رفتن به محتوای اصلی

حوزهٔ علمیهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: حوزه‌های علمیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:نامه به آقای محمد تقی فلسفی (تقویت حوزه‌ها و مرجعیت آقای بروجردی)— ۱۳۲۷/۰۱/۰۱

سیر زمانی

از ۱۳۲۷ تا ۱۳۶۸
۱۳۲۷۱۳۶۸

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۶ پاراگراف)

سپردن تشویق افراد به قضاوت به مدرسین و علمای حوزه‌ها

… به عهده آنها هست، نمی‌توانند به این امر مستحب بسیار ارزنده مشغول باشند؛ باید بروند این کار را به اندازه کفایت انجام بدهند که مبادا- خدای نخواسته- یک نفر آدم بی‌گناه [باشد که‌] به کارش رسیدگی نتوانستند بکنند. باید بیایند آقایان و وارد بشوند و رسیدگی بکنند. و این امر را من امروز به عهده مدرسین قم و علمای مشهد و اصفهان و جاهای دیگری که حوزه‌های علمیه هست، این عهده آنها می‌گذارم که آنها خودشان به فکر این باشند که افراد را بخواهند و افراد را تشویق کنند، به هر ترتیبی که می‌توانند، و تحذیر کنند از اینکه یک امر واجب شرعی است، نمی‌شود یک امر واجب شرعی زمین مانده [باشد] و من مشغول نماز شب بشوم. وقتی آن واجب شرعی است، اگر مزاحم با هر مستحبی بشود، آن واجب شرعی را باید من عمل کنم. این یک مساله است که لازم است که تذکر داده بشود، و آقایان مدرسین هم و علمای اعلام بلادهم تذکر بدهند و این نقیصه را کم کنند تا اینکه این مشکل حل بشود.

محدودیت برنامهٔ تحصیلی و فعالیت بیرونی در رژیم‌های سابق

… باید آن وضع را متحول کنند و تهیه قبلی نداشتند. ناگهان تکلیفهایی به دوش همه آمد و چون مهیا نبودند هیچ یک از قشرهای ملت، از این جهت بار سنگین بود، لکن مع ذلک، بحمد الله همت والای همه قشرهای ملت این بار سنگین را هم دارد به پیش می‌برد، لکن کافی نیست این مقدار. حوزه‌های علمیه علوم شرعیه فعالیتهایشان در رژیمهای سابق و خصوصاً این پنجاه و چند سال اخیر بسیار محدود بود؛ هم برنامه‌های تحصیلیشان محدود بود، و هم فعالیتهای خارجیشان که آن در حد- تقریباً- صفر بود.

کمبود کنونی نیرو به‌سبب ناآمادگی حوزه‌ها برای معرفی افراد

… از باب اینکه امکان نداشت برای این طوایف نظرهایی که دارند ابراز کنند. دادگاههای ایران، سرتاسر ایران به دست اشخاصی [بود] که صلاحیت برای قضاوت نداشتند، الّا شاید بسیار کم؛ از این جهت دادگاههای ما هم یک نحو آشفتگی داشت که باید متحول بشود به یک دادگاههای اسلامی. با نبودن افراد از باب اینکه مهیا نبودند حوزه‌ها برای تسلیم افراد، آن هم الآن باز گرفتاری و کمبودی دارد.

ضرورت بقای حوزه‌های فقه همراه با توجه به تبلیغ

تحصیل وسیله است از برای تربیت. آیه نَفْرْ می‌فرماید که: «چرا نمی‌روید تحصیل کنید تا برگردید مردم را انذار کنید»[2]. تحصیل برای این است که مردم انذار بشوند، به مردم مسائل گفته بشود. البته حوزه‌ها باید باشد، حوزه‌های فقه باید باشد لکن این مساله را هم باید منسی نشود. ممکن است که در سال یک عده قابل، اینکه هم درس بخوانند و هم تبلیغ بکنند و هم مردم را آگاه کنند؛ در غیر ایام تعطیل هم به حسب نوبت قرار بدهند که- یعنی، مدرسین آنجا، مراجع قرار بدهند- به حسب نوبت، یک عده‌ای چند ماه آنجا، دو سه ماه اینجا، دو سه ماه هم جای دیگر. ما …

