رفتن به محتوای اصلی

حکومت امیرالمؤمنین (ع)

نام‌های دیگر: حکومت علوی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، روش و دشواری‌های حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۰۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

درنظام جمهوری اسلامی، قضیّه درست صدوهشتاد درجه عکس این است. آنهایی که فاسدند، به همان نسبت از نظام فاصله دارند. در خودِ نظام، مسؤولین نظام، مردمان پاکیزه و مطهّری هستند. رئیس‌جمهور را ملاحظه بفرمایید! یک انسان والا، مؤمن، عالم، مجاهد فی‌سبیل‌اللَّه، زجر کشیده، مردمی و امتحان داده است. مسؤولینی که با رئیس جمهور مشغول کارند، هر کدام به نحوی، همین گونه‌اند. البته در سطوح پایین‌تر، طبیعی است که سلامت به‌اندازه سطوح اصلی و بالا نباشد؛ یعنی هرچه از مرکزِ نظام فاصله میگیریم، آن حالتِ سلامت را نمی توان تضمین کرد. البته در نظام جمهوری اسلامی، درسطوح پایین هم، انسانهای والا و واقعاً کم‌نظیری هستند، که هیچ وقت در هیچ نظامی در ایران، این چنین آدمهای پاک و مقدّسی - مقدّس به معنای واقعی - نبودند. چقدر از این افراد پاک نهاد را بنده در این دستگاههای مختلف میشناسم - جوان و غیر جوان - که واقعا انسانهای والایی هستند! همه اهل امانت، اهل صدق، بیاعتنا به زخارف دنیا؛ که توانسته‌اند از آن پلی که گردن کلفتهای تاریخ نتوانستند بگذرند - پل خودخواهی و مال‌اندوزی و راحت طلبی - راحت عبور کنند. این، وضع این نظام است. این نظام، نقطه مقابل نظام قبلی است. ما این قدر پیش آمده‌ایم؛ این قدر ظواهر عوض شده است؛ این قدر جهتها و بواطن تغییر کرده است. اما نظام اسلامی کامل، هنوز با ما فاصله دارد. ما میگردیم، حرکت میکنیم، تا به نظام اسلامی کامل برسیم. همّت، این است. امید، این است. بعضی میگویند: «چه فایده دارد؟ نمیشود! در این دنیا، نمیشود!» ما میگوییم: «چرا باید مأیوس بود؟! میشود! میشود که ما در نظام جمهوری اسلامی، عدالت اسلامی را به معنای حقیقی کلمه اجرا کنیم. میشود که در نظام جمهوریاسلامی، طوری بشود که صاحب حق، اگر چه ضعیف باشد،بتواند حق خود را بی‌دغدغه ازکسی که حق او را گرفته است - ولو آن شخص قوی باشد - بگیرد.» میتوانیم به این‌جا برسیم. اصلاً همّت ما این است که به این‌جابرسیم. بنا، بر این است که به این‌جا برسیم. حکومت علوی، یعنی این. میشود که در نظام اسلامی، هر کارگزاری که در هرجای این نظام خدمت میکند عادل باشد که بشود پشت سرش نماز خواند. چرا ما این امور را مستبعد بشماریم؟! میشود که ما دستگاه اداری کشور را طوری اصلاح کنیم که اشاره به سوءاستفاده و رشوه، موجب خشم طرف مقابل شود. اینها همه ممکن است. بعضی مأیوس میشوند و میگویند: «بیشتر از این، در این دنیا نمیشود!» چرا بیشتر از این نمیشود؟! همچنان که اصل نظام اسلامی دور از دسترس بود، کمال آن هم، ولو دور از دسترس باشد، باید مثل اصل نظام که تحقّق پیدا کرد، تحقّق پیداکند. این، نکته اوّل.
امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر می‌زنند. (53/8/19) عموی منصور، عبدالله‌بن‌علی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشام‌بن‌عبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همان‌طوری‌که هشام‌بن‌عبدالملک، زیدبن‌علی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من می‌خواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، به‌عنوان انتقام از خون زیدبن‌علی بن الحسین علیه‌السلام. هرجا اینها از بنی‌امیه کسی را پیدا کردند، به‌عنوان انتقام خون امام حسین و زیدبن‌علی و یحیی‌بن‌زید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنی‌امیه در ماجرای یحیی‌بن‌زید دست داشتند،[1] فرماندهان بنی‌عباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسن‌بن‌قَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبن‌قَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنی‌عباس، وقتی‌که وارد شام شد، سر مروان حمار را برید، گفت این سر را ببرید بیندازید توی دامان دخترش. گفتند حالا که او را کُشتی، این کار چرا؟ گفت چون وقتی زید را کشتند، سرِ او را بریدند و در دامان خواهرش انداختند، می‌خواهم مجازات کنم. (53/8/19)

