رفتن به محتوای اصلی

حکومت امیرالمؤمنین (ع)

نام‌های دیگر: حکومت علوی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، روش و دشواری‌های حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۰۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

درنظام جمهوری اسلامی، قضیّه درست صدوهشتاد درجه عکس این است. آنهایی که فاسدند، به همان نسبت از نظام فاصله دارند. در خودِ نظام، مسؤولین نظام، مردمان پاکیزه و مطهّری هستند. رئیس‌جمهور را ملاحظه بفرمایید! یک انسان والا، مؤمن، عالم، مجاهد فی‌سبیل‌اللَّه، زجر کشیده، مردمی و امتحان داده است. مسؤولینی که با رئیس جمهور مشغول کارند، هر کدام به نحوی، همین گونه‌اند. البته در سطوح پایین‌تر، طبیعی است که سلامت به‌اندازه سطوح اصلی و بالا نباشد؛ یعنی هرچه از مرکزِ نظام فاصله میگیریم، آن حالتِ سلامت را نمی توان تضمین کرد. البته در نظام جمهوری اسلامی، درسطوح پایین هم، انسانهای والا و واقعاً کم‌نظیری هستند، که هیچ وقت در هیچ نظامی در ایران، این چنین آدمهای پاک و مقدّسی - مقدّس به معنای واقعی - نبودند. چقدر از این افراد پاک نهاد را بنده در این دستگاههای مختلف میشناسم - جوان و غیر جوان - که واقعا انسانهای والایی هستند! همه اهل امانت، اهل صدق، بیاعتنا به زخارف دنیا؛ که توانسته‌اند از آن پلی که گردن کلفتهای تاریخ نتوانستند بگذرند - پل خودخواهی و مال‌اندوزی و راحت طلبی - راحت عبور کنند. این، وضع این نظام است. این نظام، نقطه مقابل نظام قبلی است. ما این قدر پیش آمده‌ایم؛ این قدر ظواهر عوض شده است؛ این قدر جهتها و بواطن تغییر کرده است. اما نظام اسلامی کامل، هنوز با ما فاصله دارد. ما میگردیم، حرکت میکنیم، تا به نظام اسلامی کامل برسیم. همّت، این است. امید، این است. بعضی میگویند: «چه فایده دارد؟ نمیشود! در این دنیا، نمیشود!» ما میگوییم: «چرا باید مأیوس بود؟! میشود! میشود که ما در نظام جمهوری اسلامی، عدالت اسلامی را به معنای حقیقی کلمه اجرا کنیم. میشود که در نظام جمهوریاسلامی، طوری بشود که صاحب حق، اگر چه ضعیف باشد،بتواند حق خود را بی‌دغدغه ازکسی که حق او را گرفته است - ولو آن شخص قوی باشد - بگیرد.» میتوانیم به این‌جا برسیم. اصلاً همّت ما این است که به این‌جابرسیم. بنا، بر این است که به این‌جا برسیم. حکومت علوی، یعنی این. میشود که در نظام اسلامی، هر کارگزاری که در هرجای این نظام خدمت میکند عادل باشد که بشود پشت سرش نماز خواند. چرا ما این امور را مستبعد بشماریم؟! میشود که ما دستگاه اداری کشور را طوری اصلاح کنیم که اشاره به سوءاستفاده و رشوه، موجب خشم طرف مقابل شود. اینها همه ممکن است. بعضی مأیوس میشوند و میگویند: «بیشتر از این، در این دنیا نمیشود!» چرا بیشتر از این نمیشود؟! همچنان که اصل نظام اسلامی دور از دسترس بود، کمال آن هم، ولو دور از دسترس باشد، باید مثل اصل نظام که تحقّق پیدا کرد، تحقّق پیداکند. این، نکته اوّل.
امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر می‌زنند. (53/8/19) عموی منصور، عبدالله‌بن‌علی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشام‌بن‌عبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همان‌طوری‌که هشام‌بن‌عبدالملک، زیدبن‌علی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من می‌خواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، به‌عنوان انتقام از خون زیدبن‌علی بن الحسین علیه‌السلام. هرجا اینها از بنی‌امیه کسی را پیدا کردند، به‌عنوان انتقام خون امام حسین و زیدبن‌علی و یحیی‌بن‌زید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنی‌امیه در ماجرای یحیی‌بن‌زید دست داشتند،[1] فرماندهان بنی‌عباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسن‌بن‌قَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبن‌قَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنی‌عباس، وقتی‌که وارد شام شد، سر مروان حمار را برید، گفت این سر را ببرید بیندازید توی دامان دخترش. گفتند حالا که او را کُشتی، این کار چرا؟ گفت چون وقتی زید را کشتند، سرِ او را بریدند و در دامان خواهرش انداختند، می‌خواهم مجازات کنم. (53/8/19)

