رفتن به محتوای اصلی

دانشمندان

نام‌های دیگر: دانشمند، دانشمند مصرفی، دانشمندان جهان اسلام، دانشمندان جوان، دانشمندان مسلمان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عالمان و پژوهشگران علوم و جایگاه و مسئولیت آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار وزیر و مدیران وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى و رؤساى دانشگاه‌هاى علوم پزشکى سراسر کشور— ۱۳۶۹/۰۸/۰۱

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۹۱۴۰۲

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یک چالش دیگر در مورد دانشگاه این بود که انقلاب به دانشگاه نگاه میکرد به عنوان مرکز تولید علم، مرکز رشد علم، برای اینکه بتوانند علم را پیش ببرند ــ اوّل یاد بگیرند، بعد تولید کنند و پیش ببرند ــ تا با دانش، اقتدار ملّی را تأمین بکنند. چون دانش و علم، به یک ملّت و به یک کشور اقتدار میدهد، قدرت میدهد؛ نظر انقلاب این بود. نگاه آن جریان واپسگرا و ضدّانقلاب مطلقا چنین چیزی نبود؛ اینها از دانشگاه این توقّع را نداشتند که خود دانشگاه بیاید تولید علم بکند؛ نه، آنها میخواستند که دانشگاه‌های ما ــ نه فقط دانشگاه‌ کشور ما؛ کشورهای هدف ــ پس‌مانده‌های دانش غربی را فرابگیرند و در واقع آن متاع ازکارافتاده‌ی بی‌فایده یا کم‌فایده را یاد بگیرند و دستشان از تولید علم کوتاه باشد. یعنی واقعاً علم، به معنای واقعی کلمه پیشرفت و توسعه‌ای در این کشورها پیدا نکند؛ هدفِ اینها این بود. هر حرکتِ علمیِ نوآورانه در هر بخشی، در این کشورها مورد سرکوب قرار گرفته. اینها واقعیّات است، اینها ادّعا نیست، اینها اتّفاقاتی است که افتاده. خب، این هم یک چالش بود. آنها میخواستند «دانشمندِ مصرفی» و «جامعه‌ی مصرفی» تولید کنند با دانشگاه. «دانشمند مصرفی» یعنی آن کسی که مصرف‌کننده‌ی دانش غربی است، آن هم نه دانش پیشرفته، [بلکه] دانش عقب‌افتاده، دانش منسوخ‌شده. «جامعه‌ی مصرفی» یعنی همین دانشمندِ تحصیل‌کرده‌ی مصرفی وقتی می‌آید در جامعه، وقتی مدیریّت را به عهده میگیرد و مانند اینها، یک جامعه‌ی مصرفی به وجود می‌آورد، بازار مصرف محصولات غربی تولید میکند. هدف از دانشگاه این بود؛ نگاه به دانشگاه چنین نگاهی بود.
به مناسبت ذکر مسئولیّت، نکته‌ی سوّمی را من یادداشت کرده‌ام که عرض بکنم و آن نکته این است که علم مسئولیّت‌آور است، مثل همه‌ی دارایی‌های دیگر، مثل همه‌ی ثروتهای دیگر. دارایی مسئولیّت‌آور است؛ دارایی فکری، دارایی مالی، دارایی قدرت، اینها همه مسئولیّت‌آور است. هر دارایی‌ای که خدای متعال به شما داده، در قبالش مسئولیّتی گماشته و قرار داده؛ علم هم از جمله‌ی همین دارایی‌های ارزشمند است. [شما که] علم دارید، این علم، شما را مسئول میکند. «مسئول میکند» یعنی چه؟ یعنی باید، هم از علمتان به نفع مردم استفاده کنید، هم از اعتباری که این علم به شما داده به نفع مردم استفاده کنید. گاهی یک عالم میتواند از اعتباری که در جامعه دارد، در زمینه‌ای غیر از زمینه‌ی علمِ خودش و تخصّصِ خودش به سود مردم استفاده کند. این مسئولیّت هست. شما اگر در دانش هسته‌ای، دانش پزشکی، فیزیک، مدیریّت یا هر دانش دیگری یک رتبه‌ی علمی‌ای به دست آوردید، این طبعاً برای شما در هر دو جهت مسئولیّت ایجاد میکند؛ یعنی هم خود آن دانش در خدمت به مردم باید قرار بگیرد و هم آن اعتباری که شما به‌ خاطر این علم پیدا میکنید. این جمله‌ی معروف امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در این زمینه، حرف را تمام میکند: وَ ما اَخَذَ اللهُ عَلَی العُلَماءِ اَلّا یُقِرّوا عَلیٰ کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم؛[6] یعنی خدای متعال این تعهّد را از علما گرفته، از دانشمندان گرفته که در این زمینه تحمّل نکنند «کِظَّة ظالم» و «سَغَب مظلوم» را؛ نباید تحمّل کنند پُرخوری ستمگر و گرسنگی ستمدیده را؛ اَلّا یُقِرّوا. باید عکس‌العمل نشان بدهیم، واکنش نشان بدهیم. امروز، در قضیّه‌ی غزّه، این [وظیفه‌ی] واکنش بر دوش همه‌ی ما وجود دارد؛ باید واکنش نشان بدهیم؛ عدّه‌ای گرسنه‌اند، عدّه‌ای زیر بمبارانند، عدّه‌ای دارند صدتا صدتا به شهادت میرسند. در این جبهه‌بندی‌های متعدّدی که وجود دارد در سطح جهان، در سطح کشور، عالِم ــ چه عالِم دانشگاه، چه عالِم حوزه ــ باید اوّلاً تلاش کند حق را بشناسد، حق مشخّص بشود، در کنار حق بِایستد؛ بی‌تفاوتی، نگاه کردنِ بی‌تفاوت، برای عالِم و دانشمند جایز نیست.

