رفتن به محتوای اصلی

جنگ صفینرویداد

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نبرد امیرالمؤمنین (ع) با سپاه معاویه و ماجرای بر نیزه کردن قرآن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در چهارمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۳/۰۱/۲۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۳۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۳۰ پاراگراف)

حیلهٔ قرآن بر نیزه کردن لشکر معاویه برای نجات از شکست

من یک مثال از تاریخ بزنم. در جنگ صفین لشکر معاویه نزدیک به شکست خوردن شد؛ چیزی نمانده بود که بکلی منهدم و منهزم شود. حیله‌ای که برای نجات خودشان اندیشیدند، این بود که قرآنها را بر روی نیزه‌ها کنند و بیاورند وسط میدان. ورقه‌های قرآن را سر نیزه کردند، آوردند وسط میدان، با این معنا که قرآن بین ما و شما حکم باشد. گفتند بیائید هرچه قرآن میگوید، بر طبق آن عمل کنیم. خوب، کار عوام‌پسند قشنگی بود. یک عده‌ای که بعدها خوارج شدند و روی امیرالمؤمنین شمشیر کشیدند، از میان لشکر امیرالمؤمنین نگاه کردند، گفتند این که حرف خوبی است؛ اینها که حرف بدی نمیزنند؛ میگویند بیائیم قرآن را …

هشدار امیرالمؤمنین (ع) دربارهٔ بی‌اعتقادی قرآن بر نیزه کنندگان به قرآن

… وقتی طرف مقابل که احساس میکرد دارد شکست میخورد، برای اینکه جنگ را متوقف کند، قرآنها را سر نیزه کرد، یک عده‌ای آمدند دور امیرالمؤمنین را گرفتند و فشار آوردند که باید تسلیم شوی و جنگ را تمام کنی؛ اینها قرآن را مطرح کردند. کار مزورانه‌ای بود، کار عجیبی بود. حضرت فرمود: شما اشتباه میکنید؛ شما اینها را نمیشناسید. این کسانی که امروز قرآن را به عنوان حَکم مطرح میکنند، به قرآن اعتقاد ندارند. من اینها را میشناسم. «انّی عرفتهم اطفالا و رجالا»؛ من دوره‌ی کودکی اینها را دیدم، دوره‌ی بزرگی اینها را هم دیدم. «فکانوا شرّ اطفال و شرّ رجال»؛ بدترین‌ها بودند. اینها به قرآن اعتقادی ندارند. وقتی در تنگنا گیر میکنند، قرآن را مطرح میکنند. البته آنها گوش نکردند، اصرار ورزیدند و …

دشواری تشخیص حق در برابر دشمن نمازخوان و تزلزل برخی سپاهیان

ببینید در جنگ صفین، امیرالمؤمنین در مقابل کفار که قرار نداشت؛ جبهه‌‌‌‌ی مقابل امیرالمؤمنین جبهه‌‌‌‌‌ای بودند که نماز هم میخواندند، قرآن هم میخواندند، ظواهر در آنها محفوظ بود؛ خیلی سخت بود. کی باید اینجا روشنگری کند و حقائق را به مردم نشان دهد؟ بعضی ها حقیقتاً متزلزل میشدند. تاریخ جنگ صفین را که انسان میخواند، دلش میلرزد. در این صف عظیمی که امیرالمؤمنین به عنوان لشکریان راه انداخته بود و تا آن منطقه ی حساس - در شامات - در مقابل معاویه قرار گرفته بود، تزلزل اتفاق میافتاد؛ بارها این اتفاق افتاد؛ چند ماه هم قضایا طول کشید. یک وقت …

تأخیر جنگ از سوی امیرالمؤمنین به امید هدایت دشمنان

در جنگ صفین قبل از آنی که جنگ شروع بشود، یک عده‌‌‌‌‌ای همینطور پا به زمین میکوبیدند که امیرالمؤمنین چرا حمله نمیکنی؟ اصرار میکردند که حمله کن. امیرالمؤمنین فرمود: «فواللَّه ما دفعت الحرب یوما الاّ و انا اطمع ان تلحق بی طائفة فتهتدی بی»؛[5] یعنی من دنبال جنگ نیستم، دنبال هدایتم؛ یک روز هم که درگیری و برخورد را عقب میاندازم، برای این است که شاید یک عده‌‌‌‌‌ای دل به حقیقت بدهند، به راه صراط مستقیم بیایند. وقتی که مأیوس شدیم، دیدیم نه، کسی نمی‌آید، آن وقت شمشیر را میکشیم و جنگ را شروع میکنیم.

