رفتن به محتوای اصلی

حکومت امیرالمؤمنین (ع)

نام‌های دیگر: حکومت علوی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، روش و دشواری‌های حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۰۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

درنظام جمهوری اسلامی، قضیّه درست صدوهشتاد درجه عکس این است. آنهایی که فاسدند، به همان نسبت از نظام فاصله دارند. در خودِ نظام، مسؤولین نظام، مردمان پاکیزه و مطهّری هستند. رئیس‌جمهور را ملاحظه بفرمایید! یک انسان والا، مؤمن، عالم، مجاهد فی‌سبیل‌اللَّه، زجر کشیده، مردمی و امتحان داده است. مسؤولینی که با رئیس جمهور مشغول کارند، هر کدام به نحوی، همین گونه‌اند. البته در سطوح پایین‌تر، طبیعی است که سلامت به‌اندازه سطوح اصلی و بالا نباشد؛ یعنی هرچه از مرکزِ نظام فاصله میگیریم، آن حالتِ سلامت را نمی توان تضمین کرد. البته در نظام جمهوری اسلامی، درسطوح پایین هم، انسانهای والا و واقعاً کم‌نظیری هستند، که هیچ وقت در هیچ نظامی در ایران، این چنین آدمهای پاک و مقدّسی - مقدّس به معنای واقعی - نبودند. چقدر از این افراد پاک نهاد را بنده در این دستگاههای مختلف میشناسم - جوان و غیر جوان - که واقعا انسانهای والایی هستند! همه اهل امانت، اهل صدق، بیاعتنا به زخارف دنیا؛ که توانسته‌اند از آن پلی که گردن کلفتهای تاریخ نتوانستند بگذرند - پل خودخواهی و مال‌اندوزی و راحت طلبی - راحت عبور کنند. این، وضع این نظام است. این نظام، نقطه مقابل نظام قبلی است. ما این قدر پیش آمده‌ایم؛ این قدر ظواهر عوض شده است؛ این قدر جهتها و بواطن تغییر کرده است. اما نظام اسلامی کامل، هنوز با ما فاصله دارد. ما میگردیم، حرکت میکنیم، تا به نظام اسلامی کامل برسیم. همّت، این است. امید، این است. بعضی میگویند: «چه فایده دارد؟ نمیشود! در این دنیا، نمیشود!» ما میگوییم: «چرا باید مأیوس بود؟! میشود! میشود که ما در نظام جمهوری اسلامی، عدالت اسلامی را به معنای حقیقی کلمه اجرا کنیم. میشود که در نظام جمهوریاسلامی، طوری بشود که صاحب حق، اگر چه ضعیف باشد،بتواند حق خود را بی‌دغدغه ازکسی که حق او را گرفته است - ولو آن شخص قوی باشد - بگیرد.» میتوانیم به این‌جا برسیم. اصلاً همّت ما این است که به این‌جابرسیم. بنا، بر این است که به این‌جا برسیم. حکومت علوی، یعنی این. میشود که در نظام اسلامی، هر کارگزاری که در هرجای این نظام خدمت میکند عادل باشد که بشود پشت سرش نماز خواند. چرا ما این امور را مستبعد بشماریم؟! میشود که ما دستگاه اداری کشور را طوری اصلاح کنیم که اشاره به سوءاستفاده و رشوه، موجب خشم طرف مقابل شود. اینها همه ممکن است. بعضی مأیوس میشوند و میگویند: «بیشتر از این، در این دنیا نمیشود!» چرا بیشتر از این نمیشود؟! همچنان که اصل نظام اسلامی دور از دسترس بود، کمال آن هم، ولو دور از دسترس باشد، باید مثل اصل نظام که تحقّق پیدا کرد، تحقّق پیداکند. این، نکته اوّل.
امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر می‌زنند. (53/8/19) عموی منصور، عبدالله‌بن‌علی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشام‌بن‌عبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همان‌طوری‌که هشام‌بن‌عبدالملک، زیدبن‌علی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من می‌خواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، به‌عنوان انتقام از خون زیدبن‌علی بن الحسین علیه‌السلام. هرجا اینها از بنی‌امیه کسی را پیدا کردند، به‌عنوان انتقام خون امام حسین و زیدبن‌علی و یحیی‌بن‌زید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنی‌امیه در ماجرای یحیی‌بن‌زید دست داشتند،[1] فرماندهان بنی‌عباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسن‌بن‌قَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبن‌قَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنی‌عباس، وقتی‌که وارد شام شد، سر مروان حمار را برید، گفت این سر را ببرید بیندازید توی دامان دخترش. گفتند حالا که او را کُشتی، این کار چرا؟ گفت چون وقتی زید را کشتند، سرِ او را بریدند و در دامان خواهرش انداختند، می‌خواهم مجازات کنم. (53/8/19)