شاهدها (۱۹۳ پاراگراف)

به‌دست‌گرفتن قدرت برای اصلاح جامعه و دفاع از وحدت و برابری

… عمومی، با نام‌های قداست‌آمیز، مصون از خشم ملت مسلمان، در میان مردم زندگی می‌کنند، و در زیر دیوار کاخ‌های سربه‌فلک‌کشیدۀ آنها، شکم‌های گرسنه شب را به صبح می‌آورد؛ وقتی اینها را می‌بیند امیرالمؤمنین، مجبور می‌شود که زمام خلافت و ریسمان حکومت را به دست بگیرد. وقتی می‌بیند که جامعۀ اسلامی جز با دست نیرومند و مقتدر، قابل اصلاح نیست، سعی می‌کند این نیرو و اقتدار را به‌دست بیاورد. وقتی می‌بیند که مردم فقط با حرف‌زدن، با طرفِ مشورت قرارگرفتن، نمی‌توانند از دین بهرۀ واقعی را ببرند، عملاً خود را در رأس کار قرار می‌دهد و از این ریاست دفاع می‌کند. پس جهت حکومت امیرالمؤمنین، جهت دفاع از وحدت و اتحاد و برابری در جامعۀ اسلامی است. (53/6/15) این انگیزه‌های حکومت امیرالمؤمنین است. یک‌ذره در تمام دل و روح علی‌بن‌ابی‌طالب، انگیزه‌های مادی و بشری، و به تعبیر بهتر، انگیزه‌های خودخواهانۀ شخصی نیست؛ هرچه هست به خیر انسان‌ها و برای آنهاست. یک‌لحظه به خود نمی‌اندیشد، بلکه تماماً به مردم …

اولویت درجه‌اول استقرار عدل الهی و اسلامی

و اما عدالت [علی علیه‌السلام] در قلمرو جامعه. (79/12/26) امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام در همان چند سالی که به خلافت و حکومت رسیدند، نشان دادند که اولویت در نظر آن بزرگوار، استقرار عدل الهی و اسلامی است. یعنی تأمین‌کردن هدفی که قرآن برای ارسال رسل و انزال کتب و شرایع آسمانی بیان فرموده است؛ «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ»[5] اقامۀ قسط الهی. قسط و عدل با دستوری که اسلام معیّن کرده، بهترین تضمین و تأمین‌کنندۀ عدالت است. این در نظر امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام اولویت درجه‌اول بود. جامعۀ اسلامی، با عدل و قسط است که قوام پیدا می‌کند و می‌تواند به‌عنوان شاهد و مبشّر و هدایتگر و الگو و نمونه، برای …

اصرار بر آگاه‌سازی مردم به حقوقشان برای جلوگیری از تخطی عاملان حکومت

… مجری عادل باشد، اما مردم می‌خواهند بفهمند یا نفهمند، بخواهند یا نخواهند، عدالت در حق آنان باید اجرا شود؛ چنین نیست. اسلام می‌گوید مردم باید به حقوق خود واقف باشند. و اگر مردم به حقوق خود واقف شدند، آن حقوق را طلب کردند، اجرای عدالت یک تضمین حتمی پیدا می‌کند. به همین جهت در دوران حکومت عادلانۀ امیرمؤمنان صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه بااینکه قوانین اسلام در جامعه حاکم بود و بااینکه در رأس دستگاه حکومت، شخصی مانند علی‌بن‌ابی‌طالب قرار داشت که عدلِ مجسم بود، درعین‌حال برای اینکه عاملان حکومت در گوشه و کنار جامعۀ بزرگ اسلامی از جادۀ عدل تخطی نکنند و حقوق مردم پایمال نشود، امیرالمؤمنین به هوشیارکردن مردم و آگاه‌ساختن آنها نسبت به حقوقشان اصرار عجیبی داشت. (60/1/7)

جاری کردن عدالت و جلوگیری از اسراف و مصرف ناحق بیت‌المال

… اللهِ» اموال عمومی و بیت‌المال مسلمین مال‌الله است و متعلق به همۀ مردم است، «وَ اَنتُمْ عِبادُ اللهِ المُسلِمونَ» شما بندگانِ مسلمانِ خدا هستید. یعنی بندگان خدا در اموال عمومی و بیت‌المال مسلمانان ـ یعنی آن مالی که در اختیار حاکم هست ـ همه علی‌السویه‌اند. (62/12/12) [بنابراین] امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام عدالت را در بین مسلمانان و جامعۀ اسلامی جاری کردند و مانع از این شدند که بیت‌المال به اسراف مصرف شود. نگذاشتند دست تطاول[8] باز شود. نگذاشتند کسانی بیت‌المال مسلمین را به ناحق مصرف کنند. (71/3/30)