مقاومت و حفظ اسلام در زمان رضاشاه با وجود فشارها

… هیچ قشری در این مساله دخالت نداشته است، جز خود روحانیون و خطبایی که در دنباله آنها بودند. از صدر اسلام تا حالا، اسلام به دست اینها به اینجا رسیده است. قشرهای دیگر؛ روشنفکر و امثال اینها از اسلام خیلی اطلاع ندارند؛ اگر هم داشتند کاری نداشتند به این کارها. در زمان رضا شاه و محمد رضا و خصوصاً زمان رضا شاه- که آنهایی که یادشان‌ هست می‌دانند چه خبر بود- همین حوزه‌های علمیه با تمام ورشکستگی که پیدا کرده بودند و توسری که از همه اطراف می‌خوردند، مقاومت کردند و حفظ کردند، و همین خطبا باز اشخاصی بودند که گاهی صحبت می‌کردند و مسائل را یا به صراحت یا به کنایه، به مردم می‌گفتند.

وظیفهٔ علما در تربیت خطیب و به‌ویژه قاضی

… را، اینها هستند که می‌توانند عقاید مردم را حفظ کنند. مردم را در صحنه نگه دارند تا این هجومهایی که از اطراف می‌شود، نتواند صدمه‌ بزند. اینها هم باید هر کسی به اندازه خودش. من یک پیرمرد هستم، می‌توانم چهار تا کلمه بگویم، باید بگویم. شما جوانها هم باید بگویید. علمایی که در حوزه‌ها هستند باید تربیت کنند؛ خطیب تربیت کنند، قاضی- خصوصاً- تربیت کنند؛ و همه [کوشش کنند.]

وابسته نبودن به خارج و الگو بودن برای دانشگاه

… قرنها تقریباً، خودشان را گم کرده بودند. ما می‌خواهیم طوری باشد و افرادی تربیت بشود [مانند ابن سینا] که کتاب قانون[3] او در اروپا الان هم مورد استفاده است، نه اینکه اشخاصی باشند که الفبای مسائل اسلامی را نمی‌دانند و تا صحبت می‌شود می‌گویند اسلام نمی‌تواند! ما یک همچو دانشگاهی می‌خواهیم همطراز با حوزه‌های علمیه که وابستگی هیچ روز نداشته‌اند با خارج و اگر یک کس، یک نفر، دو نفر، وابستگی داشتند، رسوا هستند. ما می‌خواهیم دانشگاهی باشد که همفکر باشد با دانشگاههای علمی قدیمی که آنها هیچ روز وابسته به خارج نبودند و اگر فردی یا افرادی از آنها منحرف بودند در بین آنها رسوا بودند. ما می‌خواهیم یک همچو مطلبی تحقق پیدا بکند.

هشدار به افراد شناخته‌شدهٔ مجتمع در برخی حوزه‌ها برای ترک شیطنت

… و اختلاف کنند. بعضی از این افراد- که شناخته شده‌اند در بعضی از شهرها و مراکز علمی- مجتمع شدند و به خیال خودشان [می‌خواهند] این جمهوری اسلامی را که با جدّ و جهد، توحید کلمه ملت در سرتاسر کشور، با آن همه خون و با آن همه زحمت، مستقر شده است، به تباهی بکشند. من به این اشخاصی که در بعض حوزه‌های علمیه مجتمع شدند، گوشزد می‌کنم و هشدار می‌دهم که از شیطنت دست بردارند که اشخاص شما شناخته شده‌اند. ما برای اینکه آرامش در کشور باشد، به شما تعرضی تا کنون نکرده‌ایم، لکن اگر ادامه پیدا بکند این شیطنتها، و این دسته‌بندیها، چه در تهران و چه در قم و چه در مشهد و چه در سایر جاهای ایران، افراد شناخته شده توسط دادگاهها خواسته خواهند شد و چنانچه آنها را در دادگاه …

