رفتن به محتوای اصلی

حکومت امیرالمؤمنین (ع)

نام‌های دیگر: حکومت علوی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، روش و دشواری‌های حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۰۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

درنظام جمهوری اسلامی، قضیّه درست صدوهشتاد درجه عکس این است. آنهایی که فاسدند، به همان نسبت از نظام فاصله دارند. در خودِ نظام، مسؤولین نظام، مردمان پاکیزه و مطهّری هستند. رئیس‌جمهور را ملاحظه بفرمایید! یک انسان والا، مؤمن، عالم، مجاهد فی‌سبیل‌اللَّه، زجر کشیده، مردمی و امتحان داده است. مسؤولینی که با رئیس جمهور مشغول کارند، هر کدام به نحوی، همین گونه‌اند. البته در سطوح پایین‌تر، طبیعی است که سلامت به‌اندازه سطوح اصلی و بالا نباشد؛ یعنی هرچه از مرکزِ نظام فاصله میگیریم، آن حالتِ سلامت را نمی توان تضمین کرد. البته در نظام جمهوری اسلامی، درسطوح پایین هم، انسانهای والا و واقعاً کم‌نظیری هستند، که هیچ وقت در هیچ نظامی در ایران، این چنین آدمهای پاک و مقدّسی - مقدّس به معنای واقعی - نبودند. چقدر از این افراد پاک نهاد را بنده در این دستگاههای مختلف میشناسم - جوان و غیر جوان - که واقعا انسانهای والایی هستند! همه اهل امانت، اهل صدق، بیاعتنا به زخارف دنیا؛ که توانسته‌اند از آن پلی که گردن کلفتهای تاریخ نتوانستند بگذرند - پل خودخواهی و مال‌اندوزی و راحت طلبی - راحت عبور کنند. این، وضع این نظام است. این نظام، نقطه مقابل نظام قبلی است. ما این قدر پیش آمده‌ایم؛ این قدر ظواهر عوض شده است؛ این قدر جهتها و بواطن تغییر کرده است. اما نظام اسلامی کامل، هنوز با ما فاصله دارد. ما میگردیم، حرکت میکنیم، تا به نظام اسلامی کامل برسیم. همّت، این است. امید، این است. بعضی میگویند: «چه فایده دارد؟ نمیشود! در این دنیا، نمیشود!» ما میگوییم: «چرا باید مأیوس بود؟! میشود! میشود که ما در نظام جمهوری اسلامی، عدالت اسلامی را به معنای حقیقی کلمه اجرا کنیم. میشود که در نظام جمهوریاسلامی، طوری بشود که صاحب حق، اگر چه ضعیف باشد،بتواند حق خود را بی‌دغدغه ازکسی که حق او را گرفته است - ولو آن شخص قوی باشد - بگیرد.» میتوانیم به این‌جا برسیم. اصلاً همّت ما این است که به این‌جابرسیم. بنا، بر این است که به این‌جا برسیم. حکومت علوی، یعنی این. میشود که در نظام اسلامی، هر کارگزاری که در هرجای این نظام خدمت میکند عادل باشد که بشود پشت سرش نماز خواند. چرا ما این امور را مستبعد بشماریم؟! میشود که ما دستگاه اداری کشور را طوری اصلاح کنیم که اشاره به سوءاستفاده و رشوه، موجب خشم طرف مقابل شود. اینها همه ممکن است. بعضی مأیوس میشوند و میگویند: «بیشتر از این، در این دنیا نمیشود!» چرا بیشتر از این نمیشود؟! همچنان که اصل نظام اسلامی دور از دسترس بود، کمال آن هم، ولو دور از دسترس باشد، باید مثل اصل نظام که تحقّق پیدا کرد، تحقّق پیداکند. این، نکته اوّل.
امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر می‌زنند. (53/8/19) عموی منصور، عبدالله‌بن‌علی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشام‌بن‌عبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همان‌طوری‌که هشام‌بن‌عبدالملک، زیدبن‌علی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من می‌خواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، به‌عنوان انتقام از خون زیدبن‌علی بن الحسین علیه‌السلام. هرجا اینها از بنی‌امیه کسی را پیدا کردند، به‌عنوان انتقام خون امام حسین و زیدبن‌علی و یحیی‌بن‌زید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنی‌امیه در ماجرای یحیی‌بن‌زید دست داشتند،[1] فرماندهان بنی‌عباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسن‌بن‌قَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبن‌قَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنی‌عباس، وقتی‌که وارد شام شد، سر مروان حمار را برید، گفت این سر را ببرید بیندازید توی دامان دخترش. گفتند حالا که او را کُشتی، این کار چرا؟ گفت چون وقتی زید را کشتند، سرِ او را بریدند و در دامان خواهرش انداختند، می‌خواهم مجازات کنم. (53/8/19)

