رفتن به محتوای اصلی

حکومت امیرالمؤمنین (ع)

نام‌های دیگر: حکومت علوی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، روش و دشواری‌های حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۰۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۸۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

درنظام جمهوری اسلامی، قضیّه درست صدوهشتاد درجه عکس این است. آنهایی که فاسدند، به همان نسبت از نظام فاصله دارند. در خودِ نظام، مسؤولین نظام، مردمان پاکیزه و مطهّری هستند. رئیس‌جمهور را ملاحظه بفرمایید! یک انسان والا، مؤمن، عالم، مجاهد فی‌سبیل‌اللَّه، زجر کشیده، مردمی و امتحان داده است. مسؤولینی که با رئیس جمهور مشغول کارند، هر کدام به نحوی، همین گونه‌اند. البته در سطوح پایین‌تر، طبیعی است که سلامت به‌اندازه سطوح اصلی و بالا نباشد؛ یعنی هرچه از مرکزِ نظام فاصله میگیریم، آن حالتِ سلامت را نمی توان تضمین کرد. البته در نظام جمهوری اسلامی، درسطوح پایین هم، انسانهای والا و واقعاً کم‌نظیری هستند، که هیچ وقت در هیچ نظامی در ایران، این چنین آدمهای پاک و مقدّسی - مقدّس به معنای واقعی - نبودند. چقدر از این افراد پاک نهاد را بنده در این دستگاههای مختلف میشناسم - جوان و غیر جوان - که واقعا انسانهای والایی هستند! همه اهل امانت، اهل صدق، بیاعتنا به زخارف دنیا؛ که توانسته‌اند از آن پلی که گردن کلفتهای تاریخ نتوانستند بگذرند - پل خودخواهی و مال‌اندوزی و راحت طلبی - راحت عبور کنند. این، وضع این نظام است. این نظام، نقطه مقابل نظام قبلی است. ما این قدر پیش آمده‌ایم؛ این قدر ظواهر عوض شده است؛ این قدر جهتها و بواطن تغییر کرده است. اما نظام اسلامی کامل، هنوز با ما فاصله دارد. ما میگردیم، حرکت میکنیم، تا به نظام اسلامی کامل برسیم. همّت، این است. امید، این است. بعضی میگویند: «چه فایده دارد؟ نمیشود! در این دنیا، نمیشود!» ما میگوییم: «چرا باید مأیوس بود؟! میشود! میشود که ما در نظام جمهوری اسلامی، عدالت اسلامی را به معنای حقیقی کلمه اجرا کنیم. میشود که در نظام جمهوریاسلامی، طوری بشود که صاحب حق، اگر چه ضعیف باشد،بتواند حق خود را بی‌دغدغه ازکسی که حق او را گرفته است - ولو آن شخص قوی باشد - بگیرد.» میتوانیم به این‌جا برسیم. اصلاً همّت ما این است که به این‌جابرسیم. بنا، بر این است که به این‌جا برسیم. حکومت علوی، یعنی این. میشود که در نظام اسلامی، هر کارگزاری که در هرجای این نظام خدمت میکند عادل باشد که بشود پشت سرش نماز خواند. چرا ما این امور را مستبعد بشماریم؟! میشود که ما دستگاه اداری کشور را طوری اصلاح کنیم که اشاره به سوءاستفاده و رشوه، موجب خشم طرف مقابل شود. اینها همه ممکن است. بعضی مأیوس میشوند و میگویند: «بیشتر از این، در این دنیا نمیشود!» چرا بیشتر از این نمیشود؟! همچنان که اصل نظام اسلامی دور از دسترس بود، کمال آن هم، ولو دور از دسترس باشد، باید مثل اصل نظام که تحقّق پیدا کرد، تحقّق پیداکند. این، نکته اوّل.
امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر می‌زنند. (53/8/19) عموی منصور، عبدالله‌بن‌علی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشام‌بن‌عبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همان‌طوری‌که هشام‌بن‌عبدالملک، زیدبن‌علی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من می‌خواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، به‌عنوان انتقام از خون زیدبن‌علی بن الحسین علیه‌السلام. هرجا اینها از بنی‌امیه کسی را پیدا کردند، به‌عنوان انتقام خون امام حسین و زیدبن‌علی و یحیی‌بن‌زید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنی‌امیه در ماجرای یحیی‌بن‌زید دست داشتند،[1] فرماندهان بنی‌عباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسن‌بن‌قَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبن‌قَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنی‌عباس، وقتی‌که وارد شام شد، سر مروان حمار را برید، گفت این سر را ببرید بیندازید توی دامان دخترش. گفتند حالا که او را کُشتی، این کار چرا؟ گفت چون وقتی زید را کشتند، سرِ او را بریدند و در دامان خواهرش انداختند، می‌خواهم مجازات کنم. (53/8/19)

