رفتن به محتوای اصلی

حکومت امیرالمؤمنین (ع)

نام‌های دیگر: حکومت علوی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، روش و دشواری‌های حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۰۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

درنظام جمهوری اسلامی، قضیّه درست صدوهشتاد درجه عکس این است. آنهایی که فاسدند، به همان نسبت از نظام فاصله دارند. در خودِ نظام، مسؤولین نظام، مردمان پاکیزه و مطهّری هستند. رئیس‌جمهور را ملاحظه بفرمایید! یک انسان والا، مؤمن، عالم، مجاهد فی‌سبیل‌اللَّه، زجر کشیده، مردمی و امتحان داده است. مسؤولینی که با رئیس جمهور مشغول کارند، هر کدام به نحوی، همین گونه‌اند. البته در سطوح پایین‌تر، طبیعی است که سلامت به‌اندازه سطوح اصلی و بالا نباشد؛ یعنی هرچه از مرکزِ نظام فاصله میگیریم، آن حالتِ سلامت را نمی توان تضمین کرد. البته در نظام جمهوری اسلامی، درسطوح پایین هم، انسانهای والا و واقعاً کم‌نظیری هستند، که هیچ وقت در هیچ نظامی در ایران، این چنین آدمهای پاک و مقدّسی - مقدّس به معنای واقعی - نبودند. چقدر از این افراد پاک نهاد را بنده در این دستگاههای مختلف میشناسم - جوان و غیر جوان - که واقعا انسانهای والایی هستند! همه اهل امانت، اهل صدق، بیاعتنا به زخارف دنیا؛ که توانسته‌اند از آن پلی که گردن کلفتهای تاریخ نتوانستند بگذرند - پل خودخواهی و مال‌اندوزی و راحت طلبی - راحت عبور کنند. این، وضع این نظام است. این نظام، نقطه مقابل نظام قبلی است. ما این قدر پیش آمده‌ایم؛ این قدر ظواهر عوض شده است؛ این قدر جهتها و بواطن تغییر کرده است. اما نظام اسلامی کامل، هنوز با ما فاصله دارد. ما میگردیم، حرکت میکنیم، تا به نظام اسلامی کامل برسیم. همّت، این است. امید، این است. بعضی میگویند: «چه فایده دارد؟ نمیشود! در این دنیا، نمیشود!» ما میگوییم: «چرا باید مأیوس بود؟! میشود! میشود که ما در نظام جمهوری اسلامی، عدالت اسلامی را به معنای حقیقی کلمه اجرا کنیم. میشود که در نظام جمهوریاسلامی، طوری بشود که صاحب حق، اگر چه ضعیف باشد،بتواند حق خود را بی‌دغدغه ازکسی که حق او را گرفته است - ولو آن شخص قوی باشد - بگیرد.» میتوانیم به این‌جا برسیم. اصلاً همّت ما این است که به این‌جابرسیم. بنا، بر این است که به این‌جا برسیم. حکومت علوی، یعنی این. میشود که در نظام اسلامی، هر کارگزاری که در هرجای این نظام خدمت میکند عادل باشد که بشود پشت سرش نماز خواند. چرا ما این امور را مستبعد بشماریم؟! میشود که ما دستگاه اداری کشور را طوری اصلاح کنیم که اشاره به سوءاستفاده و رشوه، موجب خشم طرف مقابل شود. اینها همه ممکن است. بعضی مأیوس میشوند و میگویند: «بیشتر از این، در این دنیا نمیشود!» چرا بیشتر از این نمیشود؟! همچنان که اصل نظام اسلامی دور از دسترس بود، کمال آن هم، ولو دور از دسترس باشد، باید مثل اصل نظام که تحقّق پیدا کرد، تحقّق پیداکند. این، نکته اوّل.
امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر می‌زنند. (53/8/19) عموی منصور، عبدالله‌بن‌علی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشام‌بن‌عبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همان‌طوری‌که هشام‌بن‌عبدالملک، زیدبن‌علی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من می‌خواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، به‌عنوان انتقام از خون زیدبن‌علی بن الحسین علیه‌السلام. هرجا اینها از بنی‌امیه کسی را پیدا کردند، به‌عنوان انتقام خون امام حسین و زیدبن‌علی و یحیی‌بن‌زید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنی‌امیه در ماجرای یحیی‌بن‌زید دست داشتند،[1] فرماندهان بنی‌عباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسن‌بن‌قَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبن‌قَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنی‌عباس، وقتی‌که وارد شام شد، سر مروان حمار را برید، گفت این سر را ببرید بیندازید توی دامان دخترش. گفتند حالا که او را کُشتی، این کار چرا؟ گفت چون وقتی زید را کشتند، سرِ او را بریدند و در دامان خواهرش انداختند، می‌خواهم مجازات کنم. (53/8/19)