بازداشتن از کار بهانه‌ساز با تدبیر و نصیحت

… می‌کند، او را نهی کنید. اگر نپذیرفت از جرگه روحانیت اخراج کنید. اگر نکنید این کار را، خدای نخواسته صورت روحانیت- که عزّ اسلام است- این را مُشوَّه می‌کنند. و با مُشوَّه کردن صورت روحانیت، اسلام به انزوا خواهد [رفت‌]. اسلام بدون روحانیت مثل کشور بدون طبیب است. گویندگان شما و دانشمندان شما باید توجه داشته باشند که حوزه‌ها را با تدبیر، با نصیحت و همین طور جاهای دیگری که روحانیین مشغول کارهایی هستند، آنها را با تدبیر و با نصیحت وادار کنند به اینکه خدای نخواسته از آنها کاری صادر نشود که بهانه به دست آنهایی که می‌خواهند شما را از صحنه خارج کنند بیفتد، و قلمها به کار برود و خدمتهای شما ناچیز و نادیده گرفته بشود، و لغزشی اگر در یکی از شما یا در دو تا از شما پیدا شد به حساب روحانیت بگذارند. باید تهذیب بشوید شما، خودتان را تهذیب کنید. کسانی که در حوزه‌ها هستند، اساتیدی که در حوزه‌ها هستند کوشش کنند که حوزه‌ها مُهذّب باشد.

لزوم قرار گرفتن برنامهٔ اخلاقی در رأس برنامهٔ فیضیه برای پرورش امثال مطهری

… صدمه ندیده است. صدمه اینها صدمه روحی است. صدمه روحی بالاتر از صدمات جسمی است. چنانچه عالِم مهذب نباشد، و لو اینکه عالِم به احکام اسلام باشد، و لو اینکه عالِم به توحید باشد اگر مهذب نباشد، برای خودش و برای کشورش و برای ملتش و برای اسلام ضرر دارد که نفع ندارد. اگر بخواهید خدمتگزار اسلام باشید، خدمتگزار ملت اسلامی باشید، و اسیر در دست ابرقدرتها و آنها که پیوند با ابرقدرتها دارند نباشید، باید دانشگاه و فیضیه و همه آنها که مربوط به دانشگاهند و همه آنها که مربوط به فیضیه هستند در راس برنامه‌های تحصیلی‌شان برنامه اخلاقی و برنامه‌های تهذیبی باشد؛ تا امثال مرحوم مطهری- رحمهُ الله- را به جامعه [تقدیم‌] کند. و اگر خدای نخواسته بر خلاف باشد، آن وقت افرادِ مقابلِ این افراد را به جامعه می‌فرستد؛ و اینها جامعه را به فساد می‌کشند و مردم را به اسارت.

امکان نجات کشور در صورت مهذب و متعهد بودن

… انحطاطات. از دانشگاه هست که اشخاص متفکر متعهد بیرون می‌آید. اگر دانشگاه، دانشگاه باشد، اگر دانشگاه واقعاً دانشگاه باشد و دانشگاه اسلامی باشد؛ یعنی در کنار تحصیلات متحقَّق‌ در آنجا، تهذیب هم باشد، تعهد هم باشد، یک کشوری را اینها می‌توانند به سعادت برسانند. و اگر حوزه‌های علمیه مُهذَّب باشند و متعهد باشند، یک کشور را می‌توانند نجات بدهند. علمِ تنها اگر ضرر نداشته باشد، فایده[هم] ندارد. تمام این، وقتی ما به یک نظر وسیعی به همه دنیا و به همه دانشگاههایی که در دنیا هست بیندازیم، تمام این مصیبتها که برای بشر پیش آمده است ریشه‌اش از دانشگاه بوده. ریشه‌اش از این تخصصهای دانشگاهی بوده. این همه ابزار …

ناکامی بیگانگان در منحرف کردن حوزه‌های علمیه

… باشید و همه گروهها با شما همراهی بکنند؛ از دولت گرفته تا رئیس جمهور، تا دولتی که بعد می‌آید، همه اینها، همراهی بکنند. اگر دانشگاه درست بشود، این مملکت درست می‌شود. مرکز همه فسادها و صلاحها دانشگاههاست و لهذا آن چیزی [است‌] که مطمح نظر خارجیها بوده است همیشه. آنها حوزه‌های علمیه را نتوانستند تا حالا منحرف کنند. اخیراً شاید یک خرده انحرافاتی پیدا شده؛ اما در طول مدت نتوانستند منحرفشان کنند. دانشگاه را مرکز تبلیغات قرار داده بودند و انحرافات؛ می‌کشیدند به آن طرف، یا به این طرف. مهم این است در دانشگاه امروز. و البته در تحصیلات هم، همان طور که طرح دادید، باید [طوری‌] باشد که ان شاء الله در آن چیزهایی که ما احتیاج داریم خودکفا بشویم و لو در یک مدت …