شاهدها (۱۹۳ پاراگراف)

اثرگذاری قدم‌به‌قدم آن در تاریخ اسلام و بشر

… پیغمبر، این نقش تغییر پیدا می‌کند. همان شجاعت، همان قدرت و همان عظمت وجود دارد؛ منتها در نقش دیگری ظهور می‌کند. مگر هرکسی می‌تواند آن حادثۀ عظیم بعد از پیغمبر را تحمل کند؟ اما علی تحمل کرد و این همان شجاعت خیبر و همان قدرت اُحد است که در اینجا طاقت می‌آورد. بعد، دوران خلافت است که کلمه‌کلمه و قدم‌به‌قدم آن، اثری در تاریخ اسلام و تاریخ بشر گذاشته است. آنگاه نقش همخوان با این شخص، نقش فاطمۀ زهرا سلام‌الله‌علیها است. (77/7/19)

احساس نیاز ناگهانی جامعهٔ ضعیف‌شدهٔ اسلامی به رهبری او

… در مسجد، بدون اینکه کسی به اینها خط بدهد، بدون اینکه کسی اینها را وادار کند، بدون اینکه یک نیروی زوری بالای سرشان باشد و یک تبلیغات آن‌چنانی باشد، خود مردم از روی دل و رغبت یک نفر را انتخاب بکنند، این فقط در مورد امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام پیش آمد. (65/3/9) ناگهان تمام جامعۀ اسلامی ـ چه آن‌کسانی‌که در نزدیک بودند و چه آن مردمی که در راه‌های دور و شهرهای دوردست زندگی می‌کردند ـ احساس کردند که باید شتر خلافت را درِ خانۀ امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب خوابانید. این کالبد تشنه، این بدن ضعیف‌شدۀ بی‌حال، ناگهان احساس کرد که به چه عنصری، به چه رهبری، به چه انسان بزرگی محتاج است.

پاسخ همهٔ اشکال‌ها به حکومت علی (ع) با اصل اخلاق‌محوری در سیاست

تمام اشکالاتی که به امیرالمؤمنین و دوران حکومتِ چهار سال و ده ماهۀ علی علیه‌السلام شده با همین یک جمله جواب داده می‌شود؛ و همین‌طور همۀ اشکالاتی که به امام حسن مجتبی می‌شود...اینکه امام حسن چرا حکومت را قبول کرد؟ بعد که قبول کرد، چرا به جنگ معاویه رفت؟ وقتی به جنگ معاویه رفت، چرا فلان‌کس را به کار گماشت و فلان‌کسِ دیگر را نگماشت؟ تمام این اشکالات با این یک جمله برطرف شده است: …

توقف فتوحات و پرداختن علی (ع) به بنای درونی جامعهٔ اسلامی

… اسلامی شروع شد. پیغمبر اکرم در حالی از دنیا رحلت کرد که لشکریانی که قرار بود بروند با امپراتوری روم بجنگند، در بیرون شهر مدینه اُتراق کرده بودند و منتظرِ دستور بسیج بودند که حرکت کنند بروند. پیغمبر در این حین بیمار شدند و در بسترِ رحلت خفتند و وضع دگرگون شد. آن لشکر، بعد از رحلت پیغمبر حرکت کرد ـ البته با یک فاصله‌ای ـ و از همان‌جا فتوحات اسلامی شروع شد و تا آخر دوران عثمان ـ یعنی تا بیست‌وپنج سال ـ تقریباً بی‌وقفه ادامه داشت.[1] فقط در زمان امیرالمؤمنین بود که فتوحات اسلامی، به‌طور عمده متوقف ماند و علی علیه‌السلام سرگرم درون‌سازی جامعۀ اسلامی و ایجاد یک بنا و بنیاد مستحکمی در داخل اجتماعات اسلامی شد.