شاهدها (۱۹۳ پاراگراف)

تجسم حکومت الهی و عدل مطلق با معیار ایمان و تقوا

تجسم حکومت الهی، تجسم آیات قرآن در میان مسلمین، تجسم «اَشِدّآءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَمآءُ بَینَهُم»[2] تجسم عدل مطلق، «کانَ یُقَرَّبُ المَساکینَ»[3] فقرا را به خود نزدیک می‌کرد، ضعفا را مورد رعایت خاص قرار می‌داد. برجستگانی که با پول و زور و بقیۀ وسایلِ مطرح‌شدن، خودشان را به ناحق مطرح کرده بودند، در نظر علی با خاک یکسان بودند. آنچه در چشم او و در دل او ارزش داشت، ایمان بود، تقوا بود، اخلاص بود، جهاد بود، انسانیت بود. با این مبناهای باارزش، امیرالمؤمنین کمتر از پنج سال حکومت کرد. قرن‌هاست دربارۀ امیرالمؤمنین می‌نویسند و کم نوشتند و نتوانستند درست تصویر کنند و بهترین‌ها، معترف به عجز و تقصیر خودشان هستند. (1369/11/10)

اتمام حجت دربارهٔ ملاحظه‌نکردن بزرگان و ادارهٔ مردم بر پایهٔ علم خود

… نکرده بودند، امیرالمؤمنین از اینها پرسید. هرکدام عذری آوردند، حرفی زدند. بعضی باز بیعت کردند، بعضی نکردند، حضرت هم رهایشان کرد، رفتند. جز تعداد خیلی معدودی، انگشت‌شماری، بقیۀ بزرگان، چهره‌های معروف، طلحه، زبیر، دیگران، دیگران همه با امیرالمؤمنین بیعت کردند. البته قبل از آنکه با آن حضرت بیعت کنند، حضرت فرمود: «وَ اعلَموا»[18] بدانید، «اَنّی اِن اَجَبتُکُم» اگر حالا که شما اصرار می‌کنید، من حکومت را به‌دست بگیرم، اگر من پاسخ مثبت به شما دادم، نبادا خیال کنید که من ملاحظۀ چهره‌ها و شخصیت‌ها و استخوان‌های قدیمی و آدم‌های نام‌ونشان‌دار را خواهم کرد. نبادا خیال کنید من از این‌وآن تبعیت و تقلید خواهم کرد، روش دیگران را روش خودم قرار خواهم داد؛ ابداً. «وَ اعلَموا اَنّی اِن اَجَبتُکُم رَکِبتُ بِکُم ما اَعلَمُ» آن‌طوری‌که خودِ من علم دارم و می‌دانم و تشخیص دادم، از اسلام دانستم، آن‌طور من شما را حرکت خواهم داد و اداره خواهم کرد. این اتمام‌حجت‌ها را هم با مردم کرد امیرالمؤمنین و خلافت را قبول کرد. می‌توانست امیرالمؤمنین در آنجا هم به‌خاطرِ حفظ مصالح و ملاحظۀ جوانبِ قضیه و این چیزها کوتاه بیاید، دل‌ها را به‌دست بیاورد، [اما] اینجا هم با کمال قاطعیت بر اصول اسلامی و ارزش‌های اسلامی پافشاری کرد، به‌طوری‌که آن‌همه دشمن درمقابل علی صف کشیدند و امیرالمؤمنین …

اثبات امکان اجرای اصول اسلامی در دوران رفاه و اقتدار جامعهٔ اسلامی

امیرالمؤمنین در این مدت نشان داد که اصول اسلامی و ارزش‌های اسلامی که در دوران انزوای اسلام، در دورانِ کوچکی جامعۀ اسلامی به‌وجود آمده بود، در دوران رفاه و گسترش و اقتدار و پیشرفت و توسعۀ مادی جامعۀ اسلامی هم همان اصول قابل پیاده‌شدن است. ببینید این خیلی مطلب مهمی است، مسئلۀ امروز ما هم همین‌هاست! خب اصول اسلامی، عدالت اسلامی، تکریم انسان، روحیۀ جهاد، سازندگی اسلامی، مبانی اخلاقی و ارزشی اسلام در دوران پیغمبر با وحی الهی نازل شد، به‌وسیلۀ پیغمبر هم تا آن حدی که ممکن بود در جامعۀ اسلامی اِعمال شد. اما جامعۀ اسلامی زمان پیغمبر مگر چه بود؟ تا ده سال یک …

اثبات عملی قابلیت اجرای توحید و عدل و مساوات در دوران اقتدار

… بزرگ شد، با تمدن‌های گوناگون آمیخته شد؛ از ایران، از روم، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف وارد زندگی مردم شدند، ملت‌های گوناگون همه زیر چتر جامعۀ اسلامی قرار گرفتند، ممکن بود این به ذهن افراد بیاید که دیگر آن اصول کافی نیست، نمی‌تواند آنها دیگر کشور را اداره کند. امیرالمؤمنین در این پنج سال با عمل خود، با سیره و شیوۀ حکومت خود نشان داد که نه، همان اصولِ درخشان صدر نبوت، همان توحید، همان عدل، همان انصاف و مساوات، همان برابری بین انسان‌ها، در همان دوران اقتدار هم، با یک خلیفۀ مقتدری مثل امیرالمؤمنین قابل اجراست. این را در عمل نشان داد، اجرا کرد. این، آن چیزی است که در تاریخ مانده است.