دودستگی سپاه امیرالمؤمنین (ع) با بر نیزه کردن قرآن‌ها به دست دشمن

یک نمونه، نمونه جنگ صفّین است. همان‌طور که میدانید بعد از آن‌که لشکر امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام بر لشکر معاویه غلبه ظاهری پیدا کرد، آنها قرآنها را سرِ نیزه کردند. دیدن قرآنها، در لشکر امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام دودستگی انداخت؛ چون معنای آن کار این بود که بین ما و شما قرآن قرار دارد. عدّه‌ای متزلزل شدند و گفتند نمیشود ما با قرآن بجنگیم! یک دسته دیگر گفتند اصل جنگ اینها با قرآن است! جلد قرآن و صورت ظاهر قرآن را آورده بودند، اما با معنای قرآن - که امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام بود - میجنگیدند! بالأخره در سپاه مسلمین دودستگی افتاد و تزلزل به وجود آمد. این کارِ دشمن بود.

تردید عده‌ای از سپاه امیرالمؤمنین (ع) به‌سبب نماز و قرآن خواندن هر دو طرف

… توی اینها از این آدم‌های شبهه‌دار که یک فکری می‌آید به ذهنشان، نمی‌توانند خودشان حل کنند، به یک آدم حسابی هم مراجعه نمی‌کنند، همان را بنا می‌کنند هِی اشاعه‌دادن، یک مجموعه‌ای و یک دایرۀ نادرستی درست‌کردن پیرامون خودشان، یک عده از این افراد دچار تردید شدند. گفتند ما چرا باهم می‌جنگیم؟ آنها هم نماز می‌خوانند، ما هم نماز می‌خوانیم؛ آنها هم قرآن می‌خوانند، ما هم قرآن می‌خوانیم؛ آنها هم اسم پیغمبر را می‌آورند، ما هم اسم پیغمبر را می‌آوریم؛ دچار تردید شدند.

آغاز جنگ از سوی لشکر معاویه با وجود قصد نصیحت امیرالمؤمنین

… مهربان امام چیست، در کنار آن قاطعیت نسبت به گنهکارها، نسبت به اشتباه‌کرده‌ها، به فریب‌خورده‌ها، با دل پرمحبت روبه‌رو می‌شود. می‌گوید من ترجیح می‌دهم آن‌کسی‌که گمراه شده، به‌دست من از گمراهی برگردد و هدایت بشود، تا اینکه او در گمراهی بماند و من او را بکُشم. امیرالمؤمنین در صفین قصد داشت اگر می‌تواند، مردم را هدایت کند. منتها لشکریان معاویه از اول وضعیت را طوری کردند که آتش جنگ برافروخته شد. حمله را آنها شروع کردند.

تصرف آب از سوی لشکر معاویه و بازپس‌گیری آن به فرمان امیرالمؤمنین

آمدند آب را، آبی که باید هر دو لشکر از آن استفاده می‌کردند، تصرف کردند و اجازه ندادند که لشکریان امیرالمؤمنین آب بنوشند. لشکریان امیرالمؤمنین از راه رسیده، دیدند که تنها منبع آبی که آنجا وجود دارد و می‌تواند سیراب کند لشکریان را، در اختیار معاویه و نیروهای معاویه است. امیرالمؤمنین در آنجا یک خطبۀ غرّا و بسیار قوی‌ای، البته کوتاه، اما خیلی زیبا، و خیلی قوی و محکم ایراد کردند، فرمودند: «اَو رَوُّوا السُّیوفَ مِنَ الدِّماءِ تَروَوا مِنَ الماءِ»[4] یا با ذلت بمانید همین‌جا، با تشنگی بمیرید، یا شمشیرها را از خون آنها سیراب کنید تا بتوانید خودتان را از این آب سیراب کنید. رفتند لشکریان امیرالمؤمنین، حمله کردند، چاه‌های آب را از آنها گرفتند و آنها را راندند عقب، بعد که خودشان را سیراب کردند؛ آب را در اختیار آنها هم گذاشتند، یعنی آن [کاری] را که آنها کرده بودند، اینها نکردند. اما خب، وضعیت طوری بود، فشار خباثت‌آمیز معاویه، نیروهای اطراف معاویه، که موجب شد به‌هرحال جنگ شروع بشود. (63/4/1)

