَّتهُ الدُّنیا وَ باعَ حَظَّهُ بِالاَرذَلِ الاَدنَی» نقطۀ مقابل، آن کسانی بودند که فریب زندگی، آنها را به خود مشغول کرده بود، دنیای مادی، زخارف دنیایی، شهوات و هواهای نفس، آنها را از خودبی‌خود کرده بود، «وَ باعَ حَظَّهُ بِالاَرذَلِ الْأَدْنَىٰ» سهمی را که خدای متعال برای هر انسانی در آفرینش عظیم الهی قرار داده است ـ که این سهم عبارت است از سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت ـ این را فروخته بود به یک بهای پست و ناچیز و غیر قابل اعتنا. این خلاصۀ نهضت حسینی است.

پوچ نمودن جاذبه‌های دروغین مادی در دعاهای امام سجاد (ع)

من به یکایک شما عزیزان توصیه می‌کنم تاآنجاکه می‌توانید، با صحیفۀ سجادیه مأنوس شوید. کتاب بسیار عظیمی است. (76/9/13) امام سجاد نیازهای واقعی انسان را مطرح می‌کند. پوچی‌ها و پوکی‌های زندگی، در دعای امام سجاد کاملاً آشکار می‌شود. آن چیزهایی که انسان‌های ظاهربین و نزدیک‌بین را به خود جلب می‌کند، مادی‌گرایی و راحتی دنیا و چهار روز بیشتر زنده‌ماندن و مقداری ثروت بیشتر گیرآوردن و بهتر خوردن و قدرت و مقام، این جاذبه‌های دروغینی که در طول تاریخِ انسان، همیشه بلای جان انسان‌ها بوده است؛ اینها را امام سجاد در این دعاها، پوک می‌کند. (59/9/14) این دعاها پُر از نغمه‌های معنوی است؛ درس است؛ هم درس اخلاق است، هم درس علم‌النَفس[8] است، و هم درس امور اجتماعی است. (76/9/13) [مثلاً] در دعای چهل‌وچهارم از دعاهای صحیفۀ سجادیه ـ دعای ورود در ماه رمضان که دعای عجیبی است، و وقتی وارد ماه رمضان …

زهد امری قلبی: بیرون کردن علاقهٔ مادی از دل حتی با داشتن متاع دنیا

… حمیده، و ازاین‌قبیل است، و ظاهراً مراد، امور مادی نیست. همۀ این خیرات را به کلیدی وابسته کرده است که عبارت از زهد در دنیاست. ما خیلی عادی از کنار این مسئله عبور می‌کنیم. دوران ما، دورانی است که به نظر می‌رسد خیلی باید روی زهد تکیه کرد؛ چه در قول و چه در عمل. (87/7/22) [البته] زهد بیش از آنکه به عمل ارتباط داشته باشد، به دل ارتباط دارد. گاهی بعضی‌ها در زندگی چیزی هم ندارند، اما دلشان پر از محبت امور مادیِ زندگی است، حسرتش را می‌خورند. زهد آن است که انسان از دل خود، این علایق را خارج کند، بی‌رغبت باشد. ولو متاع دنیا در اختیارش باشد و از آن استفاده کند؛ اما مراقبت کند که به آن تعلق پیدا نکند. (87/2/31)

هشدار از فریب دنیاطلبان و بازماندن از ادای تکلیف

… «مِن اَهلِ الرَّغبَةِ فِی الدُّنیا» پیروان طاغوت آن کسانی هستند که فریفتۀ دنیا و زندگی دنیایند، «اَلمائِلونَ اِلَیها» مایلند به دنیا، به‌طرف دنیا به‌شدت متمایل، نزدیک، علاقه‌مند، سیرنشو، دل‌نکَن؛ اینها اصحاب طواغیت‌ هستند. اینها هم شما را فریب ندهند. «اَلمَفتونونَ بِها» فریفتگان به دنیا، «اَلمُقبِلونَ عَلَیها» روآورندگان به دنیا، «وَ عَلیَ حُطامِهَا الهامِدِ وَ هَشیمِهَا البائِدِ غَداً» و روآورندگان به حُطام[11] و بهره‌های ناقابل و بی‌ارزش و پوچ دنیا؛ مبادا اینها شما را فریب بدهند، مبادا نگذارند راهتان را بروید، نبادا مانع شوند تکلیفتان را انجام بدهید. (52/12/1)

قیام گروهی از امامزادگان برای مال و مقام و آشتی بعدی با حکومت

و اما اینکه نظر خود بنده در زمینۀ این انقلابیون چیست. مطلب را به‌طور خلاصه عرض می‌کنم. نظر بنده در مورد امامزاده‌ها، با مطالعه‌ای که در این زمینه کرده‌ام، این است که این امامزاده‌ها به‌طور کلی به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ یک گروه آن امامزاده‌هایی هستند که برای به‌دست‌آوردن مال‌ومَنال یا مقام دنیوی می‌خواستند از عنوان و از وجهۀ امامزادگی خود استفاده کنند؛ یک‌قدری هم شجاعت و شهامت داشتند، از آن‌هم استفاده می‌کردند، یک شمشیری بلند می‌کردند و با چند نفر از یارانشان خروج می‌کردند و قیام می‌کردند و دستگاه حکومت ملتفت می‌شد که اینها قیام کرده‌اند. غالباً این‌طوری است، این‌گونه امامزاده‌هایی که اول خودشان را جزو ناراضی‌های از دستگاه حکومت قلمداد می‌کردند و کارشان هم احیاناً به خروج و قیام می‌رسید، عاقبة‌الامر با حکومت آشتی می‌کردند، با حکومت رفیق می‌شدند! یک دسته اینها هستند که انگیزه‌شان خدا نبوده، دین و قرآن نبوده، تجدید حکومت حق و اسلام و عدالت نبوده، بلکه دعوت به نفْس می‌کردند؛ یعنی می‌خواستند خود را در رأس قرار بدهند برای اینکه آنها هم یک آدمی باشند لِنگۀ منصور، یا لِنگۀ هارون، یا لِنگۀ مأمون و معتصم و …