تعیین شاخص حکومت و احیای اصول نبوی در جامعهٔ پیشرفته و ثروتمند

شاخص را معیّن کرد امیرالمؤمنین، شاخصِ حکومتِ در یک جامعۀ پیشرفته، وسیع، متمدن، ثروتمند مثل زمان امیرالمؤمنین؛ نسبت به زمان پیغمبر همه‌چیز پیش رفته بود. امیرالمؤمنین با رفتار خود خواست اثبات کند که در این وضعیت هم می‌شود همان اصول را احیا کرد و زنده کرد. این کارِ بزرگِ امیرالمؤمنین است. اصل معنویت، اصل عدالت، اصل جهاد، اصل سازندگی زندگی مردم، اصل مدیریت‌های شایسته و لایق و مؤمن که زندگی امیرالمؤمنین پُر است از این حوادث و قضایایی که شما از هر بخشی یک چیزهایی را به‌عنوان داستان و روایت و کلام امیرالمؤمنین …

مقابلهٔ منطق علوی با زورگویی در داخل جامعه و در سطح جهانی

… است. مشکلات مهم بشر در طول تاریخ اینهاست! این چیزهایی که بشریت همیشه گرفتار آنها بوده، هنوز هم گرفتار است، همین چیزهاست. امروز شما ببینید قلدرهای دنیا و زورمندهای دنیا مدعی همۀ دنیایند. ملت‌ها ضربه می‌خورند، زندگی‌هایشان سخت می‌شود، به‌خاطر همین زورگویی‌ها. اسلام و منطق امیرالمؤمنین، منطق علوی و حکومت علوی مقابلۀ با این چیزهاست؛ چه در داخل یک جامعه ـ که یک زورمندی بخواهد ضعیفی را ببلعد ـ چه در سطح جهانی و بین‌المللی؛ این منطق امیرالمؤمنین است. (1383/8/15)

مشخص نبودن صف‌ها به‌سبب موجه بودن چهره‌های ناکثین

در زمان امیرالمؤمنین، اِشکال کار این بود که صفوف، مشخص نبود؛ برای خاطر اینکه همان گروه دوم، ناکثین، که اسمشان را آوردیم، خب چهره‌های موجّه بودند. هرکسی در مقابلۀ با شخصیتی مثل جناب زبیر، جناب طلحه، دچار تردید می‌شد. بله! این زبیر کسی بود که در زمان پیغمبر جزو شخصیت‌ها و برجستگان و پسرعمۀ پیغمبر و نزدیک به پیغمبر بود؛ حتی بعد از دوران پیغمبر هم جزو کسانی بود که به سقیفه اعتراض کرد برای دفاع از امیرالمؤمنین. خب بله؛ حکم مستوری[48] و مستی همه بر عاقبت است![49] خدا عاقبت همه‌مان …

دشوارتر بودن کار او به‌سبب استناد مخالفان به آیات قرآن

… پوچ، از محرمات واقعی: «قُل اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنها وَ ما بَطَنَ»[53]. می‌گوید حرام اینهاست، نه آنهایی که شما رفتید سائبه و بَحیره[54] و فلان و فلان که برای خودتان حرام درست کردید. قرآن صریحاً مبارزه می‌کرد با این افکار این‌طوری؛ اما زمان امیرالمؤمنین، همان مخالفین هم از قرآن استفاده می‌کردند؛ همان‌ها هم از آیات قرآن بهره می‌بردند. کار امیرالمؤمنین به‌مراتب ازاین‌جهت دشوارتر بود. و امیرالمؤمنین دوران حکومت کوتاه خود را با این سختی‌ها گذراند.