شرایط جامعه در آغاز حکومت علی (ع): انباشت طلا در کنار گرسنگی فراوان

آن‌وقتی‌که امیرالمؤمنین به حکومت می‌رسد، وضعیت از این قرار است که همان مبارزان و همان مجاهدان و همان فداکاران و همان کسانی که ثروتشان در یک شمشیر و سپر و یک لباسِ سادۀ روستایی خلاصه می‌شد، وقتی‌که می‌مردند، شِمش‌های طلایی که از آنها به ارث مانده بود، (59/2/13) فرصت اینکه ببرند پیش زرگری و مثلاً آب کنند را نداشتند. تبر آوردند، طلاهای اینها را با تبر تکه‌تکه کردند، (65/3/9) [تا] قسمت شود بین وارثانشان. و این به‌این‌معنا نبود که ثروت عمومی زیاد شده بود در جامعه، گرسنه هم فراوان بود. امیرالمؤمنین در یکی از همین خُطَب نهج‌البلاغه می‌گوید: هرچه نگاه می‌کنی، یا گرسنه‌ای را می‌بینی که الم و رنجِ گرسنگی، خواب را از چشم او برده؛ یا سیری را که از شدت سیری، راحت و آسایش از او سلب شده. این‌طور نبود که همۀ مردم هم مرفّه شده باشند و همه به نوایی …

تلاش علی (ع) برای عمق بخشیدن به اندیشهٔ اسلامی در کنار گسترش قلمرو

… این زخارف و زیورها بشود. باید به آنها می‌فهماند که این ثروت از آنِ همه است و نباید یک جا متمرکز بشود و به یک عده، مخصوص بشود. شرح دنیای دنیّه‌ای[5] که در نهج‌البلاغه هست، به این منظور است؛ درحقیقت می‌خواهد تعدیل کند جامعه‌ای را که از همه‌جانبه‌بودن افتاده. اگر فتوحاتی انجام داده و اگر قلمرو جغرافیایی اسلام را توسعه داده، به موازات این توسعۀ قلمروِ نفوذ و سیاست و حکومت، اندیشۀ اسلامی را توسعه نداده؛ لااقل در میان آن افرادی که اسلام را پذیرفتند، عمق نداده است. و امیرالمؤمنین می‌خواهد این عمق را به آنها ببخشد. این یکی از موضوعاتی است که در نهج‌البلاغه به‌شکل بارزی بیان شده و ما امروز به این احتیاج داریم.

بازپس‌گیری اموال ناحق از روز دوم بیعت به‌عنوان برنامهٔ حکومت علی (ع)

… مِنهُ»[10] مضمون این است که هر ذلیلی، هر مظلومی، هر ستم‌کِشی، از نظر من عزیز است و حق او در اولویت است، تا وقتی‌که حق او را از ظالم بگیرم. و به‌عکسش؛ ظالم ولو در مقام عزت قرار داشته باشد، پیش من ذلیل است تا حق را از او بگیرم، بعد می‌شود مثل مردم عادی. (65/3/9) از روز دوم، روز دومِ بیعت امیرالمؤمنین، این بزرگوار رفت دربارۀ قطایعی[11] که قبل از آن بزرگوار به این‌وآن داده شده بود، فرمود: «وَ اللهِ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُوِّجَ بِهِ النِّساءُ وَ مُلِکَ بِهِ الاِماءُ»[12] به خدا که اگر ببینم این پول‌هایی که قبل از من به ناحق به کسانی داده شده است، آن را مهر زن قرار دادید، ازدواج کردید، کنیز خریدید، ملاحظه نمی‌کنم، همۀ آنها را برمی‌گردانم. (74/11/20) این برنامۀ حکومت علی است. 1352/1

روی آوردن همهٔ اقشار جامعه و بیعت مرکز و شهرستان‌ها با امیرالمؤمنین (ع)

او می‌گوید بیماری جامعۀ اسلامی در زمان امیرالمؤمنین بیماری «اختلاف» بود. من می‌پرسم کدام اختلاف را می‌گویی؟ آیا اختلاف میان خود مسلمان‌ها؟ مسلمانان واقعی که اختلافی نداشتند! وقتی یک جامعۀ عظیم به امیرالمؤمنین رو می‌آورد، مرد و زن رو می‌آورند، عالِم و جاهل رو می‌آورند، عالی و دانی[10] رو می‌آورند، مرکز و شهرستان‌ها بیعت می‌کنند، اختلافی وجود ندارد. وقتی تودۀ ملت با الهام از حکم قرآن به طرفی حرکت می‌کنند، اختلافی وجود ندارد. سعدبن‌ابی‌وقّاص را می‌گویی که کناره گرفت؟ این اسمش اختلاف نیست. اگر از آرای حق یک امت و ملت، یک نفر، ده نفر، پنجاه نفر، هزار نفر سربپیچند، این اختلاف محسوب نمی‌شود. به آن میلیون‌ها نفر نمی‌گویند بیایید با این پنجاه نفر، صد نفر، هزار نفر صلح کنید تا میان شما …