سخت‌ترین جنگ امیرالمؤمنین و تحمیل آن بر وی

تاریخِ جنگ صفین را که انسان می‌خواند، دلش می‌لرزد. (88/10/19) جنگ صفین سخت‌ترین جنگ امیرالمؤمنین بود، درعین‌حال یک جنگ تحمیلی بود بر امیرالمؤمنین، این جنگ را تا آخر تحمیل کردند. (63/4/1) با آن‌همه زحماتی که این جنگ داشت، که ظاهراً نُه ماه، ده ماه این جنگ طول کشید، با چه مشکلاتی!..این‌طرف امیرالمؤمنین برای یارانش صحبت می‌کرد، آنها را تحریص به جهاد می‌کرد، آنها را با یاد خدا و ذکر خدا آشنا می‌کرد، (62/4/12)

پاسخ به درخواست خیرخواهانهٔ مرد شامی برای قطع جنگ

… زد: یا علی! با تو کار دارم، بیا جلو یک کلمه با تو حرف بزنم. حضرت رفتند جلو. گفت که یا علی! بیا برای خاطر خدا این جنگ را قطع کن، تو برو سراغ کوفۀ خودت، زندگی خودت، حکومت خودت، ما هم برویم سراغ شام خودمان؛ این‌همه مسلمان‌ها کشته می‌شوند، چه سودی برای تو دارد؟ بیا رها کن این کار را ـ چند ماهی بود به‌شدت می‌جنگیدند ـ امیرالمؤمنین فرمودند که ای مرد شامی! من می‌فهمم که نیّت تو نصیحت است، قصد سوئی نداری، واقعاً خیرخواهانه داری این حرف را می‌زنی؛ اما بِدان که من یا باید با معاویه بجنگم، یا «بِا اَنزَلَ الل»هه[7] کافر بشوم. اگر با معاویه نجنگم، آن شق قضیه، کفرِ «بِا اَنزَلَ الل»هه است؛ یعنی مسئله در ذهن امیرالمؤمنین، یک‌چنین مسئله‌ای بود، احساس می‌کند که برای حفظ دین باید با معاویه جنگید. مسئله، مسئلۀ یک آدم فاسق، یک آدم فاجر، یک آدم چموش، اینها نیست؛ اصلاً حفظ دین ایجاب می‌کند که معاویه از صحنه خارج بشود. خب، وقتی یک‌چنین احساسی را …

توطئهٔ بر نیزه کردن قرآن‌ها و تحمیل حکمیت در عین پیروزی

و آخرین نکته اینکه حضرت در شکست هم دچار ضعف و یأس نمی‌شد. وقتی‌که سر قضیۀ جنگ صفین، بعد از ده ماه جنگیدن، و در عین پیروزی آن حضرت، توطئه‌ای درست شد ازطرف یک عده‌ای آدم خبیث ـ شاید هم دست معاویه در کار بود ـ و قرآن‌ها را سر نیزه کردند و یک عده‌ای آمدند، حضرت را زیر فشار قرار دادند که جنگ را تعطیل بکند؛ این بزرگوار مجبور شدند دیگر، تن به حکمین دادند و مجبور [شدند] حضرت برگردند. وقتی‌که برگشتند کوفه و خبر حکمین را شنیدند که اینها چه‌کار کردند؛ حضرت همان لحظه تصمیم گرفت باز لشکر را جمع کند، مجدداً برود به جنگ؛ یعنی اینکه حالا ما شکست خوردیم و دشمن به کام رسید ـ اگرچه [دشمن] پیروز نشد، اما خب، علی رفته بود که دشمن را تار و مار کند، و …