حکومتی مقتدرانه و مظلومانه و پیروز در زمان خود و در تاریخ

این وضع حکومت امیرالمؤمنین است. مجموعاً اگر بخواهیم جمع‌بندی بکنیم، این‌طوری باید عرض بکنیم: دوران این حکومت، دوران یک حکومت مقتدرانه، درعین‌حال مظلومانه و درعین‌حال پیروز [بود]؛ یعنی هم در زمان خود توانست دشمن‌ها را به‌زانو دربیاورد، هم بعد از شهادت مظلومانه‌اش، در طول تاریخ توانست مثل مشعلی بر فراز تاریخ باشد. البته خون‌دل‌های امیرالمؤمنین در این مدت، جزوِ پرمحنت‌ترین حوادث و ماجراهای تاریخ است. (1377/10/18)

دورهٔ دوم امامت: درخشنده‌ترین سال‌های حکومت اسلامی با عدالت مطلق و قاطعیت

دورۀ دوم، دورۀ به‌قدرت‌رسیدن امام است. این دوره، همان چهار سال و نُه ماه خلافت امیرالمؤمنین و چند ماه خلافت حسن‌بن‌علی است که با همۀ کوتاهی و با وجود ملالت‌ها و دردسرهای فراوانی که از این حکومت انقلابی، غیر قابلِ تفکیک است، درخشنده‌ترین سال‌های حکومت اسلامی به‌شمار می‌آید. روش‌های انسانی و عدالتِ مطلق و رعایت ابعاد گوناگون اسلام در زندگی جامعه، همراه با قاطعیت و صراحت و جرئت، در این دوره بیش از همیشۀ تاریخ ثبت و ضبط است.

الگوی حکومتی که ائمه (ع) در دو قرن بعد بدان فراخواندند و شیعه با آن رژیم‌ها را محکوم می‌کرد

این دوره از زندگی امامان، نمونه‌ای بود برای حکومت و نظام اجتماعی، که در دو قرن بعد از آن، همواره امامان شیعه بدان فراخوانده و در راه آن تلاش کرده‌اند. و شیعه همچون خاطره‌ای گرامی از آن یاد می‌کرده و دریغ آن را می‌خورده، و رژیم‌های زمان‌های بعد را در مقایسۀ با آن محکوم می‌ساخته است. درعین‌حال، درس و تجربۀ آموزنده‌ای بوده که می‌توانست وضع و حال یک حکومت انقلابی و صددرصد اسلامی را، در میان جامعه و مردمی تربیت‌نیافته یا به انحراف کشانیده‌شده، نشان دهد.

توصیف حضرت فاطمه از حکومت علی به هموارکنندهٔ زندگی مردم

فاطمۀزهرا به زنان مدینه فرمود که اگر علی را بر سر کار می‌گذاشتید و می‌گذاشتند، چه اتفاقی می‌افتاد برای دنیای اسلام؛ تعبیر منقول از صدیقۀ طاهره این است: «لَسارَ بِهِمْ سَیراً سُجُحاً» «سُجُح» یعنی هموار، راه زندگی را بر مردم هموار می‌کرد. «لا یَکلُمُ خِشاشُهُ» نمی‌گذاشت ـ با تعبیر من ـ که اقتدار حکومت و روحیۀ حکومتگریِ اسلام اندکی پیکر جامعۀ اسلامی را زخم بزند؛ ذره‌ای نمی‌گذاشت آسیب ایجاد کند؛ کار را پیش می‌بُرد، از هر آسیبی هم جلوگیری می‌کرد. بهترین شکل حکومت‌کردن این است که حکومت زخم نزند به مردم؛ زندگی مردم را هم آباد کند، ازلحاظ مادی و معنوی. «وَ لا یَکِلُّ سائِرُهُ وَ لا یُمَلُّ راکِبُهُ وَ لَاَوْرَدَهُمْ مَنْهَلاً نَمیراً صافِیاً …

پذیرش حکومت برای ادای حق انسان‌ها و رفع تبعیض و ستم

اما ازطرف دیگر امیرالمؤمنین می‌بیند اینجا حق انسان‌ها مطرح است. اگر او زمام امور را به‌دست نگیرد، چه کسی زمام را به‌دست خواهد گرفت و چه کسی انسان‌ها و مسلمان‌ها را زنده خواهد کرد؟ چه کسی تبعیض و اختلاف طبقاتی را از بین خواهد برد؟ چه کسی اموال غصب‌شده را از غاصبان خواهد گرفت و به مغصوبان پس خواهد داد؟ چه کسی با ستمگران خواهد جنگید؟ چرا این حق عظیم انسان‌ها را ندیده بگیرد؟ لذاست که حکومت را قبول کرد. (57/2/22)

دستاویز شدن ماجرای عثمان برای مبارزه با حکومت علوی

«وَ اَنا جامِعٌ لَکُم اَمرَهُ»، قسمت مورد تکیۀ امام علیه‌السلام به گمانم در این خطبه اینجاست. یک عده او را کشتند؛ یک عده جلوگیری نکردند، یک عده از او دفاع کردند. حالا هم که مسائل تمام شده، صف‌بندی‌ها و بغض‌ها و کینه‌ها، حربه‌ای به‌دست آورده. مبارزۀ با حق و حقیقت ـ یعنی با حکومت علوی ـ بهانه و حربه‌ای به‌دست آورده است. مطالب تمام شده، اما من ماجرای عثمان را ـ امیرالمؤمنین می‌گوید ـ برای شما به‌طور خلاصه و در سخنی کوتاه بگویم.

