… او که بود که تو مسخرهاش کردی؟ گفت نه؛ گفت: او مالک اشتر است. پسر ترسید، گفت حالا این مالک اشتر که من اینجور با او برخورد کردم، با من یا با خانوادهی من چه خواهد کرد؟ گفت چه کار کنم؟ گفت برو از او عذرخواهی کن. پسر دنبال او راه افتاد که از او عذرخواهی کند؛ دید مالک اشتر رفت در مسجد و مشغول نماز شد؛ این [پسر] صبر کرد، نمازش که تمام شد، رفت جلو گفت که آقا ببخشید، من شما را نشناختم، من بیاحترامی کردم و مانند اینها و شما از من بگذرید. مالک اشتر گفت من آمدم مسجد، این دو رکعت نماز را خواندم برای اینکه برای تو دعا کنم. بالاخره کسی یا جوانی که یک چنین کار بیادبانهای میکند، احتیاج به دعا دارد، باید دعائش کرد. [گفت:] آمدم تا دعا کنم. این مالک اشتر [است]؛ ببینید.
معرفی مالک اشتر از زبان امیرالمؤمنین: مراقب خود و حکیم در شتاب و تأنی
… گمان برده نمیشود. «ولا بطؤه عما الاسراع الیه احزم»؛ کندىِ او در کارهایی که شتاب مطلوب است، مطلقاً گمان کسی را برنمیانگیزد. «و لا اسراعه الی ما البطء عنه امثل»؛ عجله و شتابزدگی او هم نسبت به کارهایی که آرامش و تأنّی در آن مطلوب است، گمان کسی را برنمیانگیزد. یعنی انسانی است که هم مراقب خود است و هم حکیم و داناست؛ یعنی نه در جایی که باید شتابزدگی نکند، شتابزدگی میکند؛ نه آن جاهایی که باید با سرعت حرکت کند، کوتاهی میکند. حضرت در فرمان خود به دو امیر از امرای جیش در صفین، مالک اشتر را اینگونه معرفی میکنند.
الگوی نیروهای مسلح، سردار شجاع امیرالمؤمنین (ع)
ما معتقد به انضباط آهنین، نظم منطقی، کار علمی، آموزش بهروز و سلاح در حدّ ممکن برای نیروهای مسلّح خود هستیم؛ اما همه اینها را در کنار تقوا، توکّل و دلدادگی به آرمانها و مردم معتبر میدانیم. الگوی ما «مالک اشتر» است؛ برترین سردار بلندپایهی جنگهای پُرماجرای امیرالمؤمنین؛ شجاعترین مرد عرب. جوانی در کوچههای مدینه او را نشناخت؛ به او اهانت کرد، حتّی آب دهان به طرف او انداخت! این سردار بلندمرتبه و امیر والامقام نه تنها به او اخم نکرد، بلکه به مسجد رفت، برای او نماز خواند و استغفار کرد که خدا از جهالت این جوان بگذرد! بعد از آنکه مالک اشتر را به …
کنار ماندن از مناصب بهسبب تن ندادن به نظم دستگاه ظالم عثمان
… مرد مسنّی بود؛ شاید بیش از هفتاد سال سنش بود. در دوران جنگهای ایران، نامی از مالک اشتر نیست؛[30] در مقامات اجتماعی نامی از او نیست؛ کجا بود مالک اشتر؟ چرا ولایتها و حکومتها و استانداریها به نام زیادبنابیه و ولید و مروان و معاویه و غیرذلک نوشته میشد؛ اما به نام مالک اشتر نوشته نمیشد. چرا؟ چون مالک اشتر تن به آن نظم نداده بود. چون مالک اشتر همگام عثمان نشده بود. چون مالک اشتر شریک طبیعتهای آن دستگاه ظالم نشده بود، قبول نکرده بود؛ لذا نامش نیست. من نام مالک اشتر را، فقط بر سر جنازۀ ابیذر غفاری میخوانم و میبینم. آن مسلمانِ تنهای تنها، در بیابان دارد میمیرد، یکهو مالک اشتر آنجا پیدایش میشود، در قافلهای از مصر، و ابیذر غفاری را تشییع میکند. اما در رأس مشاغل اجتماعی، نامی از …
الگوی نظامی اسلامی در صلابت برابر دشمن و گذشت برابر جوان بیادب
… طراز اسلامی ساخته و پرداخته کنند. نظامی طراز اسلامی، مؤمن است، شجاع است، فداکار است، باتدبیر است، در مقابل دشمن با کمال قدرت میایستد، امّا در مقابل دوست هیچگونه تعیّنی[7] و تکبّری برای خودش قائل نیست؛ این خصوصیّت نظامیِ اسلامی است؛ مثالش مالک اشتر است؛ در مقابل دشمن آنجور، در مقابل یک پسربچّهی بیادب در کوفه -که داستانش معروف است- آنجور. پسربچّهای نمیشناخت که این مالک اشتر است، به ایشان اهانت کرد، بعد که فهمید دستپاچه شد، دنبالش دوید، دید رفته در مسجد دارد نماز میخواند؛ عذرخواهی کرد، [مالک] گفت اصلاً آمدهام مسجد که برای تو دعا کنم. فرمانده نظامی، همان مالک اشتر در جنگ صفّین و آن کارهای عظیم، در مقابل یک پسربچّهی جوان، یک جوان بیادب، اینجوری برخورد میکند! [یعنی] ساختن خود.