تحمیل حکمیت بر امیرالمؤمنین در آستانهٔ پیروزی به دست بدخواهان

همان‌طورکه می‌دانید، متأسفانه جنگ صفین بدجور تمام شد؛ یعنی در بحبوحۀ جنگ و همان لحظه‌ای که نزدیک بود علی علیه‌السلام پیروز بشود، یک عده آدم‌های بدخواه و بددل که البته ما احتمال می‌دهیم بینشان نفوذی معاویه هم بوده، آمدند حکمیت را بر امیرالمؤمنین تحمیل کردند. ..امیرالمؤمنین برگشتند آمدند کوفه و از همان لحظه‌ای که علی علیه‌السلام برگشت، تصمیم لشکرکشی داشت. وقتی فهمید که آن دو نفر حَکَم بالاخره چطوری قضیه را تمام کردند، حضرت تصمیم گرفت که کار را با شمشیر فیصله بدهد، که راهی هم جز آن نبود. دستور داد لشکرکشی کردند. …

بر نیزه کردن قرآن‌ها برای فریب پیرامون امیرالمؤمنین (ع)

دشمن در مقابل شجاعت امیرالمؤمنین و قدرت امیرالمؤمنین و اراده‌ی پولادین امیرالمؤمنین چاره‌ای نداشت جز اینکه پناه ببرد به فریبِ محیط پیرامونیِ امیرالمؤمنین که در جنگ صفّین این کار با سرِ نیزه کردن قرآنها حاصل شد؛ بعد از آن هم اتّفاق افتاد، زمان امام حسن هم اتّفاق افتاد؛ جنگ نرم [این] است. جنگ نرم یعنی چه؟ یعنی با فریب، با دروغ، با تهمت، با وسوسه، با استدلالهای مغالطه‌آمیز مردم را از آن راهی که دارند میروند مردّد کنند، در مردم تردید ایجاد کنند. این، جنگ نرم است. این …

تردید برخی خواص و تردیدافکنی در دیگران با بر نیزه رفتن قرآن‌ها

… مطلب را میفهمیدند، تشخیص میدادند، امّا در لحظه‌ی لازم، به‌هنگام حضور پیدا نمیکردند؛ دچار تردید، دچار تأمّل، دچار تنبلی و در مواردی دچار خیانت میشدند و روی دیگران هم اثر میگذاشتند، روی آن جمعیّتی هم که تابع جوّند اثر منفی میگذاشتند؛ [از این موارد] داشتیم. در جنگ صفّین، کسانی به خاطر رفتن قرآنها روی نیزه دچار تردید شدند، دیگران را هم دچار تردید کردند. حالا نقلهایی هست ــ البتّه من خیلی به طور قاطع نمیتوانم بگویم ــ که بعضی از اینها تعمّد داشتند؛ اشتباه نکرده بودند، [بلکه] برای خاطر تبانی با دشمن این کار را میکردند! این هم گفته میشود؛ ممکن است یک چنین وضعی پیش بیاید.

فتنهٔ عظیم رویارویی دو گروه مسلمان و مشتبه شدن برخی

در جنگ صفین ما از آن طرف عمار را داریم که جناب عمار یاسر دائم - آثار صفین را نگاه کنید - مشغول سخنرانی است؛ این طرف لشکر، آن طرف لشکر، با گروه‌‌های مختلف؛ چون آنجا واقعاً فتنه بود دیگر؛ دو گروه مسلمان در مقابل هم قرار گرفتند؛ فتنه‌‌ی عظیمی بود؛ یک عده‌‌ای مشتبه بودند. عمار دائم مشغول روشنگری بود؛ این طرف میرفت، آن طرف میرفت، برای گروه‌‌های مختلف سخنرانی میکرد - که اینها ضبط شده و همه در تاریخ هست - از آن طرف هم آن عده‌‌ای که «نفر من اصحاب عبد الله بن مسعود ...» هستند، در روایت دارد که آمدند خدمت حضرت و گفتند: «یا …

فریب ظاهرپرستان با قرآن‌های سر نیزه و تحمیل حکمیت بر امیرالمؤمنین (ع)