به ارث رسیدن ویرانه‌ای از جامعهٔ اسلامی به امیرالمؤمنین (ع)

«اَلا وَ اِنَّ بَلِیَّتَکُم قَد عادَت کَهَیئَتِها یَومَ بَعَثَ اللهُ نَبِیَّهُ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَآلِهِ»، حالا امیرالمؤمنین وارث یک ویرانه است. تعجب می‌کنید؟ کشور اسلامی زمان امیرالمؤمنین آباد بود، وسیع بود. اگر به نام‌های معمولیِ سیاسیِ عالم بخواهید نام‌گذاری کنید، یک امپراتوری بود؛ حجاز را داشت، عراق را داشت، مصر را داشت، ایران را داشت، شرق و غربِ معمورۀ عالم تا مرز امپراتوری بیزانس و خیلی بعد از …

گشودن میدان و آزاد کردن فضایل انسانی زندانی

امیرالمؤمنین می‌گوید ما آمدیم این قیدوبندها را باز کردیم. این باندبازی‌ها را ریختیم دور. آن‌کسانی‌که بر اساس معیارهای غلط، یک باندی شده بودند و هرطور دلشان می‌خواست با خلق‌الله عمل می‌کردند، اینها را انداختیم کنار؛ میدان را باز کردیم. این فضایل انسانیِ زندانی را آزاد کردیم و رها؛ گفتیم بروید، هرچه می‌توانید پرواز کنید. «وَ لَیَسبِقَنَّ سابِقونَ کانوا قَصَّروا وَ لَیُقَصِّرَنَّ سَبّاقونَ کانوا سَبَقوا» اما آن‌کسانی‌که دنبال نام و نشان بودند، «سَبّاق»؛ «سَبّاق» به آن آدمی می‌گویند که همیشه همتش این است که آنچه بهتر است، آنچه بالاتر است، دست به آن پیدا بکند. یک آدمِ هدفی، …

دفاع از حکومت با وجود بی‌ارزشی آن نزد او

… جان هم می‌اندازد، ملت‌ها را به کشتن می‌دهد؛ همۀ این انگیزه‌هایی که موجب می‌شود ارزش‌های انسانی در عملِ یک فرد، بلکه در تصور و تفکر یک فرد محو بشود؛ تمام اینها در نظر امیرالمؤمنین از عطسۀ عَنز، از آبِ بینی یک بز، بی‌ارزش‌تر، ناچیزتر، کم‌بهاتر، و کوچک‌تر است. اما بااین‌حال این خلافت را علی می‌گیرد، و چهار سال و ده ماه زندگی خود را وقف دفاع از همین قدرت و همین حکومت می‌کند. چرا؟ چرا قبول کرد این‌چنین حکومتی را؟ (53/6/15)

سه علت پذیرش حکومت در خطبهٔ شقشقیه

سه علت ذکر می‌کند؛ می‌فرماید: «لَو لا حُضورُ الحاضِرِ»، این یک؛ «وَ قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ»، این دو؛ «وَ ما اَخَذَ اللّهُ عَلَی العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ»، این سه؛ سه موجب داشته، از پایین شروع می‌کند می‌آید بالا...وقتی انسان‌ها می‌خواهند، وقتی ملت می‌خواهد، وقتی هزاران موجود ـ که برای هر یکی‌اش خدا ارزش‌ها قائل است ـ می‌خواهند، آنچه می‌خواهند، لازم می‌شود؛ این یک حرفی است. بیخود نگویند که نظر انسان‌ها، نظر افراد مسلمان …

پذیرش حکومت پس از اتمام حجت و دیدن یاوران

اینجا این کلمه را گوش کنید، مربوط به این خطبه نیست، به مناسبت این خطبه است. اینی‌که امیرالمؤمنین می‌گوید، منطق تمام ائمه است. این یک حرفی است که شاید بعضی از کسانی که طرز فکر ما، و تز ما را در مورد زندگی ائمه قبول نمی‌کنند، این جمله را قبول کنند. امیرالمؤمنین می‌گوید علت اینکه من حکومت را قبول کردم، برای خاطر این بود که حجت بر من تمام شد. به چشم خودم دیدم که یاورانی دارم؛ یعنی تا حالا که اقدام نمی‌کردم، برای خاطر این بوده که مطمئن نبودم یاوری دارم.