بی‌اعتنایی به توصیه‌های مصلحت‌اندیشانه و عمل به حق در خلافت

… امیرالمؤمنین است. حقّى را براى خود قائل بود امّا مصلحت بزرگ اسلام را در این میدید که سکوت کند، تسلیم باشد، با جریان معمول جامعه پیش برود. آن وقتى هم که به خلافت رسید، باز دوستان ــ دوستان نزدیک، دوستان دور ــ دشمنان ظاهرساز، همه او را نصیحت کردند که آقاجان! عجله نکنید، فلانى را عزل نکنید، فلانى را نصب نکنید، این حرف را نزنید، این تقسیم این‌جورى را نکنید؛ این پول را و مستمرّى را قطع نکنید. این بزرگوار به همه‌ى اینها با چشم بى‌اعتنائى نگریست؛ آنچه را حق میدانست، همو را عمل کرد. این یک صفت از صفات امیرالمؤمنین است.

جنگیدن مؤمنان در برابر امیرالمؤمنین بر اثر تحلیل غلط

… زندگی تقریباً پنج‌ساله‌ی حکومت امیرالمؤمنین(علیه الصّلاةوالسّلام) و آنچه که پیش آمد، مطالعات وسیعی داشتم. آنچه من توانستم به عنوان جمع‌بندی به دست بیاورم، این است که «تحلیل سیاسی» ضعیف بود. البته در درجه‌ی بعد، عوامل دیگری هم بود؛ اما مهمترین مسأله این بود. والّا خیلی از مردم هنوز مؤمن بودند؛ اما مؤمنانه در پای هودج ام‌المؤمنین در مقابل علی(علیه‌السّلام) جنگیدند و کشته شدند! بنابراین، تحلیل غلط بود.

شگفتی ابعاد حکومت کمتر از پنج‌سالهٔ امیرالمؤمنین (ع)

بر حسب روایات مختلف، سنین عمر آن بزرگوار را از ۵۸ سال و ۶۰ سال تا ۶۵ سال و شصت و چند سال ذکر کرده‌اند. [بنا بر] مشهور، عمر آن بزرگوار ۶۳ سال است؛ همان سنّ نبىّ ‌اکرم (صلّى ‌الله‌ علیه و آله و سلّم)، لکن بیشترین معارفى که از این بزرگوار نقل شده، مربوط است به آن چهار سال‌ و نُه ماه یا ده ماه حکومت آن حضرت، که هنگامه‌اى است از شگفتى! هر چه انسان نگاه میکند، مىبیند واقعاً مثل یک اسطوره است؛ براى ذهن معمولى انسان حتّى ابعاد این زندگىِ کمتر از پنج‌ساله که امیرالمؤمنین حکومت کرده، قابل تصویر نیست.

نسخ تلقی‌های غلط از حکومت و حاکم مطلق‌العنان

… باشد، هر کارى میخواهد بکند، التذاذهاى زندگى را مورد بهره‌بردارى قرار بدهد؛ اگر غیر از این باشد تعجّب میکنند؛ یا در او مصلحت‌اندیشى، سیاسى‌کارى و برخورد با حقایق به شکلهاى گوناگون، و نه به شکل واحد و یکسان، مورد انتظار است؛ چون عمل بر این [شیوه] بوده. حکومت امیرالمؤمنین یک حکومتى است که همه‌ى این تلقّی‌هاى غلط را نَسخ کرده.