شاهدها (۱۹۳ پاراگراف)

اختلاف و ناهمدلی در قلمرو امیرالمؤمنین در برابر یکپارچگی قلمرو معاویه

… بر آن حکومت می‌کند وجود دارد، که در هر جامعه‌ای و در زیر سایۀ هر حکومتی، این‌گونه مسائلی وجود داشته باشد، فلج‌کننده است. و درمقابل، معاویه از امتیازاتی در اجتماعِ خود برخوردار است که در هر حکومتی و در هر جامعه‌ای، این امتیازات باشد، او کامیاب و موفق می‌شود. نویسندۀ عرب‌زبان مصری، عباس عقّاد، حکومت علی علیه‌السلام و معاویه را این‌طور بیان می‌کند: بعد از مرگ عثمان، معاویه بر منطقه‌ای حکومت می‌کرد که در آن مطلقاً اختلاف و نفاق نبود و همه باهم، هم‌دل و هم‌زبان بودند، و علی علیه‌السلام به حکومت منطقه‌ای رسید که در آن مطلقاً اتحاد و وفاق نبود، منطقه‌ای سرتاپا اختلاف.

مرارت دوران پنج‌ساله بر اثر قضاوت سطحی مردم دربارهٔ امیرالمؤمنین و معاویه

… دور نگاه می‌کردند و یک قضاوت سطحی شاید در این قضیه داشتند. فوقش این بود که معاویه را دارای شایستگی کمتر و علی علیه‌السلام را دارای شایستگی بیشتری بدانند. مسئله در همین حدها بود و بیشتر نبود. البته این برای کسانی است که در حوزه‌های دورتر از کوفه قرار داشتند. در داخل کوفه، صددرصد این‌طور نبودند و عدۀ زیادی بودند که حقیقت معاویه را بشناسند، لکن باز عده‌ای وجود داشتند که به همین شکل دربارۀ امیرالمؤمنین علیه‌السلام و معاویه قضاوت می‌کردند. به همین دلیل بود که دوران پنج‌سالۀ حکومت علی علیه‌السلام با آن مرارت سپری شد...و حالا امام حسن علیه‌السلام وارث آن وضع است.

تجربهٔ عملی حکومت علوی مایهٔ عینیت یافتن سخنان اسلام

… باشید. با من سازش‌کاری نکنید، من اهل سازش‌کاری نیستم، با من صریح حرف بزنید. «فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَو مَشورَةٍ بِعَدلٍ» اگر حرف حقی دارید، درمقابل من صریح بگویید. از من صریح حق را بخواهید و از من نهراسید. جان عالم به قربان یک‌چنین زمامداری. و ما اگر علی را نداشتیم، این تجربۀ عملی را نداشتیم، آن حکومت افتخارآمیز را نداشتیم، همۀ حرف‌هایی که از اسلام شنیده‌ایم و می‌گوییم، نقش بر دیوار بود. (57/2/22)