حکومتی صددرصد اسلامی و عدالت مطلق در حیطهٔ اختیار ایشان

عدالت اجتماعی امیرالمؤمنین یک نسخۀ کامل اسلام است. حکومت امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام یک حکومت صددرصد اسلامی است، نه 99 درصد، یا 99/99 درصد؛ نه! صددرصد یک حکومت اسلامی است. تا آنجایی که به امیرالمؤمنین ارتباط پیدا می‌کند، و تحتِ اختیار او و تحت قدرت اوست، یک‌لحظه حرکت غیر اسلامی، تصمیم غیر اسلامی در او نیست؛ یعنی عدالت مطلق. البته در حکومت امیرالمؤمنین، در مناطق گوناگونی، کاملاً ممکن بود و اتفاق هم افتاد که کارهای غیر عادلانه انجام بگیرد؛ اما امیرالمؤمنین به‌عنوان یک فرد مسئول، هر جایی که برخورد کرد با یک‌چنین چیزی، احساس تکلیف کرد. این نامه‌ها، این هشدارها، این خطبه‌های جان‌سوز، …

حکومت مسئولیت و بار است نه وسیلهٔ معاش و اندوختن ثروت

این مهم‌ترین مطلبِ اصلی امیرالمؤمنین در باب حکومت است؛ حاکم نباید حکومت را برای خود یک وسیلۀ اِعاشه[8] و زندگی و کسب درآمد و اندوختن ثروت بداند؛ یک مسئولیت بداند، یک باری است بر دوش او، و [باید] همۀ همت خود را بگذارد که این بار را به منزل برساند. این، آن چیزی است که اساس قضیه است. نقطۀ محوری این مسئولیت هم، رعایت حقوق مردم، رعایت عدالت در میان مردم، رعایت انصاف در قضایای مردم، و تلاش برای تأمینِ امور مردم [است.] مردم و حوایج مردم، نیازهای مردم اصل است. (79/9/25)

بهرهٔ حاکم از حکومت: میراندن باطل و احیای حق نه مال و انتقام

امیرالمؤمنین در یک جا به ابن‌عباس می‌نویسد: «فَلا یَکُن حَظُّکَ فی وَلایَتِکَ مالًا تَستَفیدُهُ وَ لا غَیظاً تَشتَفیهِ»[14]. می‌فرماید بهره‌ای که از این حکومتت و استانداری‌ات در آن منطقه‌ای که تو را فرستادیم، می‌خواهی ببری، این نباشد که مالی به‌دست بیاوری، یا یک خشمی را علیه کسی فروبنشانی؛ یعنی فرض بفرمایید از قدرتِ حکومت استفاده کنیم علیه فلان‌کس یا فلان جمع یا فلان قشر که با آنها بَدیم، چنین چیزی جایز نیست. «وَ لَکِن اِماتَةُ باطِلٍ وَ اِحیاءُ حَقٍّ» حظّ تو از این حکومت باید این باشد که باطلی را نابود کنی، یا حقی را زنده بداری و برپا بداری. (80/9/16) و ما اگر این‌طور عمل کردیم، این امانت الهی را که در دست ماست، پاسداری کردیم؛ اگر این‌طور عمل نکنیم، آن‌وقت امیرالمؤمنین قضاوت سختی دارد. «اِعلَم یا رِفاعَةُ اَنَّ هَذِهِ الاِمارَةَ اَمانَةٌ»[15] این امارتی که در اختیار توست، این ریاست و مدیریتی که …

قاطعیت و سازش‌ناپذیری در پایبندی به کتاب و سنت؛ خصوصیت بارز

درس قاطعیت و سازش‌ناپذیری و پایبندی به اصول اسلامی و به کتاب و سنت پیغمبر، یکی از خصوصیات بارز دوران حکومت امیرالمؤمنین است. البته در همۀ دوران زندگی‌اش، علی علیه‌السلام پایبند بود به قرآن و سنت، و سازش‌ناپذیر بود با دشمنان، منتها دوران حکومت یک خصوصیتی دارد. در دوران حکومت و هنگامی‌که انسان قدرت و حکومت را به‌دست می‌آورد، معمولاً نظام‌ها دچار مجامله‌کاری[1] و محافظه‌کاری و سازش …