روی‌آوردن مردم به علی به‌عنوان تنها نجات‌بخش

غرض، اینها در سایۀ حکومت عثمان از این افتخارات استفاده می‌بردند؛ اما امیرالمؤمنین آمد سرِ کار، و اینها هم علی را می‌شناختند ـ اگر نمی‌شناختند، به این زودی در نمی‌رفتند، اما می‌شناختند ـ وقتی دیدند مردم هجوم آوردند، این خواست و نیاز طبیعی مردم، این احتیاج مردم به یک رهبر و یک نجات‌بخش و منحصربودن امیرالمؤمنین به‌عنوان تنها شخصیت نجات‌بخش، مردم را کشانده است درِ خانۀ علی، اینها چه چیزی بگویند؟ بگویند مردم بیایید در خانۀ ما؟ نه! سیاست اقتضا می‌کند که اینها هم بروند با امیرالمؤمنین بیعت بکنند، و کردند؛ اما می‌دانند که امیرالمؤمنین همان سرباز خشنِ قاطعِ جدی و مصممی است که در راه خدا و برای خدا و در مراعات قانون، ذره‌ای انعطاف نمی‌پذیرد. ما با شما …

اهمیت دوران کوتاه پنج‌ساله به‌عنوان سرمشق حاکمان اسلامی

پنج سالِ حکومت امیرالمؤمنین، دوران بسیار کوتاهی است در تاریخ اسلام؛ آنچه که این دوران کوتاه را اهمیت می‌دهد، این است که امیرالمؤمنین، مثل سرمشقی که می‌نویسند بالای صفحه و متعلم باید مثل آن را در این صفحه و صفحات دیگر تکرار کند، امیرالمؤمنین این سرمشق را نوشت که اگر برای خاطر عدالت‌خواهی، این‌همه مشکل هم برای یک حاکم اسلامی به‌وجود بیاید ـ که در طول نزدیک پنج سال، هیچ نگذاشتند امیرالمؤمنین بدون دغدغه به ادارۀ کشور و مسائل کشور بیندیشد؛ سه جنگ را بر او تحمیل کردند، با مشکلات و دنباله‌های گوناگون ـ [نباید تسلیم شد]. و امیرالمؤمنین تسلیم نشد. تسلیم نشد یعنی چه؟ یعنی از راه عدالت عقب‌نشینی نکرد؛ این شد درس.

نگاه امیرالمؤمنین (ع) به منصب حکومتی به‌عنوان مسئولیت

در نظر امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام منصبِ حکومتی نباید وسیله‌ای باشد برای راحتی خود، برای عیشِ خود، برای کسب دنیا برای خود. این یک کاسبی مثل بقیه کاسبی‌ها نیست؛ این یک مسئولیت‌پذیری است. نمی‌تواند اشتغالِ به این مسئولیت برای این باشد که انسان چیزی به‌دست بیاورد، مالی کسب کند، مالی جمع کند، آیندۀ خود و فرزندانش را از این راه تأمین کند، یا خوش بگذراند در دنیا. این نباید باشد!

دستور پرهیز مسئولان از زندگی برخوردارانه برای همهٔ زمان‌ها، با وجود ثروت جامعهٔ آن روز

… این فرهنگِ غلطی است که هرکسی که به یک مقامی و مسئولیتی رسید در کشور، در مسئولیت‌های دولتی، این باید فلان‌طور خانه، یا فلان‌طور وسیلۀ رفت‌و‌آمد، یا فلان‌طور امکانات زندگی داشته باشد و برخوردار باشد. نه! دستور امیرالمؤمنین این نیست. برای آن زمان هم فقط نیست؛ برای همۀ زمان‌هاست. آن زمان هم، زمانِ این نبود که مردم همه فقیر باشند؛ نه! فتوحات اسلامی شده بود، در کشور اسلامی ثروت‌هایی بود، ثروتمندهایی بودند، تُجّاری بودند، کسانی بودند ـ حالا از راه حرام یا حلال ـ که زندگی‌های آنها، زندگی‌های برخوردارانه بود. امیرالمؤمنین در همین زمان می‌فرماید که نباید زندگی شما، زندگی برخوردارانه باشد. این برای مسئولین است، برای صاحبان مناصب است در نظام اسلامی. خودتان را با مردمِ ضعیف بسنجید، نه با برخورداران جامعه.