… را لعنت کن، از رحمت خودت دور کن. در مسجد کوفه، یک نفر که بیشتر بر فرق مبارک حضرت شمشیر نزد؛ اما میگوید قاتلان! ببینید، این هم یکی از همان درسهایی است که انسان از دعا میگیرد. لازم نیست که انسان، خودش مباشرتاً در حادثه حضور داشته باشد تا حادثه به او منسوب شود. از آن روزی که غوغای حکمیت در جنگ صفین به راه افتاد، یک عده‌ی ظاهرپرست، به قرآنهای سرنیزه فریب خوردند و این‌قدر این فریب خودشان را غلیظ کردند و حق را به جانب خود دانستند که جرئت کردند به انسان والامقامی مثل علی فشار بیاورند و زور بگویند و او را وادار به قبول حکمیت کنند؛ از آن روز، کسانی که در آن قضیه فعال بودند، جزوِ قتله‌ی امیرالمؤمنین‌اند؛ تا آنهایی که قدرش را نداشتند؛ تا آنهایی که کمک کردند؛ تا آنهایی که به دنبال شهوت‌رانیها یا اغراض شخصیشان در به شهادت رساندن این انسان بزرگ تاریخ، همراهی کردند. لعنت خدا بر همه‌ی آنها!

فشار مارقین بر امیرالمؤمنین (ع) برای رها کردن جنگ پس از بر نیزه کردن قرآن‌ها

… دارند که با ظواهر دین هم سازگار است، اما ریشه معرفتی ندارد و عمیق نیست. اینها شناخت ندارند تا بتوانند در موارد اشتباه، خود را از انحراف نجات دهند. یکجا آن‌قدر تند می‌ایستند که می‌گویند چون قرآن سرِ نیزه است، نباید به آن تیراندازی کرد؛ زیرا قرآن مقدس است. در جنگ صفین به‌مجرد این‌که با حیله شامیها قرآنها سرِ نیزه شد - چون احساس شکست کرده بودند، مجبور شدند قرآنها را سر نیزه کنند - اینها آن‌قدر نسبت به قرآن متعصب و علاقه‌مند و افراطی شدند که از امیرالمؤمنین - که قرآن ناطق بود - برای قرآن اهمیت بیشتری قائل شدند. آمدند به امیرالمؤمنین فشار آوردند و گفتند اینها اهل قرآنند، برادر مسلمانند؛ با اینها نباید بجنگی! با تهدید، امیرالمؤمنین را وادار کردند جنگ را نیمه‌کاره رها کند. همینها بعد از آن‌که فهمیدند فریب خورده‌اند و سرشان کلاه رفته است، از آن‌طرف آن‌قدر دچار تفریط شدند که گفتند همه ما کافر شده‌ایم و علی هم کافر شده است؛ لذا باید توبه و استغفار کند! این افراد به‌خاطر این‌که ریشه معرفتی و اعتقادیِ درستی ندارند، به‌راحتی صدوهشتاد …

پاسخ عمار به وسوسهٔ مسلمان بودن سپاه مقابل

… آورده بودند در لشکر صفّین؛ چند بار اتّفاق افتاد؛ هر دفعه هم گمانم عمّار بود که خودش را رساند. بعد عمّار رفت دید بله، دارند میگویند که آقا، اینها مسلمانند، با مسلمان دارید میجنگید؟ با چه جرئتى این کار را میکنید؟ آنها هم نماز میخوانند، آنها هم جماعت دارند. عمّار گفت جنجال نکنید! حقیقت را بشناسید ــ مضمون حرف عمّار ــ گفت من این پرچم که در مقابل شما است، دیدم که آمد به جنگ پیغمبر و زیر این پرچم همان کسانى ایستاده بودند که الان ایستاده‌اند و این پرچم را ــ اشاره کرد به پرچم امیرالمؤمنین ــ دیدم که در مقابل آن پرچم بود و زیر آن، پیغمبر بود و همان کسانى که امروز ایستاده‌اند ــ یعنى امیرالمؤمنین ــ چرا اشتباه میکنید؟ چرا حقیقت را نمى‌شناسید؟ بصیرت؛ بصیرت خیلى چیز مهمّى است.