نپذیرفتن جلب رضایت رقبا با واگذاری ولایت شهرها برای ماندن در قدرت

اگر علی‌بن‌ابی‌طالب رقبای خود را می‌فرستاد به ولایت کوفه و بصره و اهواز و فارس و شیراز و شام و مصر و بقیۀ نقاط مملکت، آنها را از خود راضی می‌کرد، بی‌دردسر به‌جای چهار سال، شاید سالیان درازی حکومت می‌کرد؛ اما علی این کار را نمی‌کند. ممکن بود دیگران بکنند و کردند، اما علی این کار را نمی‌کند. چرا؟ آیا علی‌بن‌ابی‌طالب همان‌طوری‌که آن روز رقبایش می‌گفتند و بعد مورخان بی‌خبر و غیر مکتبی این سخن را تکرار کردند، یک آدم بی‌سیاست بود؟ نه! بی‌سیاست نبود. عباس عَقّاد نویسندۀ متأخّرِ مصری در کتابش ثابت می‌کند ـ البته برای ما ثابت‌کردن ندارد، اما او ثابت می‌کند …

ملاک بودن تقوا و معیارهای اسلامی در تقسیم قدرت، مال و مناصب

موضع اصولی علی‌بن‌ابی‌طالب درمقابل تحریف‌ها و انحراف‌ها و توقع‌ها در دوران حکومتش، برای او دو نوع دشمن درست کرد. یک نوع دشمنانی که موضع علی را تحمل نمی‌کردند، و نوع دیگر دشمنانی که این موضع را درک نمی‌کردند. او می‌خواست هیچ‌یک از امتیازاتِ پنداری را که در اسلام نسخ شده بود ـ و بعضی می‌خواستند آنها را برگردانند ـ به چیزی نگیرد. می‌خواست ملاک فقط تقوا باشد. در تقسیم قدرت، در تقسیم مال، در تقسیم مناصب اجتماعی، فقط ملاک‌های اسلامی را مراعات کند، ملاحظه‌ها را کنار بگذارد. برادرش عقیل هم که از او برای خرج سنگین زندگی اطفالش طلب مساعدت می‌کرد، به او اعتنا نمی‌کرد. نزدیک‌ترینْ نزدیکانش هم اگر تخطّی می‌کرد، مورد عتاب او قرار می‌گرفت. امیرالمؤمنین می‌خواست این‌چنین باشد.

تحمیل سه جنگ با همدستی همهٔ جناح‌های مخالف امیرالمؤمنین (ع)

در دوران حکومت چهار سال و ده ماهۀ امیرالمؤمنین، سه جنگ تحمیلیِ تلخ بر امیرالمؤمنین تحمیل شد. جنگ‌هایی که تقریباً تمام جناح‌ها در این جنگ‌ها با همدیگر همدست شدند. یعنی تمام جناح‌های عالم اسلام که مخالف با امیرالمؤمنین بودند، در این جنگ‌ها با هم همدست بودند. یک جناح، جناح صحابۀ نامدار پیغمبر بودند که فرماندهان و رهبرانش، طلحه و زبیر، دو سردار اسلام، دو صحابی پیغمبر، دو چهرۀ معروف و منوّر بودند! (63/4/1) [که اینها] ناکثین بودند، بیعت‌شکنان؛ یعنی همرزمان خود امیرالمؤمنین، دوستان قدیمی امیرالمؤمنین که طاقت عدالت او …

مسئلهٔ اصلی امیرالمؤمنین (ع) در مقابله با هر یک از سه جناح مخالف

..امیرالمؤمنین درمقابل طلحه و زبیر و دیگران که قرار می‌گرفت، مسئله‌اش، مسئلۀ مقابلۀ با جاه‌طلبی‌ها و باندبازی‌ها بود. درمقابل معاویه که قرار می‌گرفت، مسئله‌اش، مسئلۀ عدالت اجتماعی بود. درمقابل خوارج که قرار می‌گرفت، مسئله‌اش، مسئلۀ فهم دینی و تعقّل صحیح اسلامی بود و مبارزۀ با دُگم‌ها و تعصب‌ها و غلط‌اندیشی‌ها. (63/4/1)

سه جبههٔ قاسطین، مارقین و ناکثین در برابر حکومت علوی

سه جبهه درمقابل حکومت علوی وجود داشت: قاسطین و مارقین و ناکثین. مارقین و ناکثین، جبهۀ داخلی بودند، جبهۀ خودی بودند؛ منتها خودی‌های فریب‌خورده، خودی‌های به‌دام‌افتاده؛ یا به دام ثروت‌طلبی و مقام‌خواهی و عقده‌های خودشان، یا به دام جهالت‌ها و حماقت‌ها و تعصب‌های خودشان.