مطالبهٔ عدالت از کارگزاران

امیرالمؤمنین از عمّال خود هم مطالبۀ عدالت می‌کرد؛ بااینکه آنها در حد امیرالمؤمنین نبودند. (۸۷/۴/۲۶) امیرالمؤمنین به یکی از استانداران خود، به عثمان‌بن‌حنیف توبیخ‌نامه می‌نویسد و می‌فرستد. برای اینکه در یک مهمانی که فقرا در آن حاضر نبودند و اغنیا در آن جمع بودند، این استاندار حضور پیدا کرده. (62/9/25) شنیدم که برای تو مهمانی درست کرده‌اند، یک …

نپذیرفتن حق ویژهٔ طبقهٔ ممتاز دوران خلیفهٔ سوم به‌دست امیرالمؤمنین (ع)

… پیروی کردم. «فَلَم اَحتَج فی ذَلِکَ اِلَی رَأیِکُما وَ لا رَأیِ غَیرِکُما» من دیگر احتیاجی نداشتم که از رأی شما یا رأی دیگران پیروی بکنم. این به‌معنای این نبود که امیرالمؤمنین با مشورت مخالف است؛ یقیناً امیرالمؤمنین مشورت می‌کرد و زندگی‌اش زندگیِ مشورت بود. بلکه به‌معنای این بود که آن طبقۀ ممتازه‌ای که در دوران خلیفۀ سوم به‌وجود آمده بود و خودش را صاحب حق می‌دانست در مال بیت‌المال، در مسائل مسلمین، [صاحب] حق رأی، حق نظر، حق تصرف؛ و فکر می‌کرد که باید حاکم مسلمان‌ها از آنها پیروی بکند؛ این طبقۀ ممتازه را امیرالمؤمنین قبول ندارد. آنچه را که امیرالمؤمنین حجت می‌داند، خودش را به آن نیازمند می‌داند، آن «کِتابُ الله ِ وَ سُنَّةُ نَبِیِّهِ» است.

بازخواست منشأ ثروت صاحبان امتیاز در حکومت علوی

… عثمان، هر دو خصوصیت ممتاز را داشت؛ هم یک فرد ثروتمند مرفهی بود که در کمال راحت و عیش و آسودگی زندگی می‌کرد، هم پسرعمۀ محترمِ آبرومندِ عزیزِ پیغمبر محسوب می‌شد. از نظر مردم، هم دنیا داشت، هم آخرت. حالا دوران علی‌بن‌ابی‌طالب پیش آمده، دنیا را از او می‌گیرند! از کجا آورده‌ای؟ به چه مناسبت جناب‌عالی بایستی این‌همه ثروت داشته باشی؟ به چه مناسبت بایستی این‌همه باغ و این‌همه گوسفند داشته باشی؟ اینها از راه حلال به‌دست آمده یا از راه امتیازطلبی‌های بیجا و بی‌مورد؟ این از این‌طرف.

علم‌کردن شورا و احترام صحابه از سوی قاسطین برای کوبیدن عدالت

… علی و بیعت مردم با علی را هم قبول نمی‌کردند و زیر بار آن نمی‌رفتند. به رفتار عادلانه، و تقسیمِ به قسط، و عمل به عدل هم مطلقاً اعتقادی نداشتند. با عدل مخالف بودند، چون اگر می‌خواستند به عدالت میدان بدهند و اسم عدالت را بیاورند، اول گریبان خودشان گرفته می‌شد. برای اینکه با عدالت علوی مبارزه کنند، آمدند متمسک شدند به احترامِ به صحابه و اصل شورا. این خیلی مطلب مهمی است. برای اینکه اصل عدالت را بکوبند، ارزش عدالت را از یادها ببرند، که محور حکومت امیرالمؤمنین بود، یک ارزش اسلامی دیگری را که البته به‌مراتب اهمیت آن کمتر از ارزش عدالت است، آمدند عَلَم کردند درمقابل امیرالمؤمنین. قصد آنها حمایت از آرای صحابه یا از خود صحابه یا از شورای صحابه نبود. در یک نامه‌ای امیرالمؤمنین همین را به‌نحوی به معاویه می‌نویسد، همین معنا را. می‌گوید تو می‌خواهی بین مهاجرین و انصار قضاوت کنی؟ تو می‌خواهی به ما یاد بدهی؟ شما تازه‌مسلمان‌ها می‌خواهید اسلام را به علی‌بن‌ابی‌طالب که وجودش آمیختۀ با اسلام است و ساختۀ دست اسلام …