دشواری شمشیر کشیدن بر سپاه نمازگزار و قرآن بر نیزه کرده

… مورد اشتباه قرار میگرفت برای جمعی از مؤمنین، آن کسی که می‌آمد با بصیرت نافذ خود و با بیان روشنگر خود، شبهه را از ذهن آنها برطرف میکرد، عمّار یاسر بود. در قضایای متعدّدِ امیرالمؤمنین، نشان وجود این مردِ روشنگرِ عظیم‌القدر را انسان میبیند؛ از جمله در صفّین. جنگ صفّین ماه‌ها طول کشید؛ جنگ عجیبی هم بود. خب، مردم طرف مقابل را میدیدند که دارند نماز میخوانند، عبادت میکنند، نماز جماعت میخوانند، قرآن میخوانند، حتّی قرآن سر نیزه میبرند، خیلی دل و جرئت میخواست که کسی روی این کسانی که دارند نماز میخوانند، شمشیر بکشد.

پیدایش تردید و حیرت در سپاه امیرالمؤمنین و گره‌گشایی یاران قدیمی

… بزرگترین دشواریهای حکومت کوتاه کمتر از پنج ساله‌‌‌‌ی امیرالمؤمنین است. در دوران امیرالمؤمنین وقتی که دو لشگر در مقابل هم قرار میگرفتند هر دو لشگر نماز میخواندند، هر دو لشگر اگر ماه رمضان پیش میآمد روزه میگرفتند، از میان هر دولشگر آهنگ تلاوت قرآن شنیده میشد. مسلمانها در هر دو لشگری که در مقابل هم قرار داشت احساس میکردند که صراحت و راحتی خیال دوران پیغمبر را ندارند، لذا در جنگ صفین در نیروهای امیرالمؤمنین چند بار زمزمه‌‌‌‌ی سؤال و حیرت به وجود آمد، و مسلمانهایی که اسلام قدیمی و از دوران پیغمبر را داشتند و حقایق و مسائل اسلامی را از اولین روزهای ولادت اسلام و به خصوص ولادت حکومت اسلامی تعقیب کرده بودند - مثل عمار و یاسر - میتوانستند گره‌‌‌‌گشا باشند و مشکل را برطرف کنند؛ بسیاری مردد میبودند. در ماجراهای دوران امیرالمؤمنین این حالت آشکار نبودن، اختلاط صفوف، اشتراک در شعارها به قدری فضا را تنگ کرده بود که امیرالمؤمنین بارها میفرمود «لایحمل هذا العلم الا اهل البصر و الصبر»[1] تنها مقاومت کافی نیست، بینایی لازم است، هوشمندی لازم است، تیزنگری لازم …

اختلاف اصولی دو سپاه و نادرستی نگاه به ظواهر

… نماز می‌خواند، تو هم نماز می‌خوانی. گفت: به خدا قسم من در یک جنگ دیگری، همین دو پرچم را درمقابل هم دیدم. این پرچمی که امروز امیرالمؤمنین در زیر آن قرار گرفته، درست همین پرچم درمقابل آن پرچمی قرار گرفته بود که امروز معاویه زیر آن قرار گرفته، و او جنگ بدر بود. در جنگ بدر همین دو پرچم ـ پرچم بنی‌هاشم و پرچم بنی‌امیه ـ درمقابل هم بودند، زیر آن پرچم همین معاویه و پدرش و زیر این پرچم پیغمبر و همین امیرالمؤمنین حضور داشتند.[21] اینها اختلافشان اختلاف اصولی است. به این ظواهر نگاه نکنید، شبهه را از ذهن اینها برطرف کرد.

بازماندن گروهی از همراهی با امیرالمؤمنین (ع) با دیدن قرآن بر نیزه

… را دیدند، آبرومندان بنی‌هاشم و قریش را دیدند، طلحه و زبیر را دیدند، صحابیان بزرگ پیامبر را دیدند که با علی دارند می‌جنگند و بر روی او شمشیر می‌کِشند، دست‌وپایشان لرزید. یک عده‌ای وقتی‌که صدای تلاوت قرآن را از اردوگاه نهروان شنیدند، دلشان سست شد و لرزید. یک عده‌ای وقتی‌که قرآن‌ها را بر سر نیزه در صفوف معاویه مشاهده کردند، دست‌وپایشان از هم‌رفتاری و همگامی با علی واماند. اینها همه غربال شدند. اینها همه آن‌طرف صافی ماندند. اما یک عده‌ای ثابت کردند که مؤمن راستین و واقعی هستند.