غبارآلودگی فضا و ناآگاهی مردم در زمانهٔ امیرالمؤمنین (ع)

علاوه‌براین، زمانه‌ای که امیرالمؤمنین در آن زمانه حکومت می‌کرد، با زمانه‌ای که پیغمبر در آن زمانه جامعه را اداره می‌کرد، یک فرق اساسی دارد...زمان امیرالمؤمنین زمان غبارآلودگی فضا بود،..مردمی ناآگاه یا دارای آگاهی‌های کم، و زمانی غبارآلوده و بصیرت‌طلب، زمانه‌ای که احتیاج به بصیرت زیادی دارد؛ در یک‌چنین زمانه‌ای خیلی‌ها اشتباه می‌کنند. نتیجۀ این اشتباه چه شد؟ این شد که یک عده، به تعبیر ایشان، خشک‌مقدسِ سطحیِ قشری، درمقابل امیرالمؤمنین قیام کردند. ..و این مشکلی بود که به گفتۀ ایشان، از مشکلات دیگر امیرالمؤمنین بالاتر بود، مشکل بزرگ امیرالمؤمنین …

حوادث سریع و پیچیده و دشواری کار برای افراد سطحی و ضعیف‌الایمان

تمام این مدتی که امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام دوران حکومت دشوار خودشان را گذراندند ـ چهار سال و ده ماه ـ از اول تا به آخر، یک سلسله حوادثی پیش آمد و مشکلاتی پیدا شد که کار را برای افراد کم‌عمق و سطحی و آدم‌های ضعیف‌الایمان و بی‌هوش، خیلی مشکل می‌کرد. شاید بشود گفت که یکی از مشکلات عمدۀ دوران امیرالمؤمنین این بود که حوادث آن‌قدر سریع پیش می‌آمد و به‌قدری پیچیده بود که آدم‌های ساده و سطحی‌نگر، و کسانی که تحلیل درستی از قضایا نداشتند، مثل خاشاکی که در جریان سیل قرار بگیرد، اختیار از دستشان خارج می‌شد و به‌دنبال جریانات جامعه کشانده می‌شدند و می‌رفتند. (65/3/9)

جناح به‌ظاهر مسلمانِ منحرف در ولایت، بزرگ‌ترین مشکل آن دوران

[پیش‌تر عرض شد] در زمان امیرالمؤمنین، بزرگ‌ترین مشکل، وجود یک جناح علی‌الظاهر مسلمان بود، با همۀ شعارهای اسلامی، اما منحرف در اساسی‌ترین مسئلۀ دین؛ یعنی همان کسانی که مقابل امیرالمؤمنین قرار گرفتند. اساسی‌ترین مسئلۀ دین، مسئلۀ ولایت است؛ چون ولایت، نشانه و سایۀ توحید است. ولایت یعنی حکومت؛ چیزی است که در جامعۀ اسلامی متعلق به خداست، و از خدای متعال به پیامبر، و از او به ولیّ مؤمنین می‌رسد. آنها در این نکته شک داشتند، دچار انحراف بودند و حقیقت را …

جنگ جبهه‌هایی با شعار همسان علی، فرق اساسی با دوران پیامبر

فرق عنصری[2] و پایه‌ای، میان وضع اجتماعی در حکومت پیغمبر و حکومت علی، این بود که در حکومت پیغمبر، جبهۀ دشمن یک جبهۀ شناخته‌شده و صریح بود. یعنی در میان گروه‌هایی که با اسلام و پیامبر در آن روز می‌جنگیدند، هیچ گروهی نبود که با پیغمبر یک شعار مشترک داشته باشد؛..اما در زمان امیرالمؤمنین نه، جبهه‌هایی وجود داشتند که با علی علیه‌السلام می‌جنگیدند و دقیقاً شعارشان شعار علی بود.

صریح نبودن جبههٔ مقابل و تکرار همان سخنان علی از سوی آن

دو جبهه باهم دارند می‌جنگند، با یک شعار، خب طبیعی است که هر دو هم حق نیستند دیگر؛ یکی حق است، یکی باطل. مشکل علی این است که جبهۀ روبه‌رویش یک جبهۀ صریح نیست. جبهه‌ای که با طرح یک شعار، علی بتواند یک‌دفعه مردم را از دورِ آن متفرق کند نیست. هرچه علی بگوید، او هم می‌گوید. البته علی‌بن‌ابی‌طالب حرف گفتنی خیلی داشت، اما همۀ حرف‌های گفتنی، لزوماً فهمیدنی هم نیست. خیلی از حرف‌هاست که آدم می‌تواند بگوید، اما نمی‌تواند قول بدهد که شنونده‌ها بفهمند آن حرف را، یا بپذیرند. و غم علی این است. اینی‌که شما شنیدید علی‌بن‌ابی‌طالب می‌رفت لب …