خواست عمیق مردم از علی (ع) برای در دست گرفتن حکومت

بیست‌و‌پنج سال تمام شد. مردم مدتی فشار حکومت استبدادی اشرافی عثمان را تحمل کردند. دل مردم برای یک حکومت نبوی و الهی لک زده؛ در همه‌جا ـ در مصر، در عراق، در خود حجاز، در کشورهای وابسته به ایران، استان‌های بزرگ کشور اسلامی ـ چشم امید تشنه‌کامان حق و عدالت، به علی‌بن‌ابی‌طالب بود، و منتظرند که امیرالمؤمنین زمام حکومت را در دست بگیرد. درِ خانۀ علی اجتماع شد؛ مردم با یک خواست عمیق از علی خواستند که قدرت را در دست بگیرد.

پذیرش حکومت پس از دیدن اجتماع و خواست مردم

… النّاصِرِ»[1] یعنی تاکنون اگر بلند نمی‌شدم، ادعای حق نمی‌کردم، برای در دست گرفتن قدرتِ به‌حق و عادلانه تلاش و مبارزه نمی‌کردم، چون مطمئن نبودم که نیرو خواهم داشت و کسی مرا یاوری خواهد کرد. فکر می‌کردم که شَقّ عصای[2] مسلمین می‌شود، اختلاف به‌وجود می‌آید؛ اما آن روز ـ یعنی روزِ بعد از مرگ عثمان ـ دیدم نه، اجتماع خوب است. مردم خواست دارند، در چهره‌های مردم پیداست که علی‌جو هستند و علی‌خواه؛ این بود که زمام حکومت را در دست گرفتم.

حکومتی انقلابی مانند حکومت پیامبر (ص) با تغییر بنیادی جامعهٔ پیشین

از آن لحظه و آن ساعت، دورۀ دوم از دوران‌های پی‌درپی 250 ساله شروع شد. این 250 سال به چند دوره تقسیم می‌شود که این دورۀ دوم، دورۀ بازگشتن حق به حق‌دار و تشکیل حکومتِ حقیقت و فضیلت، یعنی حکومت اسلام است. البته حکومت علی یک حکومت انقلابی [است]، مثل حکومت پیغمبر. یک حکومتی است که جامعۀ قبل از خود را از بنیان تغییر می‌دهد. جامعۀ عثمانی را با جامعۀ علوی نمی‌شود قیاس کرد. نمی‌شود گفت همان جامعه است منتها اصلاح شده؛ نه، تغییر بنیادی پیدا کرده، لذا مخالف دارد.

نپذیرفتن هدیهٔ مردم انبار جز به‌عنوان خراج یا با پرداخت بها

… عَلَی اَنفُسِکُم وَ اَبدانِکُم» اما این عادتی که درمقابل فرمانروایان خود به خرج می‌دهید ـ یعنی پیاده می‌شوید و در رکاب آنها راه می‌روید ـ این به حال امرای شما سودی نمی‌بخشد و شما را هم خسته و ناراحت می‌کند. «فَلا تَعودوا لَهُ!» دیگر هرگز این کار را نکنید. «وَ اَمّا دَوابُّکُم هَذِهِ فَاِن اَحبَبتُم اَن نَأخُذَها مِنکُم فَنَحسَبَها مِن خَراجِکُم اَخَذناها مِنکُم» اما این اسب‌ها و حیواناتی که آورده‌اید به ما بدهید، اگر دوست می‌دارید که ما آنها را از بابت مالیاتی که می‌پردازید به دولت قبول کنیم، برای بیت‌المال قبول می‌کنیم؛ اما اگر بخواهید آن را به ما هدیه بدهید، از شما قبول نمی‌کنیم. «وَ اَمّا طَعامُکُمُ الَّذی صَنَعتُم لَنا» غذایی که برای ما فراهم آوردید «فَاِنّا نَکرَهُ اَن نَأکُلَ مِن اَموالِکُم شَیئاً اِلّا بِثَمَنٍ» ما دوست نداریم که از غذای شما چیزی تناول کنیم، مگر آنکه پولش را به شما بپردازیم. «قالوا یا اَمیرَالمُؤمِنینَ نَحنُ نُقَوِّمُهُ ثُمَّ نَقبَلُ ثَمَنَهُ» گفتند باشد ما غذاها را قیمت می‌گذاریم و پولش را از شما قبول می‌کنیم. «قالَ اِذاً لا تُقَوِّمونَهُ قیمَتَهُ نَحنُ نَکتَفی بِما دونَهُ» فرمود اگر قیمت آن را معیّن نکنید، ما این غذاها را …