فتنه‌های تاریک به‌عنوان خصوصیت عمدهٔ آن دوران

می‌توانیم بگوییم خصوصیت عمدۀ زمان امیرالمؤمنین این بود که در این دوران، فتنه‌های سیاه و تاریکی، همان‌طورکه پیغمبر فرموده بود، مثل پاره‌های شبِ تاریک بر زندگی مردم سایه انداخته بود.[4] فتنه یعنی چه؟ فتنه یعنی آن حادثه‌ای که در آن، در نگاه اول، حق و باطل روشن نیست. (65/3/9) فتنه حالت غبارآلودگی است. (79/2/24) یعنی آن نابسامانی و نابه‌هنجاری‌ای که در جامعه به‌وجود می‌آید، مردم را سردرگُم و گیج می‌کند، انسان‌ها را از راه، به بیراهه می‌کشاند، خطوط روشن را از …

آمیختگی حق و باطل به‌عنوان درد جامعهٔ امیرالمؤمنین (ع)

… این زهر است. شما [اگر] بدانید یک چیزی سَم است، حاضرید بخورید؟ بفهمید این دوا مسموم است، حاضرید سر بکشید؟ ابداً! اما معاویه همین سَم را لای عسل مخلوط می‌کرد ـ ببینید چقدر رندانه است! ـ شما که نگاه می‌کردید، سَم که نبود، عسل بود؛ می‌خوردید، سَم اثر می‌کرد. فریاد امیرالمؤمنین این است، می‌گوید: معاویه آن سَم باطل را در لابه‌لای عسلِ حق آن‌چنان پیچیده است، آن‌چنان مخلوط کرده است، که حتی حق‌شناسان و حق‌خواهان نمی‌توانند بفهمند. و دردِ اجتماع علی این بود. (48/9/11)

انطباق وضع جامعهٔ امیرالمؤمنین (ع) با منشأ نابسامانی‌ها در خطبهٔ فتنه

این ترجمۀ جمله‌ای که از علی تلاوت شد. و اگر دقت کنیم و در زندگی امیرالمؤمنین درست بررسی کنیم، می‌بینیم این جمله، عصارۀ درد دل‌های امیرالمؤمنین بوده است؛ یعنی وضع اجتماع امیرالمؤمنین، عیناً همان وضعی است که علی علیه‌السلام به‌صورت منشأ نابسامانی‌های یک اجتماع در این خطبه بیان می‌کند. (48/9/11)

جنگ با مدعی ناحق و با ممتنع از ادای حق واجب

… فَاِن شَغَبَ شاغِبٌ استُعتِبَ»[6] اگر کسی درمقابل این مسیر صحیحی که من در پیش گرفته‌ام، فتنه‌گری و آشوبگری بکند، نصیحتش می‌کنیم که برگردد؛ اما اگر اِبا کرد، رویش شمشیر می‌کشیم؛ «فَاِن اَبَى قُوتِلَ» اگر کسی از این طریق تخطی بکند، با شمشیر علوی مواجه می‌شود. در همین خطبه می‌فرماید: «اَلا وَ اِنِّی اُقاتِلُ رَجُلَینِ» من با دو کس می‌جنگم: «رَجُلاً ادَّعَی ما لَیسَ لَهُ وَ آخَرَ مَنَعَ الَّذی عَلَیهِ» یکی آن‌کسی‌که چیزی را که متعلق به او نیست، مالی را، مقامی را، حقی را که به او تعلق ندارد، بخواهد دست بیندازد و بگیرد؛ نفر دوم کسی است که حقی را که بر گردن اوست و باید ادا بکند، ادا نکند. مثلاً باید به جهاد برود، اما نرود؛ باید ادای مال بکند، اما نکند؛ باید در اجتماع مسلمین شرکت کند، اما نکند. قاطعانه این مطالب را می‌فرمود.

بی‌اشکال بودن ماندن کارگزاران ناباب در رأس کار

… خدا با پانصدهزار نیروست، تو چه‌کار می‌توانی بکنی با من. یعنی جزو گروه امام حسن و جزو علاقه‌مندان به امام حسن بود. بعد البته معاویه کسی را فرستاد و تهدیدش کرد، تطمیعش کرد و وعده به او داد ـ خب، اهل دنیا بود ـ بالاخره نتوانست مقاومت کند و پیوست به معاویه. اینها یک‌جور بودند؛ کسانی که آدم‌های خوبی نبودند، ناباب بودند، اما ماندنشان در رأس کار ایرادی نداشت.