کاهش شدید طلاب و خاموشی منابر در دورهٔ رضاخان

… و از آن طرف با صورت دیگر بازار درست کنند و هر چه دارند به این بازار صرف کنند. ما را به صورت یک مصرف درآورند. می‌دیدند که روحانیت اگر زنده باشد، و چشمش را باز کند و بگذارند به حیات خودش ادامه بدهد این مزاحم است. از این جهت روحانیت را با تمام قوا کوبیدند. به طوری که این حوزه علمیه‌ای که آن وقت البته هزار و چند صد تا محصل داشت، رسید به یک چهار صد نفر، آن هم چهار صد نفری که توسری خورده، چهار صد نفری که هیچ نتواند یک کلمه صحبت کند. یک کلمه تمام منابر را در سرتاسر ایران، تمام خطبا را در سرتاسر ایران زبانشان را بستند. و تمام علما را در سرتاسر ایران زبانشان را بستند. مع ذلک خوب، در زمان رضا شاه هم یکی- دو- سه دفعه قیام کردند علما. مع ذلک چون قیامی بود که ملت از بس ترسیده بود از او همراهی نمی‌توانست بکند شکسته می‌شد. از آذربایجان قیام کردند. از خراسان قیام کردند. از همه …

فشار، خلع لباس و اعزام به سربازخانه برای شکست حوزه‌ها

برنامه این بود که این دو قشری که ممکن بود که برای یک مملکت مفید باشد و ممکن بود که دیگر قشرها هم دنبال این باشند، این دو قشر را نگذارند که به کار خودشان به طوری که شایسته است انجام وظیفه کنند. در طرف روحانیت، از باب اینکه اختیار معلّم و متعلّم به آن وضع دست آنها نبود، اینجا به یک جور دیگر رفتار کردند؛ به خلع لباس و به فشار و به بردن سربازخانه‌ها و امثال ذلک که شکست بدهند حوزه‌ها را. و در قشر فرهنگ، که اختیارات را دستشان گرفته بودند، می‌خواستند که باز این فرهنگ را یک فرهنگ دلخواه خودشان، بلکه دلخواه آنهائی که می‌خواهند استفاده از ما بکنند، قرار بدهند. و این دو تا قوّه‌ای که به منزله قوّه مُفکّره جامعه است از آنها بگیرند و تباه کنند؛ و کسی …

محدود ماندن مباحث حوزه‌ها و عرضه نشدن آیات و اخبار و کتب فقهی

و مع الاسف ما خودمان هم به آنها کمک کردیم و زیاد هم کمک کردیم. ما از مسائل اسلام، بعض مسائلی که روابط بین فرد و خدای تبارک و تعالی بود گرفتیم؛ و ما بقی مسائل- که اکثر کتب فقهی ماست- در کتابها مدفون شد، همان توی کتابها محفوظ بود و در خارج نیامد. مباحثی که بحث شد در حوزه‌های ما همین مباحث، محدود به همین مباحث بود و آن همه اخبار و آن همه آیات و آن همه کتب فقهی ما نمایش خارجی پیدا نکرد. نتوانستیم ما عرضه کنیم امور اجتماعی را، امور سیاسی را. این اموری که مال زندگی است، اینها را نتوانستیم ما عرضه بکنیم. از این جهت، آنها از آن طرف دامن‌زدند؛ ما هم از این طرف غافل.

مصیبت‌های وارد بر حوزه‌های علمیه در زمان رضاخان

… دانشگاه باشد انجام وظیفه کند و همین طور همه قشرها را. هم معنویات را از ما گرفتند و قوای انسانی را؛ و هم اقتصاد مملکت را از بین بردند و همه جهات مادی را. هم خیانت به مادیات کردند؛ و هم خیانت به معنویات و خیانتشان به معنویات عظیمتر بود از خیانتشان به مادیات. شما اکثراً یادتان نیست مصیبتهایی که بر حوزه علمیه در زمان رضا خان وارد شد. بعضی از این آقایان عظیم که اینجا تشریف دارند یادشان است؛ و الّا طبقه جوان یادش نیست که چه کردند اینها با حوزه‌های علمیه؛ چه کردند اینها با این ملت در آن زمان. در این زمان هم که شما یادتان هست، دیدید که چه کردند. تمام حیثیت ملی، حیثیت انسانی، حیثیت اسلامی ما را اینها تباه کردند. آن وقت مساجد ما را بستند؛ مدارس ما از بین رفت؛ عمامه‌های اهل علم را از سرشان برداشتند و آن فضاحتها و …