نقش تعیین‌کننده و فعال امام حسن (ع) در تصمیم‌گیری‌ها و جنگ‌ها

… جنگ. امام حسن در یک‌چنین خانه‌ای پرورش پیدا کرده؛ بچگی و شیرخوارگی و بزرگی. و پدربزرگش پیغمبر است. جای بازی و صحن خانه‌شان مسجد النبی است، محلی که پیغمبر هر چند روز یک‌بار، یک لشکر را به طرفی گسیل می‌کند و می‌فرستد. و پروردۀ جنگ و جهاد فی‌سبیل‌الله است. (59/5/6) در دوران جوانی، در فتوحات و غزوات بزرگی که در کشور اسلامی اتفاق افتاد [حضور داشت].[3] در تصمیم‌گیری‌ها، مخصوصاً در حول‌وحوش خلافت امیرالمؤمنین، نقش این بزرگوار یک نقش تعیین‌کننده و حساس بود. در ماجرای محاصرۀ خانۀ عثمان که امیرالمؤمنین مانع بودند از اینکه حادثۀ سوئی در آنجا پیش بیاید، امام حسن مجتبی علیه‌السلام آن کسی بود که رفت در آن حادثه، نقشی را ایفا کرد که خیلی هم مهم بود. بعد هم که امیرالمؤمنین به خلافت رسیدند، باز نقش امام حسن مجتبی علیه‌السلام در حرکت‌ها، تصمیم‌گیری‌ها، برخورد با شخصیت‌ها، نقش برجسته و فعالی بود. (65/3/4) در میدان‌های جنگ در کنار پدرش، در صفین، در جمل و در نهروان؛ امام حسن [حاضر است].

همراهی عملی اکثر مردم با امام بدون وابستگی فکری و روحی به او

… در سال 35 به حکومت رسید، تنها کسانی که به معیارهای شیعی در زمینۀ حکومت و امامت اِذعان داشته و امام را بر اساس آن معیارها، با ایمانی راسخ پذیرفته بودند، همان جمع شیعه، یعنی تربیت‌یافتگان مستقیم و غیر مستقیم امام در دوران بیست‌وچندسالۀ گذشته بودند. دیگران، یعنی اکثر مردم، هرچند در حوزۀ رهبری امام می‌زیستند و عملاً در جهت تفکر شیعی گام برمی‌داشتند، اما از آن وابستگی فکری و روحی، که آنان را در جمع تشکیلات شیعی درآوَرَد، برخوردار نبودند.

دوگونگی طرف‌داران امام، تبیین برخورد متفاوت مسلمانان با او

با توجه به این دوگونگی در میان طرف‌داران امام است که برخوردِ بسی متفاوت مسلمانانِ آن روز با آن حضرت ـ کسانی مانند عمار و مالک اشتر و حُجربن‌عَدی و سَهل‌بن‌حُنَیف و قیس‌بن‌سَعد، و کسان دیگری مانند ابوموسی اشعری و زیادبن‌اَبیه و سعدبن‌ابی‌وقّاص ـ توجیه و تفسیر می‌شود.