اهمیت حفظ شرف علم بیش از عالم بودن

ما کسانى را در این دوران انقلاب یافتیم از مدّعیان علم؛ خیلى‌هایى که مدّعى علم بودند و شرف علم را نگه نداشتند، و من در طول زندگى‌ام دیده‌ام. عالِم بودن مهم نیست؛ شرف علم را و عالِم بودن را نگه داشتن مهم است. من یک استاد معروفِ عالى‌مقامى را در دوران اختناق می‌شناختم که افتاد روى کفش محمّدرضاشاه! در صفى اساتید ایستاده بودند، شاه داشت عبور میکرد، او افتاد روى پاى [شاه]! خب از این کارها میکردند؛ امّا چه کسانى؟ خب بله، تیمسارها گاهى مى‌افتادند، پایش را میبوسیدند؛ …

نقد گردن‌کشی مدعیان علمِ ذلیل در برابر قدرت‌ها، در برابر نظام اسلامی

حالا یک کسانى که این‌جور زندگى‌شان را در ذلّتِ در مقابل قدرتها گذراندند، نوبت جمهورى اسلامى که میرسد، گردن‌کشى میکنند! این گردن ارزش ندارد، این گردن‌فرازى نیست؛ برافراشتن آن گردنى خوب است و افتخار دارد که نشان داده باشد گردن‌افراز است. کسانى که حتّى عزّت علم را نگه نداشتند، حالا وقتى نوبت به یک نظام مردمى رسید که هیچ ادّعائى ندارد جز اینکه از مردم است و براى مردم است و در خدمت مردم است با هدایت دین، نوکر بیگانه‌ها و نوکر آمریکا و مانند اینها نیست، ناگهان نوبت سرفرازى اینها و گردن‌فرازى اینها رسید؛ ایستادند در مقابل [نظام]؛ خب باید زد تو سر اینها. این بى‌احترامى به علم است که ما اینها را در عِداد علما راهشان بدهیم و جایشان بدهیم. آن کسى که احترام نظامى را که مبتنى بر معرفت و علم است نگه نمیدارد، احترام ملّتى را که در این نظام مُندَمج[8] و مندرج است نگه نمیدارد [بشناسید]؛ واقعاً …

مقدم داشتن علم و تحقیق بر زندگی شخصی در زندگی محققان بزرگ

… یک فرهنگ سالم که مظهر عالى‌اش هم [فرهنگ] اسلامى است نداشته باشد، وجود این محقّق بى‌فایده خواهد بود. گیرم ما محقّقین بزرگى ]هم[ تولید کردیم، به وجود آوردیم، تربیت کردیم و مثلاً آزمایشگاه‌هاى مهمّى هم در اختیار اینها گذاشتیم؛ این تبدیل خواهد شد به یک کار شخصى. وقتى به زندگى محقّقین بزرگى که ما در دنیا مى‌بینیم ــ اعم از آن کسانى که در قرنها پیش از میان خود ما برخاستند مثل ابن‌سیناها، خوارزمى‌ها، خیّام‌ها و دیگران، و چه آن کسانى که در قرون اخیر در بین اروپایى‌ها برخاستند، از قبیل همین دانشمندان بزرگ شیمى و طبیعى و فلکیّات و مانند اینها ــ نگاه میکنیم، مى‌بینیم اینها حقیقتاً خودشان را فراموش کردند، زندگى شخصى خودشان، راحتى خودشان، پول براى خودشان، نفع براى خودشان، اینها را اصلاً در درجه‌ى دوّم قرار دادند، یا اقلّاًّ محور قرار ندادند، اگر نگوییم فراموش کردند، و بعضى واقعاً فراموش کردند، بعضى‌شان در فقر و مسکنت زندگى کردند به نفع تحقیق و علم و کار و پیشرفت، بعضى دیگر هم اقلّاً به علم اهمّیّت دادند و زندگى شخصى را در حاشیه قرار دادند، محور قرار ندادند.

فقیه بودن دانشمندانی چون رازی و ابن‌سینا

… است، من آن‌ وقتها از آن حرفها خیلى نکات فهمیدم. یکى از حرفهایى که آن‌ وقتها گفته میشد این بود که علم و دین چندین قرن با هم توأم بودند؛ یعنى علما غالباً کسانى بودند که اهل دین بودند؛ یعنى علم دین و علم غیر علوم دینى با هم مخلوط بود و دست یک دسته از افراد بود. محمّدبن‌زکریاى رازى یا ابن‌سینا یک فقیه هم بودند؛ ضمن اینکه یک دانشمند بزرگ هم بودند و دیگران هم همین‌طور. میگفت چند قرن دین و علم با هم توأم بود.