ابقای احتمالی معاویه به‌منزلهٔ ماندن غدهٔ فساد خطرناک

… بود، کار خودش را می‌کرد، کمااینکه در زمان عثمان و در زمان عمر هم کار خودش را می‌کرد. خب، عمر در جامعۀ اسلامی و در مرکز حکومت خودش، پسر خودش را حدّ می‌زد، درحالی‌که معاویه حتی زیر بار عمر هم نمی‌رفت، زیر بار عثمان هم نمی‌رفت، زیر بار امیرالمؤمنین هم نمی‌رفت. اگر حضرت او را می‌گذاشت، مسئله، مسئلۀ یک حاکم معمولی نبود، مسئلۀ یک غدۀ فساد و خطرناک بود. (67/2/17)

سخن‌گفتن آن حضرت با جامعهٔ تحت حکومت خود

… که از ائمۀ معصومین علیهم‌السلام داریم، ازاین‌جهت فرق می‌کند. که آنها در دوران حاکمیتِ مورد قبول اسلامی از دیدگاه ائمه علیهم‌السلام زندگی نمی‌کردند؛ آنها در دوران اختناق به سر می‌بردند، و مسائل از دیدگاه یک حاکم و مسئول ادارۀ مملکت، بر زبان آنها جاری نمی‌شد. اما امیرالمؤمنین به‌عنوان یک حاکم اسلامی حرف می‌زند، با یک جامعه‌ای که تحت اِشراف و حکومت خود اوست، حرف می‌زند. و این بیشترین سخنانی است که از امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه نقل شده. البته در کلمات آن حضرت، سخنانی هم هست که مربوط به دوران حکومت ایشان نیست.

شباهت شرایط امروز: شعارهای یکسان و جهت‌گیری‌های متضاد

ما امروز در همان شرایط قرار داریم؛ شرایط کنونیِ جوامع اسلامی، همان شرایط است. البته نهج‌البلاغه برای همۀ دنیای اسلام است، دنیای اسلام هم امروز در حال یک بیداری و حیات دوبارۀ اسلامی است. امروز روز استفادۀ هرچه بیشتر از نهج‌البلاغه است...امروز آشکارترین و روشن‌ترین حقایق اسلامی، به‌وسیلۀ بعضی از مدعیان اسلام، در کشورهای اسلامی نادیده گرفته می‌شود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است، اما جهت‌گیری‌ها به‌شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهج‌البلاغه است. امروز می‌شود از دیدگاه دقیق و نافذ امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به واقعیت‌های جامعه و واقعیت‌های جهان نگاه کرد و بسیاری از حقایق را دید و شناخت و علاج آنها را پیدا کرد. لذاست که به نظر ما، امروز از همیشه به نهج‌البلاغه محتاج‌تریم. این یک جهت، که ضرورت پرداختن …

زمامدار پرمشغله‌ای که برای سرکشی شبانه به خانه‌های محقر فراغت فراهم می‌کند

… طی کرد. گذشت و گذشت و گذشت، رفت به یک منطقه‌ای که بیشترِ فقرا، ایتام، مساکین، طبقات ضعیف در آنجا مسکن و خانه دارند. آهسته درمقابل درِ کوتاه و حقیر یک خانه‌ای توقف کرد. در را کوبید. یک انسان معمولی است؟ بیکار است؟ روز را گرفته خوابیده، شب بی‌خوابی به سرش زده! روز در میدان‌های جنگ، در میدان‌های پیکار، در پیکارهای اجتماعی با آن‌همه گرفتاری سیاسی، یک زمامدار است؛ نیمۀ شب راه افتاده در کوچه‌های خلوت ـ کاری که بنده و شما با همۀ فراغتمان، با همۀ کوچکی‌مان، حال و حوصله‌اش را نداریم، علی با آن عظمت، عظمتِ سیاسی می‌گویم، حوصله و حال این کار را دارد؛ فراغتش را برای خودش فراهم می‌کند ـ درِ یک خانۀ محقری ایستاده، در می‌زند. بعد در باز می‌شود، مختصر نور ضعیفی از داخل به خارج می‌تابد؛ سیمای منوّر امیرالمؤمنین در شعاع این نور دیده می‌شود. تا علی را می‌بینند، آشنا دیده‌اند، راه را باز می‌کنند. علی وارد خانه می‌شود. بچه‌ها بعضی خوابند، بعضی بیدارند؛ تا معلوم می‌شود که این مرد آشنای …