نفوذ تبلیغات بیگانه در حوزه‌های نجف و قم و طرح بخشی از اسلام

یکی از کارهای بزرگی که شده است- و گمانم این است که آنها، آن شیاطین، کرده‌اند این است که قرآن و اسلام را آن طوری که هست نگذاشتند ما بفهمیم؛ نگذاشتند مسلمانها بفهمند. نفوذ کرده است این تبلیغات حتی در عمق حوزه‌های دینی نجف و قم! این معنا که یک مقدار از اسلام و یک قدری از اسلام مطرح است بین علمای اسلام؛ یک قدری از اسلام است؛ باقی آن مانده است آن زیر و مخفی است. نگذاشتند به اینکه ما اسلام را آن طوری که هست بفهمیم. برای اینکه یکی از خطرهایی که برای خودشان می‌دیدند همین بود که اگر اسلام را آن جوری که هست بفهمند، همه به آن رو می‌آورند، و برای آنها دیگر مقامی باقی نمی‌ماند. نخواستند درست بشود، تعلیمات اسلام را دیدند. …

لزوم تهذیب حوزه‌ها همراه با پیگیری کارهای علمی

… جوان هستید می‌توانید خودتان را تهذیب کنید؛ اگر پیر شدید، ضعیف می‌شوید نمی‌توانید. الآن قوای شما قوی است و شیطان در شما ضعیف. وقتی سن شما زیاد شد، قوای شما ضعیف می‌شود و شیطان در شما قوی. آن وقت دیگر نمی‌توانید، شکست می‌خورید. الآن باید خودتان را تهذیب کنید. حوزه‌های علمیه باید خودشان را تهذیب کنند. در خلال تهذیب، هر کاری که هست تعقیب کنند از عِلمیات. ما فقاهت لازم داریم. اگر فقیهی از بین برود، اسلام از بین می‌رود. ما فقیه لازم داریم، باید دنبال فقه باشیم. در عین حالی که دنبال فقه هستید، همان طوری که ائمه- علیهم السلام- بودند، حضرت امیر- سلام الله علیه- بود، در عین حالی که نمازش آن طوری بود، در عین حالی که …

ناممکن شدن تحصیل در حوزه‌ها بر اثر فشار و هجمهٔ رژیم

دانشگاههایمان را هم که به آن صورت در آورده‌اند؛ نمی‌گذارند یک تحصیل صحیحی بکنند. از بس که اینها فشار آوردند، از بس که [هجمه‌] کردند، الآن نه حوزه‌های علمیه ما تحصیل می‌توانند بکنند، نه دانشگاه. دانشگاه همیشه در حال اعتصاب؛ یک سال [است‌] می‌بینید که در حال اعتصابند اینها. کار نمی‌توانند بکنند؛ نمی‌گذارند؛ یا می‌ریزند توی آن، زن و مردش را می‌زنند و عرض می‌کنم، زخمی می‌کنند؛ یا می‌گیرند می‌برند در حبسها. توی مدرسه‌های ما هم همین طور. آنها می‌ریزند توی …

فشار رضاخان بر حوزه‌ها و پراکنده شدن طلاب از درس

… دادستانی او را استنطاق کند؛ و علمای آذربایجان همه شان را گرفتند، دو نفر شخصیت بزرگشان که مرحوم حاجی صادق آقا و مرحوم انگجی بود [ند] و آوردند و مدتها در یک دهی در کردستان، ظاهراً آنجاها، آنها را نگه داشتند و آنجا بودند. علمای اصفهان را همین طور اذیتها کردند؛ و به حوزه‌ها به قدری فشار آوردند اینها که در درسی که مثلًا یک عده‌ای بودند که خود من درس می‌گفتم آن وقت برای یک عده‌ای، مثلًا چندین نفری؛ یک روز که من رفتم، یک نفر بود؛ گفتند که اینها همه بین الطلوعین از حجره‌هایشان فرار کردند به سوی باغها؛ و آخر سر از باغها دوباره با یک لباسی، با یک طوری که معلوم نشوند، می‌آیند توی حجره‌هایشان. می‌ریختند در مدارس و طلبه‌ها را، اهل علم را از مدارس می‌گرفتند و می‌بردند که عمامه باید نداشته باشید! باید نظام وظیفه بروید! هزار جور بساط درست می‌کردند.