دشواری جنگ با اهل قبله در جمل و صفین و نهروان

«وَ قَد فُتِحَ بابُ الحَربِ بَینَکُم وَ بَینَ اَهلِ القِبلَةِ وَ لا یَحمِلُ هذَا العَلَمَ اِلّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبرِ» باب جنگ با اهل قبله بر روی شما باز شد. (70/1/26) اگر این جمله را مخصوص جنگ صفین نگیریم ـ که شاهدی هم ندارد که مخصوص جنگ صفین باشد ـ جنگ نهروان را هم شامل بشود، جنگ جمل را هم شامل بشود، آن‌وقت این جمله، خوب مصداق پیدا می‌کند. در یک‌چنین میدانی، خیلی دشوار است جنگیدن. آن‌وقتی‌که امیرالمؤمنین این جمله را ادا فرمودند، همین‌هایی به جنگ علی آمده بودند که سابق، همین‌ها به جنگ قرآن و جنگ اسلام می‌آمدند. اینکه می‌گویم همین‌ها می‌آمدند، لازم نیست حتماً اشخاصشان بیایند، همان هم‌فکر‌ها، همان هم‌تیره‌ها و هم‌صف‌ها، و بعضی از آن اشخاص …

حکومتی توأم با جنگ و مظهر عدل حکومت‌های الهی

از اول شروع خلافتِ آن حضرت، که بعد از مدت کوتاهی، چند ماهی جنگ جمل شروع شد، تا لحظۀ شهادت آن حضرت، که حضرت عازم بودند بروند مجدداً به جنگ دوم با معاویه، همۀ زندگی آن حضرت جنگ بوده. و شما ببینید این چه زندگی بابرکتی و چه حکومت پُرباری بود. که چهار سال و ده ماه حکومت توأم با جنگ، این‌همه یادگارهای فراموش‌نشدنی و ماندنی از این حکومت، در تاریخ بشر باقی مانده و این حکومت، مظهر عدلِ حکومت‌های الهی برای تاریخ شده، که این واقعاً چیز بسیار بااهمیتی است. [در] دوران جنگ، حکومت‌کردن دشواری‌های مضاعفی دارد. در آن‌چنان دورانی، با آن‌چنان مردمی، با آن‌چنان حوادثی؛ و این‌همه در زندگی آن حضرت، یادگارهای نیکو و فراموش‌نشدنی باقی بماند که هرکدامی از آنها واقعاً درس برای همۀ حکومت‌هاست. و آن سخنان و آن فرمان‌ها و آن …

شرط نبودن عدالت برای فرمانداران آن حضرت

بیشتر دوستان امیرالمؤمنین آمدند، گفتند از معاویه صرف‌نظر کن، بگذار او باشد. حضرت قبول نکرد. گفت معاویه یک عنصر ضد دین است، نه‌اینکه عنصر کاملی نیست. (67/2/17) این نبود که آن حضرت، حاکم شام را فقط فاسق بداند و با او مبارزه کند؛ چون در میان حکام امیرالمؤمنین، همه که عادل نبودند. وقتی‌که علی‌بن‌ابی‌طالب به حکومت رسید، اینها حاکم بودند، همه هم بودند؛ اینها که عادل نبودند. عدالت، شرط فرمانداری و استانداری امیرالمؤمنین نبود؛ آدم‌های ضعیف‌الایمانی هم در میانشان وجود داشتند. (70/1/26) دو جور آدم در دستگاه امیرالمؤمنین و در دوران امیرالمؤمنین در مقامِ حکومت بودند، غیر از مسلمان‌ها و خوب‌ها و مؤمن‌ها، آنها را کار نداریم؛ آنهایی که ایده‌آل نبودند، دو جور بودند.

ابقای کارگزاران کم‌ارزش ازنظر دینی ولی توانا در کار

… اینها ازلحاظ دینی یا ازلحاظ سابقه، خیلی هم افراد قابل قبولی نبودند، حضرت اینها را دست نزد. اینها را گذاشت در جای خودشان بمانند. همین زیادبن‌ابیه معروف، پدر ابن‌زیاد، این استاندار امیرالمؤمنین بود، در کجا؟ در یکی از مناطق حساس؛ منطقۀ فارس و اصفهان و آنجاها. خیلی از کسانی که در دوران امیرالمؤمنین به حکومت و خلافت رسیدند، یا قبلاً بودند، حضرت اینها را در جای خودشان تثبیت کرد. اینها کسانی بودند که ازلحاظ ارزش‌های اسلامی در سطح بالایی نبودند، حالا این کار از او برمی‌آمد، امیرالمؤمنین این را گذاشت. این‌طور نبود که همۀ کسانی که حضرت در رأس مقامات می‌گذارد، اینها جزو افراد عالُ‌العال[6] بدون هیچ‌گونه شائبه‌ای باشند، نه، نه‌خیر! اینها خیلی‌شان آدم‌های این‌طوری بودند.