ناتوانی جامعهٔ دگرگون‌شده از هضم حکومت امیرالمؤمنین (ع) و جنگ‌های داخلی

… این انقلاب ده سال یا بیست سال بعد از آن انجام می‌گرفت، بنده گمان فراوان دارم که در رأس این انقلاب و در رأس حکومت نوی بعد، امام صادق یا فرزندش موسی‌بن‌جعفر ـ یا یکی از ائمۀ اهل‌بیت علیهم‌السلام ـ قرار می‌گرفت؛ اما زود بود، مردم هنوز آماده نبودند. شما ببینید؛ وقتی امیرالمؤمنین علیه‌السلام بیست‌و‌پنج سال بعد از رحلت پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و افول خورشید نبوت، در رأس حکومت قرار می‌گیرد، گذشتگان او ـ یعنی خلیفۀ سوم و پیش از او خلیفۀ دوم ـ در ظرف بیست‌و‌دو سال آن‌چنان زمینه را عوض کرده‌اند که جامعۀ اسلامی نمی‌تواند علی علیه‌السلام را هضم کند. کسانی از صحابۀ نزدیک پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پیدا می‌شوند که به روی علی علیه‌السلام شمشیر می‌کشند، اختلافات داخلی به‌وجود می‌آید و جنگ‌های خانمان‌سوز و خانمان‌برانداز، عالم اسلامی را پر می‌کند، مثل جنگ جمل و جنگ صفین و جنگ نهروان؛ اینها بر اثر عدم آمادگی زمینه است. من گمان می‌کنم علت اینکه امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمود که اگر اجتماع جمعیت نبود، «لَاَلقَیتُ حَبلَها عَلَی غارِبِها»[12] من بازهم خلافت را قبول نمی‌کردم، به‌خاطر همین بود که علی علیه‌السلام می‌دید موقعیت ناآماده است و این ناآمادگی، در زمان امام صادق و …

دارای ولایت شدن جامعه به اندازهٔ الهام‌بخشی علی (ع)

… سال دارای ولایت نبود؛ تمام شد رفت. در آن جامعه، سلمان شخصاً دارای ولایت بود، ابی‌ذر شخصاً دارای ولایت بود، مقداد شخصاً دارای ولایت بود، آن دیگری شخصاً دارای ولایت بود، اما جامعۀ اسلامی چطور‌؟ جامعۀ اسلامی بعد از پیغمبر، بیست‌وپنج سال دارای ولایت نبود. بعد امیرالمؤمنین رسید به حکومت، جامعۀ اسلامی شد دارای ولایت. چقدرش؟ همان‌قدری که علی در آن‌قدر، در آن بخش، در آن قسمت، منشأ و الهام‌بخش و بستر فرمان‌ها و مقررات و معرفت‌ها و شناخت‌ها بود. ولایتِ یک اجتماع به این است. هر‌وقتی‌که امام در جامعه حکومت می‌کند، آن‌وقتی‌که امام منشأ امر و نهی در جامعه می‌شود، آن‌وقتی‌که همۀ رشته‌ها از امام ناشی می‌شود، آن‌وقتی‌که امام دارد عملاً جامعه را اداره می‌کند، آن‌وقتی‌که پرچم جنگ را امام می‌بندد، آن‌وقتی‌که …

قدر دانستن امنیت و تکریم مردم در آن پس از ستم حجاج و مسلم بن عقبه

… و توجه پیدا کردن به آن است. آفتِ اول ما این است که به نعمت توجه نمیکنیم؛ نعمت سلامت را جز بعد از مریض شدن و ناقص‌العضو شدن نمیفهمیم؛ نعمت جوانی را جز بعد از پیر شدن، درست تشخیص نمیدهیم؛ اشکال کار این است. نعمت امنیت را جز بعد از دچار شدن به ناامنی نمیفهمیم. مردم کوفه، وقتی نعمت امیرالمؤمنین را فهمیدند، که حجاج بالای سرشان آمد؛ مردم مدینه نعمت وجود امیرالمؤمنین و امام حسن را آن روز فهمیدند، که مسلم‌بن‌عقبه بالای سرشان آمد، قتل‌عامشان کرد، زنهاشان را بیناموس کرد، بعد هم گفت همه‌تان باید اقرار کنید که برده‌ی یزید هستید. مردم یکی یکی آمدند و جلویش اقرار کردند و هر کس اقرار نکرد، گردنش را زد. آن مردم، آن وقت فهمیدند که حکومت امیرالمؤمنین و حکومت امن و امان و حکومت احترام و تکریمِ به مردم در دورانِ قبل، چقدر ارزش داشته است. دوم، نعمت را از او دانستن. سوم، از خدا سپاسگزار بودن. نه اینکه بگوییم نعمت را خدا داده و وظیفه‌اش بوده که بدهد؛ نه، بلکه بدهکار بودن در مقابل خدای متعال. و چهارم، این نعمت را به کار گرفتن؛ مثل یک پلّکان. وقتی نعمتی را به شما میدهند، این پله‌ای از یک نردبان …