الگوی حکومت جمهوری اسلامی و خطر فراموش کردن آن

بزرگترین خطر برای نظام و حکومتی مثل نظام و حکومت ما که با نام اسلام به وجود آمده، این است که ما فراموش کنیم الگوی حکومت ما، امیرالمؤمنین است؛ به الگوهای رایج دنیا و تاریخ نگاه کنیم و خود را با آنها مقایسه کنیم؛ به روش حکومتهای منحرفی که در طول تاریخ روزبه‌روز به بشریّت ضربه زدند، نگاه کنیم که اگر یک جنبه از زندگی انسان را رونقی بخشیدند، جنبه دیگری را دچار ضایعات جبران‌ناشدنی کردند. همّت جمهوری اسلامی باید این باشد که خود را به آن الگویی که در غدیر معرفی شد و در دوران پنج‌ساله حکومت امیرالمؤمنین، نمونه آن نشان داده شد، نزدیک کند. اگر دقّت کنید، میبینید جنگهای امیرالمؤمنین در این مدّتِ کوتاه، همه در راه جلوگیری از تبدیل امامت و ولایت اسلامی به آن شکلهای منحرف است؛ تبدیل امامت به سلطنت؛ تبدیل حکومت معرفت به حکومت جهالت؛ تبدیل حکومت مبتنی بر نادیده گرفتن منافع شخصی به حکومتی که در رأس آن …

سیرهٔ حکومتی، برترین برجستگی آن حضرت و الگوی ما

… عملی و رفتاریای که در حکومت کوتاه امیرالمؤمنین در آن قلمرو وسیع اسلامی ظاهر شد و در تاریخ ماند. مقامات معنوی و خصوصیات رفتارىِ شخصىِ بی‌نظیر آن بزرگوار به جای خود - که اگر به کتابها مراجعه کنید، فصول زیادی را در بیان برجستگیهای امیرالمؤمنین خواهید دید؛ علم او، تقوای او، شجاعت او، سبقت او به اسلام، زهد او و امثال اینها، که واقعاً از حد شمارش معمولی بالاتر است و همه اینها هم عظیم و شگفت‌آور است و هر کدام مثل خورشید تابناکی میدرخشد - اما به گمان من آنچه از همه بالاتر است، سیره آن بزرگوار در حکومت است. جای امتحانِ اساسی این‌جاست. قدرت در قبضه اختیار امیرالمؤمنین باشد؛ آن هم در آن رقعه عظیم حکومت. این رفتارِ به‌شدّت بی‌نظیر و شگفت‌آور، باید الگوی ما باشد. این‌که همه کسانی که امیرالمؤمنین را در حدّ این رفتار حکومتی میشناسند، از کوتاهی دوران حکومت آن بزرگوار تأسّف میخورند، به خاطر این …

الگوی همیشگی در اقامهٔ عدل و دفاع از مظلوم

حکومت امیرالمؤمنین در زمینه اقامه عدل، حمایت از مظلوم، مواجهه با ظالم و طرفداری از حق در همه شرایط، الگویی است که باید از آن تبعیّت شود. این کهنگی بردار هم نیست و در همه شرایط گوناگون علمی و اجتماعی دنیا، میتواند برای خوشبختی و سعادت انسانها الگو باشد. ما نمیخواهیم از روش اداری آن دوره تقلید کنیم و بگوییم اینها مشمول تحوّل زمانی است و مثلاً روزبه‌روز روشهای نویی می‌آید. ما میخواهیم از جهتگیرىِ آن حکومت که تا ابد زنده است، تبعیّت کنیم. دفاع از مظلوم، همیشه یک نقطه درخشان است. کنار نیامدن با ظالم، رشوه …

لزوم کم کردن فاصلهٔ حکومت با نظام آرمانی علوی

تشکیل ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی و تهیه‌ی طرح مبارزه با فساد که دو قوه‌ی مجریه و قضائیه بدان همت گماشته‌اند، عزم جدّی مسئولان را به اقدام در این امر اساسی و حیاتی نوید میدهد. حکومتی که مفتخر به الگو ساختن نظام علوی است باید در همه حال تکلیف بزرگ خود را کم کردن فاصله‌ی طولانی خویش با نظام آرمانی علوی و اسلامی بداند، و این جهادی از سر اخلاص و همّتی سستی‌ناپذیر میطلبد. جمهوری اسلامی که جز خدمت به مردم و افراشتن پرچم عدالت اسلامی، هدف و فلسفه‌ئی ندارد نباید در این راه دچار غفلت شود؛ رفتار قاطع و منصفانه‌ی علوی را باید در مدّ نظر داشته باشد؛ و به کمک الهی و حمایت مردمی که عدالت و انصاف را قدر میدانند تکیه کند.

حکومت کمتر از پنج‌ساله به‌عنوان الگوی ماندگار بشریت

… الهی سرشار و لبریز باشد، هم معارف دین را بشناسد و بفهمد - یعنی راه را درست تشخیص دهد - هم دارای قدرت عملکرد باشد - که «یا یحیی خذ الکتاب بقوّة»[7] - هم جان و خواست و زندگی شخصی برایش حائز اهمیت نباشد؛ اما جان و زندگی و سعادت انسانها برای او همه چیز باشد؛ که امیرالمؤمنین در کمتر از پنج سال حکومت خود، این را در عمل نشان داد. شما میبینید که مدّت کوتاهِ کمتر از پنج سال حکومت امیرالمؤمنین، به عنوان یک نمونه و الگو و چیزی که بشریّت آن را هرگز فراموش نخواهد کرد، در طول قرنها همچنان میدرخشد و باقی مانده است. این نتیجه درس و معنا و تفسیر واقعه غدیر است.