اصلاحات عمیق برای برافتادن فقر و ثروت همراه با رسیدگی به فقیران موجود

… آن مردی که هر شب می‌آید، برایشان غذا می‌آورد، به زندگی‌شان سر می‌زند، از آنها دلجویی می‌کند، مادرهایشان را دلداری می‌دهد، چه‌کسی بوده؛ نمی‌دانستند که رئیس و زمامدار وقت، رئیس دولت و حکومت اسلامی است که هر شب می‌آید از پایین‌ترین طبقات جامعه سرکشی می‌کند. ضمن اینکه دارد جامعه را می‌سازد تا در آن جامعه فقیری نباشد، ضمن اینکه مشغول اصلاحات عمیقی در آن جامعه می‌شود تا فقر و ثروت، هر دو بَر افتد؛ ضمن این، همین فقیرهایی را هم که هنوز موجودند، بالاخره بی‌چیزند، فراموش نمی‌کند. شبانه راه می‌افتد، انبان خرما و نان و بقیۀ تنقلات را روی دوش خودش می‌گیرد ـ به دیگری هم نمی‌دهد، به غلامش قنبر هم نمی‌دهد، کمک هم نمی‌خواهد ـ با دست خود، بر روی دوش خود می‌بَرد درِ خانۀ یتیم‌ها. اینها نمی‌دانستند، دیشب که دیدند آن مرد نیامد، فهمیدند مولایشان …

ناکامی در سطح جهان اسلام و کامیابی در سطح کوفه

… این مزرع، یک سبزه، یک پروریده و یک نهالِ قابل تربیت است. اصلاً زمینه و آب‌و‌هوا انسان‌ساز است. لذا مردان بزرگِ حماسه‌آفرین تاریخ شیعه، از‌همه‌جا بیشتر، حتی از مدینه بیشتر، در کوفه‌اند. بر اثر چه؟ بر اثر تعلیمات و تلقینات امیرالمؤمنین در مدت همان چهار سال. شوخی نیست، مثل علی‌بن‌ابی‌طالبی در یک شهر حکومت کند. درست است که این حکومت، در ظرف چهار سال، در سطح جهان اسلام ناکام بوده، اما در سطح کوفه مسلماً کامیاب بوده است. در جامعۀ کوفه مسلماً تأثیرات شگرف و عجیبی داشته است. کوفه بنابراین شده یک مهد تشیع، زادگاه اصالت‌ها و فضیلت‌های شیعی. درست است؟

حکومت علوی یعنی اجرای عدالت و گرفتن حق ضعیف از قوی

… حرکت میکنیم، تا به نظام اسلامی کامل برسیم. همّت، این است. امید، این است. بعضی میگویند: «چه فایده دارد؟ نمیشود! در این دنیا، نمیشود!» ما میگوییم: «چرا باید مأیوس بود؟! میشود! میشود که ما در نظام جمهوری اسلامی، عدالت اسلامی را به معنای حقیقی کلمه اجرا کنیم. میشود که در نظام جمهوریاسلامی، طوری بشود که صاحب حق، اگر چه ضعیف باشد،بتواند حق خود را بی‌دغدغه ازکسی که حق او را گرفته است - ولو آن شخص قوی باشد - بگیرد.» میتوانیم به این‌جا برسیم. اصلاً همّت ما این است که به این‌جابرسیم. بنا، بر این است که به این‌جا برسیم. حکومت علوی، یعنی این. میشود که در نظام اسلامی، هر کارگزاری که در هرجای این نظام خدمت میکند عادل باشد که بشود پشت سرش نماز خواند. چرا ما این امور را مستبعد بشماریم؟! میشود که ما دستگاه اداری کشور را طوری اصلاح کنیم که اشاره به سوءاستفاده و رشوه، موجب خشم طرف مقابل شود. اینها همه …