خودی‌های فریب‌خورده در برابر حکومت علوی

… سلسله جنبان این حرکت، به بیرون از این مرزها مربوط است. در داخل مرزها هم کسانیکه اساس کار دست آنهاست، جزو دشمنانند؛ مثل جبهه قاسطین که من سال گذشته در مورد امیرالمؤمنین علیه‌السّلام عرض کردم. در مقابلِ حکومت علوی، سه جبهه وجود داشت: قاسطین و مارقین و ناکثین. مارقین و ناکثین، جبهه داخلی و جبهه خودی بودند؛ منتها خودیهای فریب خورده و به دام افتاده - یا به دام ثروت طلبی و مقام‌خواهی و عقده‌های خودشان، یا به دام جهالتها و حماقتها و تعصّبهای خودشان - اما جبهه قاسطین، جبهه دشمن بود؛ جبهه آشتیناپذیر بود؛ با علی آشتیبکن نبود. آمدند به امیرالمؤمنین علیه‌السّلام عرض کردند: «یا امیرالمؤمنین! بگذارید جناب معاویة بن ابیسفیان چند صباحی در رأس حکومت بماند» اما حضرت فرمود: «نه؛ اگر من حاکمم، او نمیتواند استاندار این حکومت باشد؛ باید کنار برود.» …

نظر برنامهٔ حکومت به گذشته و آیندهٔ جامعهٔ اسلامی

بعد از آنکه این تعهد را امام علیه‌السلام بیان می‌کنند، یک مطلبی می‌گویند که این مطلب فوق‌العاده حائز اهمیت است. این مطلب در یک جمله ادا شده. و در عین اینکه این جمله، کوتاه و خیلی مختصر [است]، ازلحاظ محتوا، بسیار سنگین و مهم، و مطلب پرمغزی است؛ به‌علاوه از این نظر که در آغاز و طلیعۀ یک برنامه است و در ابتدا و پیش‌درآمد یک طرح اجتماعی است، پیداست که نظر به گذشتۀ آن روزِ جامعۀ اسلامی و همچنین نظر به آیندۀ آن روز هم است.

هدف بودن عدالت و صلاح مردم، کلید فهم بیانات امیرالمؤمنین (ع)

پس هدفِ قبول مناصب در نظام اسلامی چه چیزی باید باشد؟ هدف باید اجرای عدالت، تأمین آسایش مردم، فراهم‌کردن زمینۀ جامعۀ انسانی برای شکفتن استعدادها، برای تعالی انسان‌ها، برای هدایت و صلاح بنی‌آدم باشد. هدف باید این باشد! وقتی‌که در نظر امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام هدف این شد، آن‌وقت این بیاناتی که از امیرالمؤمنین می‌شنویم، همه معنا پیدا می‌کند.

به حکومت رسیدن امیرالمؤمنین (ع) با التماس و اصرار مردم

… را کردند. چند ماهی فاصله شده بود. (65/3/9) حضرت با سپاهیان خود از مدینه به‌سمت بصره حرکت کرد تا غائله را ختم کند.[4] اوضاع بسیار حساس بود. افکار عمومی بسیار ملتهب بود، که در جامعۀ اسلامی چه اتفاقی می‌افتد. یک طرف علی‌بن‌ابی‌طالب است که فضلش بر همه واضح است. مردم از همه‌جا رفته‌اند، به او التماس کرده‌اند، و با اصرار او را به حکومت گذاشته‌اند. از آن‌طرف هم طلحه و زبیر و جناب عایشه ـ زوجۀ پیغمبر ـ است؛ شوخی نیست! چه اتفاقی می‌افتد؟ افکار عمومی در حیرت بسیار عجیبی به سر می‌بُرد. امیرالمؤمنین احتیاج به تبیین داشت؛ لذا در این دوره، حضرت بسیار صحبت کرده است.