بیم باقی‌نماندن سهم امام برای حوزه‌های مهم علمیه با توسعهٔ موارد صرف

پس از اهدای سلام و تحیت، مرقوم شریف واصل، توفیق و تایید جنابعالی را از خداوند تعالی خواستار است. امید دعای خیر برای حسن عاقبت از جنابعالی و سایر آقایان دارم. مواردی را که مرقوم شده است برای صرف سهم مبارک، اگر با این توسعه نظر جنابعالی باشد برای حوزه‌های مهمه علمیه، شاید چیزی باقی نماند! لهذا در مواردی که اهمیت دارد و به نظر شریف لازم است صرف شود، ثلث سهم را صرف نمایید و اجازه صرف دهید. و السلام علیکم و رحمه الله.

صرف بخشی از وجوه در مدرسهٔ علمیهٔ بامیان و ارسال بقیه برای حفظ حوزه‌های مهم علمیه

بعد الحمد و الصلاه، بر عموم مومنین محترم مناطق مذکوره از بامیان (سیدآباد، حیدرآباد، سرآسیا، دشت عیسی خان، گوروان بالا و پایین، سرخ در، الی تویچی و پات ستی) مخفی نباشد که جناب مستطاب مروّج الاحکام آقای سید محمد حیدر مرتضوی وکیل این جانب هستند در قرای مذکوره در جمع‌آوری سهم مبارک امام- علیه السلام- و مجازند ثلث را در موارد مقرره شرعیه صرف نموده، و ثلث دیگر را با رُبع زکات به نظارت جناب آقای عماد الاعلام مروّج الاحکام سید محمد حسین فهیمی کتوای در مدرسه علمیه بامیان صرف کرده و بقیه را نزد این جانب برسانند برای حفظ حوزه‌های مهمه علمیه، و قبض وصول گرفته به صاحبان وجوه رد کنند.

لزوم جلوگیری از نفوذ اجانب و عمال استعمار در حوزه‌ها

امید است که علمای اعلام و مراجع بزرگ اسلام از خیانت و نفوذ اجانب و عمال استعمار به حوزه‌های علمیه و جامعه روحانیت جلوگیری به عمل آورند، و ایادی مخالفین را که در سلک روحانیت قرار دارند و اسلام و روحانیت را به سقوط و انحطاط تهدید می‌کنند طرد و رسوا سازند؛ و اجازه ندهند که مشتی فریب خورده و دنیاطلب، استقلال هزار ساله شیعه را دستخوش امیال و اغراض مخالفین اسلام و مزدوران استعمار قرار دهند. از خداوند متعال توفیقات روزافزون عموم دانشجویان مسلمان را در خدمت به اسلام و مسلمین خواهانم. و السلام علیکم و رحمه الله.

سنگر مهم اسلام و آماج تیر اجانب و عمال آنان

شما ای محصلین علوم دینیه! ای فضلا و روحانیون حوزه‌های مقدسه بخصوص حوزه مقدسه قم! از این اهانتها و آزارها نهراسید. شما که امروز پاسداران اسلام و قرآنید وظیفه دارید این سنگر مهم را که آماج تیر اجانب و عمال آنهاست، حفظ نمایید و با کمال دلگرمی و اتکال به خداوند متعال و استمداد از ارواح مقدسه صاحبان شریعت و حُفاظ قرآن، به کار خود که تحصیل فقه اسلام، تهذیب اخلاق، تنویر افکار و هدایت ملت ستمدیده است، ادامه دهید که خدای متعال با شماست.

امید به استقرار طلاب ایرانی در حوزه‌های قم یا مشهد و حفظ حوزه‌ها

… می‌فرستیم و تقاضای خروج می‌کنیم و من در هر جا که باشم علاقه به آقایان، برادران همان جوری است که اینجا باشم. اشخاصی که در اینجا باقی هستند- آقایان افغانی‌ها ... هندی‌ها، عراقی‌ها- هر جا هستند ما همان طور که در اینجا بودیم با آنها رابطه داشتیم، آنجا داریم ... آقایان ایرانی‌ها هم که ان شاء الله امیدواریم به سلامت به مقصد خودشان برسند و در حوزه‌های دینی مستقر بشوند ... اگر در قم نتوانستند، در مشهد؛ و حوزه‌ها را حفظ بکنند و من امیدوارم همان طوری که حضرت رسول- صلوات الله علیه و آله و سلم- یک روزی از مکه خارج شدند ... احتمال نمی‌داد که اینها برگردند ... خدای تبارک و تعالی قادر است که شما آقایان را که الآن با زور از اینجا خارج می‌شوید و کمال علاقه‌ای که به جوار [حضرت امیر] دارید و به حوزه دارید ... و من امیدوارم که ان شاء الله ... خداوند تبارک و تعالی اینجا را حفظ می‌کند، …