حکومت حق و عدالت؛ فدا نکردن حق و تحمل نکردن ظلم

… سیاسی و نظامی و جامعه‌سازی و حکومت‌داری اسلام است. همچنانی‌که پیغمبر اکرم به رئیس قبیلۀ بنی‌عامر یک نیم‌قول دروغ هم نمی‌تواند بدهد،[9]علی هم به معاویه و به طلحه و به زبیر و به دیگر خصوم و رقبایش، یک نیم‌نظر از روی محبت هم نمی‌تواند بکند؛ همین است که هست. حکومت حق و عدالت این است؛ او راستی و حق را فدا نمی‌کند. همچنانی‌که برنامۀ سَلَفش، استادش، آموزنده‌اش، پیغمبر اکرم این نبوده، برنامۀ علی هم این نیست؛ ظلم را نگه نمی‌دارد، یک‌لحظه ظلم را تحمل نمی‌کند. 1352/1

اعلان برنامهٔ حکومت در نخستین خطبه پس از خلافت در مسجد پیامبر

امیرالمؤمنین در اولین جلسه‌ای که برای ملت خودش با نام خلافت و زیرِ عنوان حکومت اسلامی سخن می‌گفت، (53/9/15) در برابر هزاران نفر جمعیت تشنه، در مسجد پیامبر خدا در مدینه، برنامۀ حکومت خود را اعلان می‌کند. مانند همۀ زمامداران و رهبران سیاسی، مخصوصاً همۀ [رهبران] حکومت‌های انقلابی که با وضع نو و تشکیلات جدیدی، برنامۀ خود را آغاز می‌کنند. آیندۀ آن ملتی را که زمامش را به او سپرده‌اند، با شرح برنامه‌های قطعی خود تشریح می‌کند. فرقی که در همین‌جای قضیه، امیرالمؤمنینِ ما، امیرالمؤمنینِ بشریّت، با همۀ امیرها و رهبران و زمامداران دیگر دارد، در یک کلمۀ کوتاه خلاصه می‌شود؛ آن کلمۀ کوتاه این است که امیرالمؤمنین به آنچه می‌گوید و وعده می‌دهد، عمل می‌کند، و دیگران تخلف می‌کنند. همه‌جا …

برنامهٔ به‌هم‌ریختن آسودگان و باقی نگذاشتن صاحبان مسندهای بالا بر جای خود

پس به ظاهر، جامعۀ اسلامی خیلی مزیّن بود؛ اما در باطن پوچ بود، پوسیده بود؛ از درون خود را خورده و نابود کرده بود. لذا امیرالمؤمنین این ویرانه را باید اصلاح کند. چطوری اصلاح می‌کند ویرانه را؟ برنامۀ امیرالمؤمنین در چهار کلمه خلاصه می‌شود؛ اولِ کار، «وَ الَّذی بَعَثَهُ بِالحَقِّ» سوگند به آن‌که پیامبر را به حق و حقیقت و راستی مبعوث و برانگیخته کرد، «لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً»، خیال کردید می‌گذاریم همین‌طور آرام بخوابید؟ ای مسلمانانی که خودتان را سرباز اسلام می‌دانید، خیال کردید می‌گذاریم در حالت رخوت و راحتی غنوده بمانید؟ خیال کردند که علی‌بن‌ابی‌طالب می‌گذارد آن آرمیدگان مَسندهای بالا در آن مَسندها بازهم بمانند؟ «لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً» به هم ریخته می‌شوید، به‌هم‌ریخته‌شدنی...[این] برنامۀ علی‌بن‌ابی‌طالب است. خودش هم قبلاً سوگند یاد کرده است که «ذِمَّتی بِمَا اَقولُ رَهینَةٌ وَ اَنَا بِهِ زَعیمٌ»؛ خودم خواهم کرد، به زید و عمرو هم واگذار نمی‌کنم. خودش می‌خواهد عمل بکند. (53/9/15) پس برنامه دارد می‌دهد و عهده‌دار می‌کند ذمّۀ خود را.

برهم زدن صفوف ناحق اجتماعی و بالا بردن فرودستان به شرف دین

… جا گرفتید؟ از غفلت مردم استفاده کردید و پولشان را خوردید؟ با پول آنها شمش طلا درست کردید برای ورّاثتان گذاشتید؟ (53/9/15) بالا و پایین برای ما گذاشتید، مردم را از هم جدا کردید؛ یک عده بالانشین، یک عده خاک‌نشین، یک عده از سیری بمیر، یک عده از گرسنگی بمیر! شما را قاطی می‌کنیم؛ پایینی‌ها را بالا می‌بریم، به شرف دین و دیانت؛ بالایی‌ها را پایین می‌آوریم، به ذلت فسق و نفاق. (53/6/22)