حضور صحابه و مردم باایمان در سپاه معاویه با گمان کار نیک

[آن‌طرف هم] کسانی از صحابۀ پیغمبر در رکاب معاویه می‌جنگیدند و شاید با ایمان؛ تودۀ مردم که حتماً باایمان [بودند]، فکر می‌کردند کار خوبی دارند انجام می‌دهند. (59/5/7) معاویه و بُسربن‌اِرطاة و عمروبن‌عاص و اینها هم که صحبت می‌کردند برای مردم؛ شما خیال می‌کنید چه می‌گفتند به مردم؟ اینها هم همین‌طور حمد خدا و ذکر خدا و ادعای اسلام و طرف‌داری از پیغمبر و اینها. اینجاست که مشکل می‌شود، که امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه …

تردید برخی سپاهیان امیرالمؤمنین به سبب ظواهر دینی دشمن

… وقتی‌که پیروزی یک‌خرده دیر می‌شود؛ آدم‌هایی که یک‌ذره سست‌ترند، دچار تزلزل می‌شوند؛ اگرنه، زدن و رفتن و پیشرفت و موفقیت باشد، غالباً دل‌ها قرص است، وقتی‌که یک‌ذره، یک‌خرده اوضاع و احوال تکان می‌خورد، آنهایی که یک‌ذره سست‌تر هستند، برایشان سؤال پیش می‌آید. (67/2/17) چند نفری در اینها، از این آدم‌های شبهه‌دار ـ که یک فکری می‌آید به ذهنشان، نمی‌توانند خودشان حل کنند، به یک آدم‌حسابی هم مراجعه نمی‌کنند، همان را بنا می‌کنند مرتب اشاعه‌دادن، یک مجموعه‌ای و یک دایرۀ نادرستی درست‌کردن پیرامون خودشان ـ دچار تردید شدند، گفتند ما چرا باهم می‌جنگیم؟ آنها هم نماز می‌خوانند، ما هم نماز می‌خوانیم؛ آنها هم قرآن می‌خوانند، ما هم قرآن می‌خوانیم؛ آنها هم اسم پیغمبر را می‌آورند، ما هم اسم پیغمبر را می‌آوریم. دچار تردید شدند. (68/2/2)

طولانی و خونین بودن جنگ و خطر بزرگ شام برای امیرالمؤمنین (ع)

… در استان شام نفوذ حقیقی داشت، نه‌اینکه خیال کنید که معاویه آنجا محبوبیت نداشت، نه‌خیر! در شام واقعاً معاویه محبوبیت داشت. پول هم فراوان، زیرکی و کیاست لازم در کارهای سیاسی و برخوردهای سیاسی هم فراوان، و یک عده آدم‌های معروفی مثل عمرو عاص هم دُور و بَرش. و جنگ هم چند ماه طول کشید، ده‌هاهزار نفر کشته شدند. و بسیار جنگ مهمی بود. این‌هم به نظر می‌رسد که فتنۀ خیلی مهمی است، و خطر شام و لشکریان شام برای علی خطر بزرگی بوده.

افسردگی و دست‌خالی بازگشتن لشکریان امیرالمؤمنین (ع) پس از حکمیت

… کلمه بود و آن عبارت بود از «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»؛ یعنی چه؟ من این شعار را از دیدگاه خوارج تشریح کنم برایتان. بعد از آنکه در صفین قرار شد حکمیت انجام بگیرد،..حضرت فرمود: خب، برگردیم، برگردیم برویم طرف کوفه. لشکریان را برداشتند آمدند طرف کوفه. اما می‌دانید؛ لشکریانی که نشاط ندارند، آمدند چند ماه معطل شدند، این‌همه کشته شدند، این‌همه خستگی کشیدند، حالا هم دارند دستِ خالی برمی‌گردند؛ وارد کوفه خواهند شد، زن‌ها، مادرها، بچه‌ها، پدرها، خانواده‌ها می‌پرسند: خب، رفتید چند ماه این‌همه کشته دادید، این‌قدر اسب بی‌صاحب آوردید، سلاح بی‌صاحب آوردید، خب، چه با خودتان آوردید؟ هیچ‌چیز هم ندارند جواب مردم را بدهند! اصلاً نیروها افسرده بودند و ناراحت بودند.