حکومت علوی همان حکومت راستین اسلامی

امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) …

گسترهٔ حکومت از جیحون تا نیل و حساسیت به ظلم بر یک نفر

… همه‌ی اینها برای من بهتر از این است که من روز قیامت خدا را ملاقات کنم در حالی که به یک نفر ظلم کرده باشم! [اگر] بیشترین شکنجه‌ها را در دنیا به من بدهند، برای من گوارا است تا اینکه به یک نفر [ظلم کرده باشم]. آن وقت شما ببینید چه کسی این حرف را میزند؛ کسی که در رأس یک حکومتی است که شرق و غرب این حکومت، چند برابر ایران فعلی ما است. یعنی آن مملکتی که امیرالمؤمنین حاکم آن بود و امیرالمؤمنینِ آن مملکت بود ــ از رود جیحون تا رود نیل است، یعنی شامل ایران، شامل افغانستان، شامل عراق، شامل مصر [میشد]؛ فقط شام جدا بود که معاویه جدا کرده بود، بقیّه همه تحت حکومت امیرالمؤمنین [بودند] ــ میگوید [اگر] به یک نفر از این جمعیّت عظیمی که در این کشور بزرگ زندگی میکنند ظلم بشود، برای من سنگین‌تر است از اینکه همه‌ی عمرم شکنجه بکشم! این عدل امیرالمؤمنین [است]. عرض کردم درباره‌ی عدالت امیرالمؤمنین اصلاً نمیشود حرف زد، از بس مسئله سنگین است، از بس نشانه‌های عجیب و غریبی از عدالت این بزرگوار وجود دارد. این هم در اوج است.

مردمی بودن حکومت و حق متقابل حاکم و مردم

یک نقطه‌ی دیگر، در مورد مردمی بودن حکومت، حقّ متقابل میان مردم و میان حاکم؛ «وَ لَکُم عَلَیَّ مِنَ الحَقِّ مِثلُ الَّذی لی عَلَیکُم»؛[17] میفرماید همان مقداری که من به گردن شما حق دارم ــ حالا شما ببینید امیرالمؤمنین چه حقّ بزرگی به گردن مردم دارد؛ مظهر قدرت خدا، مظهر رحمت خدا، مظهر علم خدا، حقّی که بر انسانها دارد چقدر است؟ همان مقداری که من به گردن شما حق دارم ــ شما [هم] به گردن من حق دارید؛ مردمی بودن نظام اسلامی این است. حالا یک عدّه‌ای بنشینند بگویند انتخابات و دموکراسی و مردم‌سالاری و مانند اینها را جمهوری اسلامی ایران از غربی‌ها یاد گرفته! نهج‌البلاغه مال غربی‌ها است؟ مردمی بودن حکومت در زبان امیرالمؤمنین [این است]؛ حالا در قرآن هم آیات …

عدالت مورد انتظار جمهوری اسلامی در پیروی از حکومت علوی

… و سد و نیروگاه و امثال آن به دورترین مناطق کشور، حقیقتاً افتخارآفرین است؛ بی‌شک این همه، نه در تبلیغات نارسای مسئولان انعکاس یافته‌ و نه زبان بدخواهان خارجی و داخلی به آن اعتراف کرده است؛ ولی هست و حسنه‌ای برای مدیران جهادی و بااخلاص نزد خدا و خلق است. البتّه عدالت مورد انتظار در جمهوری اسلامی که مایل است پیرو حکومت علوی شناخته شود، بسی برتر از اینها است و چشم امید برای اجرای آن به شما جوانها است که در ادامه بدان خواهم پرداخت.

لغزش کسانی در علوی‌ترین حکومت با وسوسهٔ مال و مقام

… نظامها و اگر در بدنه‌ی حکومتها عارض شود، زلزله‌ی ویرانگر و ضربه‌زننده به مشروعیّت آنها است؛ و این برای نظامی چون جمهوری اسلامی که نیازمند مشروعیّتی فراتر از مشروعیّتهای مرسوم و مبنائی‌تر از مقبولیّت اجتماعی است، بسیار جدّی‌تر و بنیانی‌تر از دیگر نظامها است. وسوسه‌ی مال و مقام و ریاست، حتّی در عَلَوی‌ترین حکومت تاریخ یعنی حکومت خود حضرت امیر‌‌المؤمنین (علیه‌السّلام) کسانی را لغزاند، پس خطر بُروز این تهدید در جمهوری اسلامی هم که روزی مدیران و مسئولانش مسابقه‌ی زهد انقلابی و ساده‌زیستی میدادند، هرگز بعید نبوده و نیست؛ و این ایجاب میکند که دستگاهی کارآمد با نگاهی تیزبین و رفتاری قاطع در قوای سه‌گانه حضور دائم داشته باشد و به‌معنای واقعی با فساد مبارزه کند، بویژه در درون دستگاه‌های حکومتی.