رفتن به محتوای اصلی

دانشمندان

نام‌های دیگر: دانشمند، دانشمند مصرفی، دانشمندان جهان اسلام، دانشمندان جوان، دانشمندان مسلمان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عالمان و پژوهشگران علوم و جایگاه و مسئولیت آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار وزیر و مدیران وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى و رؤساى دانشگاه‌هاى علوم پزشکى سراسر کشور— ۱۳۶۹/۰۸/۰۱

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۹۱۴۰۲

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یک چالش دیگر در مورد دانشگاه این بود که انقلاب به دانشگاه نگاه میکرد به عنوان مرکز تولید علم، مرکز رشد علم، برای اینکه بتوانند علم را پیش ببرند ــ اوّل یاد بگیرند، بعد تولید کنند و پیش ببرند ــ تا با دانش، اقتدار ملّی را تأمین بکنند. چون دانش و علم، به یک ملّت و به یک کشور اقتدار میدهد، قدرت میدهد؛ نظر انقلاب این بود. نگاه آن جریان واپسگرا و ضدّانقلاب مطلقا چنین چیزی نبود؛ اینها از دانشگاه این توقّع را نداشتند که خود دانشگاه بیاید تولید علم بکند؛ نه، آنها میخواستند که دانشگاه‌های ما ــ نه فقط دانشگاه‌ کشور ما؛ کشورهای هدف ــ پس‌مانده‌های دانش غربی را فرابگیرند و در واقع آن متاع ازکارافتاده‌ی بی‌فایده یا کم‌فایده را یاد بگیرند و دستشان از تولید علم کوتاه باشد. یعنی واقعاً علم، به معنای واقعی کلمه پیشرفت و توسعه‌ای در این کشورها پیدا نکند؛ هدفِ اینها این بود. هر حرکتِ علمیِ نوآورانه در هر بخشی، در این کشورها مورد سرکوب قرار گرفته. اینها واقعیّات است، اینها ادّعا نیست، اینها اتّفاقاتی است که افتاده. خب، این هم یک چالش بود. آنها میخواستند «دانشمندِ مصرفی» و «جامعه‌ی مصرفی» تولید کنند با دانشگاه. «دانشمند مصرفی» یعنی آن کسی که مصرف‌کننده‌ی دانش غربی است، آن هم نه دانش پیشرفته، [بلکه] دانش عقب‌افتاده، دانش منسوخ‌شده. «جامعه‌ی مصرفی» یعنی همین دانشمندِ تحصیل‌کرده‌ی مصرفی وقتی می‌آید در جامعه، وقتی مدیریّت را به عهده میگیرد و مانند اینها، یک جامعه‌ی مصرفی به وجود می‌آورد، بازار مصرف محصولات غربی تولید میکند. هدف از دانشگاه این بود؛ نگاه به دانشگاه چنین نگاهی بود.
به مناسبت ذکر مسئولیّت، نکته‌ی سوّمی را من یادداشت کرده‌ام که عرض بکنم و آن نکته این است که علم مسئولیّت‌آور است، مثل همه‌ی دارایی‌های دیگر، مثل همه‌ی ثروتهای دیگر. دارایی مسئولیّت‌آور است؛ دارایی فکری، دارایی مالی، دارایی قدرت، اینها همه مسئولیّت‌آور است. هر دارایی‌ای که خدای متعال به شما داده، در قبالش مسئولیّتی گماشته و قرار داده؛ علم هم از جمله‌ی همین دارایی‌های ارزشمند است. [شما که] علم دارید، این علم، شما را مسئول میکند. «مسئول میکند» یعنی چه؟ یعنی باید، هم از علمتان به نفع مردم استفاده کنید، هم از اعتباری که این علم به شما داده به نفع مردم استفاده کنید. گاهی یک عالم میتواند از اعتباری که در جامعه دارد، در زمینه‌ای غیر از زمینه‌ی علمِ خودش و تخصّصِ خودش به سود مردم استفاده کند. این مسئولیّت هست. شما اگر در دانش هسته‌ای، دانش پزشکی، فیزیک، مدیریّت یا هر دانش دیگری یک رتبه‌ی علمی‌ای به دست آوردید، این طبعاً برای شما در هر دو جهت مسئولیّت ایجاد میکند؛ یعنی هم خود آن دانش در خدمت به مردم باید قرار بگیرد و هم آن اعتباری که شما به‌ خاطر این علم پیدا میکنید. این جمله‌ی معروف امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در این زمینه، حرف را تمام میکند: وَ ما اَخَذَ اللهُ عَلَی العُلَماءِ اَلّا یُقِرّوا عَلیٰ کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم؛[6] یعنی خدای متعال این تعهّد را از علما گرفته، از دانشمندان گرفته که در این زمینه تحمّل نکنند «کِظَّة ظالم» و «سَغَب مظلوم» را؛ نباید تحمّل کنند پُرخوری ستمگر و گرسنگی ستمدیده را؛ اَلّا یُقِرّوا. باید عکس‌العمل نشان بدهیم، واکنش نشان بدهیم. امروز، در قضیّه‌ی غزّه، این [وظیفه‌ی] واکنش بر دوش همه‌ی ما وجود دارد؛ باید واکنش نشان بدهیم؛ عدّه‌ای گرسنه‌اند، عدّه‌ای زیر بمبارانند، عدّه‌ای دارند صدتا صدتا به شهادت میرسند. در این جبهه‌بندی‌های متعدّدی که وجود دارد در سطح جهان، در سطح کشور، عالِم ــ چه عالِم دانشگاه، چه عالِم حوزه ــ باید اوّلاً تلاش کند حق را بشناسد، حق مشخّص بشود، در کنار حق بِایستد؛ بی‌تفاوتی، نگاه کردنِ بی‌تفاوت، برای عالِم و دانشمند جایز نیست.