برهم زدن و ساقط کردن ترکیب ناحق جامعه، نه صرف وارونه کردن مراتب

«لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً وَ لَتُغَربَلُنَّ غَربَلَةً وَ لَتُساطُنَّ سَوطَ القِدرِ» آن‌چنان درهم‌ریخته می‌شوید، آن‌چنان مخلوط می‌شوید، آن‌چنان بالا پایین می‌روید، آن‌چنان مانند خاکی که از غربال می‌گذرد غربال می‌شوید. (53/6/22) «حَتَّی یَعودَ اَسفَلُکُم اَعلاکُم وَ اَعلاکُم اَسفَلَکُم» نمی‌خواهد بگوید آن‌کسانی‌که در درجات پایین هستند، اینها را می‌آوریم بالا، آنهایی که در درجات بالا هستند، اینها را می‌آوریم پایین؛ یا آن‌که از همه بالاتر است، می‌کنیم از همه پایین‌تر، آن‌که از همه پایین‌تر است، می‌بریم از همه بالاتر، نه! می‌گوید شما را به هم می‌زنیم؛ از این ترکیبی که حالا درست شده و به ناحق درست شده است، جامعه را ساقط می‌کنیم. (53/9/15) این جامعه را مثل یک جَوالی[28] که داخلش یک مقدار اشیایی هست و این را مرتب چیده‌اند، می‌گیرم محکم تکانش می‌دهم تا خوب قاطی بشود. مانند دیگی که دارد می‌جوشد، آنچه پایین هست می‌آید بالا، آنچه بالا هست می‌رود پایین؛ همین‌طور جامعۀ اسلامی را می‌جوشانم، …

کنار گذاشتن سبقت‌جویان کامیاب و اجرای حد شرعی بر آنان

… بالاتر، آن پست بهتر، آن زندگی شیرین‌تر نیست. اما آدمی که در پی دنیاست، همه‌اش به‌دنبال و پی این است که کدام کار بهتر، کدام شغل بهتر، کدام غذا بهتر، کدام مَسند بهتر، کدام موقعیت و عنوان بیشتر گیر او بیاید؛ به این می‌گویند: «سَبّاق»، دنبال سبقت، سبقت‌جویان. «وَ لَیُقَصِّرَنَّ سَبّاقونَ کانوا سَبَقوا» آن سبقت‌جویانی که هم به هدف‌ها و آرزوهای خودشان و هم به مراد دلشان رسیده بودند، اینها را کوتاهشان خواهیم آورد، کنارشان خواهیم گذاشت و حتی‌المقدور حد شرعی بر آنان جاری خواهیم کرد. این برنامۀ امیرالمؤمنین [بود]. این برنامه، چهار جمله که بیشتر نبود آقا! اما یک زندگی آبرومند اجتماعی بود. در جامعه‌ای که با این برنامه به‌وجود آمده باشد، یک زندگی لایق انسان، یک زندگی و محیط اجتماعی که در آن نهال انسان می‌تواند رشد بکند، مسلّماً تأمین است؛ مسلّم انسان در آنجا انسان می‌شود …

پیش‌بینی کارشکنی معارضان و اشراف دوران پیش و سستی راحت‌طلبان

… این است. یک آدم سطحی ساده‌دل از آنچه می‌بیند بسی خوشحال می‌شود؛ اما امیرالمؤمنین یک‌خُرده‌ای عمیق‌تر از این حرف‌ها، دقیق‌تر، با عمق بیشتر نگریستن را می‌خواست به ما درس بدهد. می‌بیند که در ورای این حق‌گراییِ عمومیِ احساسی، یک حق‌فروگذاریِ عمیقِ نهانی هست. امیرالمؤمنین می‌بیند که معارضان و مزاحمان حکومتش چه دردسرهایی برای او و جامعۀ او به‌وجود خواهند آورد. می‌داند آن‌کسانی‌که بهره‌مند از زندگی اشرافی‌مآبانۀ دوران پیش بوده‌اند، آرام نمی‌نشینند و می‌داند که مردمِ رخوت‌طلبِ راحت‌طلب، حاضر به انجام یک مبارزۀ پیگیر نمی‌شوند. اگر نَفَس علی به آنها برسد، چرا؛ اما می‌دانید که میان نَفَس علی، و گوش‌ها و دل‌های حق‌پذیر، حجاب‌ها می‌توان به‌وجود آورد. این دربارۀ زمان خودِ امیرالمؤمنین است. و اما دربارۀ زمان‌های دیگر چطور؟ مطلقاً صادق است، در همه‌جا. لذاست که کأنّه، به‌کثرت‌رسیدن و …