قاطعیت و صلابت در راه حق به‌عنوان بارزترین خصوصیت

… جمله‌اى درباره‌ى زندگى آن بزرگوار در مقام یک حاکم میخواهم صحبت کنم. البتّه آن کسى که باید از این درس بگیرد، اوّل خود من هستم و بعد هم همه‌ى مسئولین کشور در سطوح مختلف؛ ماها باید درس بگیریم. امّا مردم معمولى هم درسهاى زیادى را بایستى از این زندگى فرابگیرند. اگر ما خصوصیّاتِ زندگىِ حکومتىِ امیرالمؤمنین را ــ یعنى على را به عنوان یک حاکم ــ در نظر بگیریم، چند خصوصیّت عمده در این زندگى هست: اوّل، قاطعیّت و صلابت در راه حق. این شاید مهم‌ترین یا حدّاقل بارزترین خصوصیّت زندگى امیرالمؤمنین است. آن چیزى که اوّل از این دستگاه حکومت مشاهده میشود، این است که در راه حق بعد از تشخیص حق، دیگر هیچ چیز نمیتواند جلوى راه امیرالمؤمنین را بگیرد. پیغمبر طبق این روایتى که نقل شده فرمود: عَلىٌّ خَشِنٌ فى ذاتِ الله؛[5] امیرالمؤمنین از جمله‌ى کسانى است که در راه خدا، هیچ کسى و هیچ چیزى نمیتواند جلوى او را بگیرد و مانع او بشود؛ آنچه تشخیص داد، بدون هیچ گونه مبالاتى عمل میکند. این خصوصیّت اوّل است. در …

ناآگاهی مردم از تفصیلات دوران خلافت و جنگ‌های آن حضرت

مردم ما از دوران خلافت امیرالمؤمنین هم چیز زیادی نمیدانند؛ مختصری از جنگها را میدانند؛ اما از تفصیلات آن اطلاعی ندارند. مردم همچنین از صلح امام حسن چیز زیادی نمیدانند؛ فقط چند تا کلمه‌ی شعاری میدانند؛ درحالیکه درباره‌ی این صلح کتاب نوشته شده و بحث و تحلیل شده است. من خودم چندین سال قبل از این، کتابی از شیخ راضی آل یاسین[15] - از بزرگان علمای عراق - ترجمه کردم.[16] ترجمه‌ی این …

آشکار شدن حقایق آن از لابه‌لای عیب‌جویی‌های مخالفان

… گفت: پدرم به قربان آن کسى ــ یعنى پیغمبر اکرم ــ که در تمام مدّت عمر یا شاید مدّت مثلاً حکومت، شکم خود را از نان گندم پُر نکرد![4] این وضع امیرالمؤمنین است و شاگردىِ او نسبت به پیغمبر. به هر حال، آنچه در مقابل ما است از حکومت امیرالمؤمنین، چیز عجیبى است! شاید یک علّتِ اینکه این خطوط زندگى امیرالمؤمنین در این چند سال برجسته است، این باشد که مخالفین عمداً سعى کردند نسبت به آن بزرگوار عیب‌جویى کنند، و از لابه‌لاى عیب‌جویى‌هاى آنها، حقایق زیادى معلوم شده.

عادل نبودن همهٔ حاکمان منصوب در حکومت امیرالمؤمنین (ع)

البتّه این نبود که امیرالمؤمنین حاکم شام را فاسق بداند ــ مسئله فقط این نبود ــ بحث فسق نبود، چون در میان حکّام امیرالمؤمنین همه که عادل نبودند. آن کسانى که علىّ‌بن‌ابى‌طالب وقتى به حکومت رسید، حاکم بودند ــ همه [جور] هم بودند ــ همه که عادل نبودند. عدالت، شرط فرماندارى و استاندارى امیرالمؤمنین نبود؛ میان آنها بعضى‌ها هم بودند آدمهاى ضعیف‌الایمانى بودند. زیادبن‌ابیه از قبل از زمان امیرالمؤمنین ظاهراً حاکم بود در همین فارس و کرمان و این مناطق، زمان امیرالمؤمنین هم حاکم بود، تا زمان امام حسن هم که به خلافت رسیدند، باز حاکم بود؛ بعد البتّه ملحق شد به معاویه. …

سزاوارترین فرد به حکومت، تواناترین و داناترین به امر خدا

این جمله‌اى که امیرالمؤمنین فرمودند، چیز عجیبى است: اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ اَحَقَّ النّاسِ بِهٰذَا الاَمرِ اَقواهُم عَلَیهِ وَ اَعلَمُهُم بِاَمرِ اللهِ فیهِ فَاِن شَغَبَ شاغِبٌ استُعتِب؛ اگر کسى در مقابل این مسیر صحیحى که من در پیش گرفته‌ام، فتنه‌گرى و آشوبگرى بکند، نصیحتش میکنیم که برگردد؛ فَاِن اَبىٰ قوتِل؛ [امّا] اگر اِباء کرد، به رویش شمشیر میکشیم؛ صریح [میگوید]؛ اگر کسى از این طریق تخطّى بکند، با شمشیر علوى [مواجه است]. در همین خطبه …