حلم و بزرگواری در برابر جوان مسخرهکننده و دعا برای آمرزش او
… مالکاشتر بود؛ پسربچّه دستپاچه شد؛ حالا خودش تنها یا خودش و پدرش مثلاً یا دوستانش دوان دوان آمدند که یکجوری عذرخواهی کنند که برایشان مایهی دردسر نشود؛ دنبال مالکاشتر راه افتادند، دیدند به مسجد آمده، دارد نماز میخواند؛ رفتند جلو و بنا کردند عذرخواهی کردن؛ مالکاشتر گفت من آمدم مسجد برای اینکه نماز بخوانم، دعا کنم که خدای متعال خطای این جوان را ببخشاید! ببینید، این دلسوزی، این احساس مسئولیّت، این حلم، این بزرگواری، اینها است. من و شما هم باید همینها را یاد بگیریم.
درخواست مجازات عبدالله بن عمر برای نشان دادن قاطعیت امیرالمؤمنین (ع)
… یکى را ــ که پسر خلیفهى اسبق هم هست ــ از تن جدا کنم تا دیگران حساب کار خودشان را بکنند؛ بفهمند نخیر، مسئله، مسئلهى قاطعیّت است. امیرالمؤمنین خندیدند و فرمودند: نه، این از جوانىهایش هم خوشاخلاق نبود، حالا هم که پیر شده، اخلاقش خراب است؛ ولش کنید برود. این جمله را مالک اشتر آن روز به امیرالمؤمنین عرض کرد ــ که منظورم این بود ــ و گفت: یا امیرالمؤمنین! اینها نمیدانند که تو هم شمشیر و تازیانه دارى؛ خیال میکنند که تو شمشیر و تازیانه ندارى، بگذار من این را مجازات کنم تا بفهمند تو هم شمشیر و تازیانه دارى. این اشتباه است که کسى خیال کند نظام اسلامى شمشیر و تازیانه ندارد و برخورد نمیکند؛ چرا، بىملاحظهتر [هم] برخورد میکند، چون براى خدا است. کارى که براى خدا است، در آن ملاحظه نیست. خب، آن کسانى که مقابله میکنند اینجور؛ آن کسانى که مقابله نمیکنند امّا در خدمت هم …
اعتراض به ادعای اموی که عراق را چاشت خود میدانست
… با تبر شکستند که تقسیم کنند میان ورثهاش؛ «بِالفُئوسِ» با تبر شکستند. عبدالرحمانبنعوف وقتیکه از دنیا رفت، این بازماندههای او را، با تبر تکهتکه کردند که به ورثهاش بدهند.[13] این آقایان اینقدر برخوردار بودند که آن جوان اموی[14] گفت: عراق چاشت[15] ماست. مالک اشتر وقتی این حرف را شنید، گفت: عجب! عراق چاشت شماست؟ سرزمینی که مردم با شمشیرهایشان، با نیزههایشان، با خونهای داخل رگهایشان از دست کافران گرفتند و بذر اسلام را در آن افشاندند، شد ملک اختصاصی شما و چاشت شما؟ و همین یکی از موجبات قتل عثمان شد.