پذیرش خلافت در پی تقاضای عمومی ملت مسلمان

امیرالمؤمنین درمقابل تقاضای عمومی ملت مسلمان قرار می‌گیرد و خلافت را می‌پذیرد. بعد از آنکه بیست‌وپنج سال دور از وادی خلافت، دور از این مقام و پُست خدادادی به او، زندگی کرده است، قدرت را در دست نداشته است، نتوانسته حکم قرآن را با استفاده از قدرتمندی شخص اول جامعۀ اسلامی در میان جامعه پیاده بکند، بعد از آنکه بیست‌وپنج سال وزیر بوده ـ به …

جهت‌گیری حکومت و انگیزهٔ پذیرش آن پس از عثمان

مولای ما امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه جواب می‌دهد به این سؤال. و در این جواب، جهت‌گیری حکومت خود و فلسفۀ اساسی تلاش بسیار پررنج خود را بیان [می‌کند]. (53/6/15) اولاً، علت اینکه امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه بار مسئولیت حکومت را بعد از عثمان قبول کرد و همچنین انگیزۀ همۀ کسانی که در طول تاریخ اسلامی و شیعی، به‌دنبال چنین حکومتی و قدرتی بوده و دویده‌اند، انگیزۀ اینها از داشتن این حکومت و قدرت چه بوده است؟ امیرالمؤمنین چرا می‌خواست مَسند حکومت را بگیرد یا چرا بالاخره گرفت؟

کارشکنی قطعی دشمنان هدف‌های علی در برابر حکومت او

ثانیاً، بعد از آنکه امیرالمؤمنین حکومت را قبول کرد، آیا دشمنانِ بنیانیِ هدف‌ها و انگیزه‌های علی، اجازه خواهند داد که امیرالمؤمنین با آسایش خیال، بدون اینکه دردسری و مشکلی برای او ایجاد بشود، این بارِ حکومت را به سرمنزل برساند؟ آیا این خفاشان خواهند توانست دید که این خورشید فروزان، انوار زندگی‌بخش خود را بر همۀ ذرات وجود بتاباند و مردگان را و خفتگان را و افسردگان را زنده و بیدار و بانشاط سازد؟ خلاصه، می‌گذارند امیرالمؤمنین حکومت بکند؟ مسلّماً نمی‌گذارند! چه کسانی نمی‌گذارند؟ چه تیپ‌هایی و چه گروه‌هایی هستند در جامعه که برای آنها حکومت علوی، و حکومتی از قبیل حکومت علی تلخ است و ناهنجار؟ اینها را بشناسیم. و انگیزه‌شان چیست؟ چرا تلخ است برای اینها؟ و چرا کارشکنی می‌کنند نسبت به حکومت علی علیه‌السلام؟

وجود یاور و اتمام حجت، دومین علت پذیرش حکومت

دوم، «وَ قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ» تاکنون من برای دفاعِ از قرآن و اسلام یاوری نداشته‌ام، تاکنون دستِ بریده داشتم. امروز احساس کردم، دیدم دست مسلح و نیرومند دارم. تا آن روزی امیرالمؤمنین از حق، صددرصد دفاع جدی و قاطع نمی‌کند که نمی‌تواند؛ آن‌وقتی‌که احساس کرد می‌تواند، یک‌لحظه تأمل نمی‌کند. معاویۀ زمانِ امیرالمؤمنین همان معاویۀ زمانِ عثمان است. گناهی که معاویه در شام در زمان امیرالمؤمنین بنا بود بکند، همان گناهی بود که در زمان عثمان بارها انجام داده بود؛ اما آن روز امیرالمؤمنین درمقابل این گناه برنیاشفت، چون حلقه در دست او نبود،[2] وقتی‌که حلقه …

پیمان الهی با علما، علت سوم و تعیین‌کنندهٔ جهت حکومت

..خب، پس این دو انگیزه از انگیزه‌های قبول حکومت از نظر امیرالمؤمنین. (53/9/1) علت سوم، که این علت سوم همانی است که جهت حکومت امیرالمؤمنین را معیّن می‌کند. و ضمناً مسئولیت بسیار عظیم طبقۀ آگاهانِ جامعه را مشخص می‌کند، و می‌فهماند که بر علما چه نوشته‌اند؛ دانایان و آگاهان چه وظیفه‌ای دارند، «وَ ما اَخَذَ اللّٰهُ عَلَى العُلَماءِ اَلّٰا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ» جهت دیگر این است که می‌دانم خدای متعال پیمان گرفته است از علما، از آگاهان و دانایانِ جامعه، و به آنها به‌صورت مسئولیت و تعهدی تخلف‌ناپذیر این مطلب را مقدر کرده است؛ که چه؟ «اَلّا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ» (53/6/15) دو کلمه است، که بر سیریِ ستمگر و گرسنگیِ مظلوم صبر نکنند. همۀ آگاهانِ عالَم، همۀ عالمانِ عالَم، همۀ دانایان موظفند که به این تکلیف عمل کنند. این کلام امیرالمؤمنین است. امیرالمؤمنین می‌گوید …