حافظ استقلال و تمامیت ممالک اسلامی

باید ملت اسلام بدانند خدمتهایی که علمای دین به کشورهای اسلامی در طول تاریخ کرده‌اند قابل شمارش نیست. در همین اعصار اخیر، نجات کشور از سقوط قطعی مرهون مرجع وقت «مرحوم میرزای شیرازی»[1] و همت علمای مرکز بود. حوزه‌های علمیه و علمای اعلام همیشه حافظ استقلال و تمامیت ممالک اسلامی بوده‌اند. خدمتهایی را که با الهام از اسلام برای آرامش و حفظ انتظامات کشورها کرده‌اند عُشْری از اعشار[2] آن را دولتها و قوای انتظامی نکردند؛ با آنکه هیچ تحمیلی بر بودجه مملکت نداشته‌اند. در نظر اجانب و عمال خائن آنها باید این سنگر شکسته شود تا با خیال راحت به تاخت و تاز …

حفاظت خداوند از دین و حوزه‌های دینی

… نمایند، و از حضرات اعلام تقاضا دارم که با نسل جوان با مهر و عطوفت رفتار فرمایند. رجای واثق است که با خواست خداوند متعال، عمال خبیث اجانب در این امر نیز مثل سایر کارهای ضد اسلامی و ضد انسانی در پیشگاه ملت با شرافت ایران- ایدهم الله تعالی- مفتضح تر شوند. خداوند تعالی حافظ دین و حوزه‌های دینی است: انَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکرَ وَ انَّا لَهُ لَحافِظُونَ.[4] از خداوند متعال قطع ایادی استعمار و عامل خائن آن را خواهانم. و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته.

نگرانی از اوضاع حوزه‌ها با تندروی‌های آنان و سهل‌انگاری ما

… شده است، ولی صحت آن را نمی‌دانم. در هر صورت سنگرها را حتی الامکان نباید از دست داد و قیام به وظایف به مقدار امکان لازم است، و اگر کوتاهی در آن نکنیم باکی نیست؛ فرضاً با شکست ظاهری مواجه شویم لکن رضای خدای تعالی را اگر موفق شویم جلب کنیم، امور دیگر سهل است. این جانب لحظات آخر عمر را می‌گذرانم و از اوضاع عمومی و خصوص حوزه‌های علمیه نگران و نمی‌دانم با آن تندرویهای آنها و این سهل انگاری ماها امر به کجا منجر می‌شود؟ «وَ الَّذی یُوجِبُ التَّسْکین فی الجمله: انَّ لِلْبَیْتِ رَبّاً»[2] و این رشته بحمد الله گسستنی نیست، هر چه باریک شود. شما طبقه جوان مایوس نباشید و با اراده و عزم راسخ مهیای خدمت و فرصت باشید. سلف صالح ما- رضوان الله علیهم- فرصت عجیبی را در موقع رفتن سلف خبیث …

علاقه به خدمت به حوزه و نبود راهی برای آن بی‌مزاحمت آقایان

… است. راجع به آقای علمی که در سیرجان تشریف دارند، مجازند نصف وجوه را در آنجا صرف کنند و نصف دیگر را برسانند. راجع به مطلب دیگری که مرقوم شده بود تا کنون راه حل بی‌محذوری به نظر نرسانده‌اند و آنچه گفته شده است غیر صحیح بوده. امید است خداوند تعالی اصلاح فرماید. این جانب با علاقه زیادی که به حوزه محترمه دارم و خدمت به آنجا را لازم می‌دانم مع ذلک راهی که بتوان- بی‌مزاحمت به آقایان- انجام داد، نبوده است، «و الی الله التکلان». از جنابعالی امید دعای خیر دارم. و السلام علیکم.