لزوم تشویق عملی دانشمندان با بیان زندگی آنان در رادیو

برنامه، بسیار برنامه‌ى خوبى است یعنى ما عالِم را باید عملاً تشویق کنیم؛ صِرف اینکه ما بگوییم آقا، ما شما را دوست میداریم، شما تشویق بشوید، تشویق نمیشود. یکى از طرق تشویق شدن همین است که ما او را بیاوریم، در مقابل میلیون‌ها [شنونده] قرار بدهیم؛ او شرح حال خودش را و گوشه‌هاى مخفى زندگى‌اش را که در غربت و در فقر و گاهى در مثلاً سختى گذرانده، بیان کند براى مردم و تشویق بشود. این تشویق عملى است. شما این کار را باید بکنید و بسیار کار خوبى است. منتها توجّه بکنید که این کار به زیان شما تمام نشود، یعنى نسبت به این اهدافى که ذکر کردید ــ که همه‌ى این اهداف هم خوب است ــ بعکس عمل نکند. یعنى فرض بفرمایید که یک نفرى بیاید در خلال گزارشهایش نشان بدهد که خلاصه …

گمنامی و بی‌اعتنایی به دانشمندان اهل علم پیش از انقلاب

… چه نخواهید، آن که دارد حرف میزند، او میشود الگو؛ یعنى ببینید ما داریم یکى را برمیکشیم از جامعه‌ى دانشمندان گمنام کشور. اینها گمنامند دیگر، اینها همیشه گمنام بوده‌اند؛ نه اینکه حالا امروز که انقلاب شده گمنامند؛ نه، انقلاب اینها را یک خُرده‌اى رو مى‌آورد؛ اینها قبل از انقلاب گمنام‌تر بودند. آن که میخواست یک خُرده‌اى براى خودش و براى علمش زندگى کند، گمِ گم بود. مگر آن که حالا میخواست یک کار مثلاً تملّق‌آمیزى بکند و یک چیزى بگوید، او مى‌آمد جلو؛ وَالّا آن که واقعاً میخواست در زندگى علمى خودش باشد، اصلاً کسى به او کمترین اعتنائى نمیکرد.

احترام صادقانه به دانشمند سالخورده در بازدید از مؤسسهٔ سرم‌سازی رازی

… بودند، یکى‌شان هم گمانم جزو همین کسانى بود که با او [در برنامه‌ی شما] صحبت شد. از لهجه‌اش من فهمیدم که اصفهانى بود ــ گمان میکنم نجف آبادى بود ــ پیرمرد از کارافتاده‌اى بود؛ گریه‌اش گرفت. دید رئیس‌جمهور آمده، میگوید آقا! احوال شما چطور است و با او دست میدهد. اصلاً چنین چیزى در زندگى او سابقه نداشت که یک مقام کشورى بیاید جلو و با تواضع با او حرف بزند، قدر علم او را بداند. میدید که من قدر علم او را میدانم و به او به عنوان یک عالِم، حقیقتاً و قلباً ــ نه تصنّعاً ــ احترام میکنم؛ این واقعاً برایش چیز عجیبى بود. اصلاً این چیزها در گذشته مطرح نبود.

اسارت دانشمندان به دست استکبار و خطر بیشتر لغزش عالمان اسیر شهوات

چرا انسانهایى تن به مبارزه‌ى با طاغوت نمیدهند؟ چرا کسانى جرئت نمیکنند با آمریکا بجنگند؟ چه چیزى مانع آنها است؟ همین شیطان درونى؛ اینکه میخواهد دو روز بیشتر زنده بماند، راحت‌تر زندگى کند، راحت‌تر بخورد و بپوشد. چرا در گذشته بسیارى از دانشمندان و افراد برجسته‌ى اجتماع در کشورهاى مختلف، اسیر و دستخوش خواست قدرتهاى استکبارى شده‌اند و حالا هم میشوند؟ چون اسیر نفْس خودشان و راحت‌طلبى خودشان هستند. کسانى که اسیر راحت‌طلبى و شهوات نفسانى خودشان میشوند، اگر عالِم باشند، دانا باشند، خطر و ضررشان بیشتر است، لغزششان خطرناک‌تر است. خداى متعال در قرآن کریم، بلعم باعورا را براى ما مثال میزند: وَلکِنَّه اَخلَدَ اِلَی الاَرضِ وَاتَّبَعَ هَوئه؛[3] انسانى که با معارف الهى آشنا بود امّا به زمین چسبید؛ یعنى به زندگى خاکى، به هوسها، به خواستهاى نفسانى خود؛ براى دو روز بیشتر زندگى کردن، راحت‌تر …

عالم بی‌غیرت و در خدمت دشمن، بدتر از هر جاهل

… بار آمدن، بد فهمیدن و نفهمیدن و عدم رشد استعدادها است. معناى فساد اخلاقى این است که آن که درس میخواند یا نمیخواند، از لحاظ اخلاقى، شرافت لازم، شرف و غیرت و انگیزه و ایمان لازم را در خود پرورش ندهد. نتیجه‌ى این هم با شقّ اوّل یکى است؛ شاید هم گاهى بدتر. آن عالِمى که شریف نباشد، حمیّت و غیرت دفاع از کشور و ملّت و آرمانها و ارزشهاى ملّى و دینى خود را نداشته باشد، آن عالِمى که دشمن را بر خودى ترجیح بدهد، خود را در اختیار دشمن ملّت قرار بدهد، از هر جاهلى بدتر است؛ همان دزدى است که با چراغ به دزدى میرود و بیشتر صدمه میزند. پس اصلاح دانشگاه در درجه‌ى اوّلِ اهمّیّت است.