ورود منافق کافردل با شعار الله به میدان جنگ

[یا در صفین] همان مرد منافق، همان کافردل، همان کسی که به خدا ایمانی ندارد و قبلۀ تو را قبول ندارد، او هم با شعار الله وارد میدان جنگ شده؛ امروز چه‌کار می‌کنی؟ آیا امروز هم، دل و شهامت و ایمان و عزم آن را داری که با یک‌چنین آدمی وارد میدان بشوی؟..[آن دشمنی] که صریح نمی‌آید، از روبه‌رو نمی‌آید، لباس دشمنی نمی‌پوشد، شمشیر را درمقابل انسان برافراشته نمی‌کند، بلکه در لباس دوستی، در لباس طرف‌داری، در …

امر به معروف و نهی از منکر، دلیل جنگ امیرالمؤمنین (ع) با معاویه

… همین امر کردن و گفتن. در‌حالی‌که امر کردن و گفتن، یکی از جلوه‌های امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر است. به امیرالمؤمنین گفتند که با معاویه چرا می‌جنگی؟ حدیثش مفصل است نمی‌خوانم. گفت برای خاطر اینکه امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر واجب است. خوب گوش بدهید، استنتاج کنید. آقا در جنگ صفین با معاویه چه‌کار داری آخر؟ برو طرف کوفه، آن‌هم برود طرف شام. فرمود که خدا امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر را واجب کرده است. امام حسین از مدینه بلند می‌شود، آقا کجا می‌روی؟ «اُريدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهىٰ عَنِ المُنكَرِ»[18] می‌خواهم امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر کنم. ببینید چقدر دایره و دامنه وسیع و چقدر از نظر ما کوچک و ضیق و تنگ است. به‌هر‌حال وقتی‌که ولایت در جامعه‌ای بود، …

نزدیکی پیروزی و بازگشت مالک اشتر به دستور امیرالمؤمنین (ع)

… اکرم آن فراری را که افراد ضعیف مبتلا به آن شده بودند، جبران کرد؛ یعنی امیرالمؤمنین در تمام غزوات ــ شبیه این در حُنین هم اتّفاق افتاد، در جاهای دیگر هم بود ــ پیروز شد. در دوران خلافت سه‌ جنگ پیش آمد، در هر سه امیرالمؤمنین پیروز شد؛ در صفّین هم پیروز شد. در صفّین یک قدم بیشتر نمانده بود که مسیر تاریخ عوض بشود؛ اگر مالک اشتر میتوانست خودش را به آن نقطه برساند که نزدیک بود برساند، تاریخ عوض میشد، منتها به دستور امیرالمؤمنین برگشت. آن مشکلی که در آن زمان وجود داشت، و امروز هم وجود دارد، این است که همین امیرالمؤمنینی را که در هیچ درگیری نظامی مغلوب نشد، توانستند در موارد زیادی از رسیدن به هدف، مانع بشوند؛ یعنی راهی پیدا کردند که امروز ما به این راه میگوییم «جنگ نرم». بعضی خیال میکنند این …

شهادت عمار یاسر و گریهٔ امیرالمؤمنین برای او

… می‌کرد، آنها را مجدداً به راه راست هدایت می‌کرد، دلشان را قرص می‌کرد. (94/9/5) یک چیز فوق‌العاده‌ای است این بزرگوار. (68/2/2) سنگ محک حق و باطل است. (67/10/18) یک حجت قاطعۀ الهی است. (70/5/30) از صحابۀ رسول‌الله، هیچ‌کس نقش عمار یاسر را در طول این مدت نداشت. آنان زنده نماندند، ولی ایشان حیات بابرکتش ادامه پیدا کرد...تا در صفین به شهادت رسید، (70/5/30) و امیرالمؤمنین برای عمار گریه کرد. (61/3/1)