پیشنهاد گردن زدن عبدالله بن عمر برای عبرت دیگر بیعتنکنندگان
… یعنی آوردندش خدمت امیرالمؤمنین در مسجد. فرمود چرا بیعت نمیکنی؟ گفت من منتظرم تا همه بیعت کنند، بعد من بیعت کنم. حضرت فرمود خب، همه بیعت کردند، هیچکس نیست که بیعت نکرده باشد اِلّ تعداد معدودی. گفت نه، من باید برایم روشن بشود، ثابت بشود، عذر و بهانه آورد. مالک اشتر در خدمت امیرالمؤمنین بود، گفت یا امیرالمؤمنین اینکسانیکه با تو بیعت نکردند، شمشیر و تازیانۀ تو را تجربه نکردند؛ فکر میکنند تو با تعارف با اینها تمام خواهی کرد؛ اجازه بدهید من گردن این را بزنم. این که پسر یک خلیفه است و یک شخصیتی است، این را که من گردن زدم بهخاطر امتناع از بیعت، دیگران حساب کار خودشان را میکنند. حضرت خندیدند. فرمودند نه، عبداللهبنعمر از بچگیاش هم آدم خوشاخلاقی نبود، حالا که پیر هم شده؛ رها کنید برود. حضرت رها کردند. رفت و بیعت نکرد تا آخر. (66/3/22)
تبعید او و یارانش از کوفه به شام به سبب مخالفت با حاکم فاسد
… در کوچهها راهشان میبری، چنین، چنان، شلاقشان میزنی، تا دیگر از این کارها نکنند! اگر کسی از یکی از وُلاتِ امر و حاکمان و استانداران شکایت کند، باید آنقدر کتک بخورد تا بفهمد که دیگر نباید از یکچنین مقام باعظمتی شکایت کرد، بلکه حتی نباید گلهمند بود. یک عده از این مسلمانهای راستین ـ مثل مالک اشتر، مثل عمروبنحَمِق خُزاعی[6]، مثل عدهای از این بزرگان دیگر که در کوفه ساکن بودند ـ با حاکم کوفه که از فاسدترین عناصر تشکیلات اموی و عثمانی است، مخالفتی پیدا کردند. نوشت که عاجز ماندم از دست اینها. گفت تبعیدشان کن پیش معاویه به شام.[7] تبعیدشان کن؛ معاویه خوب بلد است با اینها چهکار کند! اینها را تبعید کرد پیش معاویه. معاویه گفت بیاورید ببینیم چه میگویند اینها، حرفشان چیست. وقتی وارد محفل معاویه شدند، معاویه بنا کرد با استمالت[8] به خیال خودش، عاقلانه، با حلم و بردباری با اینها حرفزدن. دید نهخیر، …
مالک اشتر و یاران خاص امیرالمؤمنین (ع) همچون بسیجیان
… پیش میروند. در صدر اسلام نیز همینطور بود. مسلمان زیاد بود، بسیاریشان هم مسلمانهای خوبی بودند و جهاد فی سبیلاللَّه میکردند؛ اما عمّار یاسر و مقداد، زیاد نبود؛ اینها بسیجیهای صدر اسلام بودند. در دوران امیرالمؤمنین، علاقهمندان و مخلصان به آن حضرت زیاد بودند؛ اما مالک اشتر و محمّدبنابیبکر و سهلبنحنیف زیاد نبود؛ اینها بسیجی بودند. اگر این نامگذاریها با اختلاف شرایط زمانی جایز باشد، باید بگوییم بسیجیان دوران امیرالمؤمنین، جماعتی از این قبیلند.
تأثیر بزرگ مالک اشتر در همهٔ تاریخ اسلام
… مقابل علی ایستادند. اینها ریزشها بودند. اما رویش کدام است؟ رویش، عبداللَّهبنعبّاس است؛ محمّدبنابیبکر است؛ مالک اشتر است؛ میثم تمّار است. اینها رویشهای جدیدند. اینها که در زمان پیامبر نبودند؛ اینها در همان دوران غربت اسلام روییدند؛ اینها نهالهای تازهاند. شما ببینید یک مالک اشتر در همه تاریخ اسلام چقدر مؤثّر است. بله؛ ممکن است کسانی ریزش پیدا کنند که البته مایه تأسّف است. وقتی به امیرالمؤمنین شمشیر زبیر را دادند، گریه کرد. همانطور که گفتم، غصّه دارد. غصّه دارد کسانی ریزش پیدا کنند که یک روز پای سفره انقلاب، پای سفره امام زمان، پای سفره اسلام و قرآن نشستند و نان و نمک …
شأن والاتر مالک اشتر از خطاب امیرالمؤمنین (ع) به اشعث
البته یک زندگیِ معمولی لازم است؛ همان چیزی که نظام اسلامی برای مأمورِ خود در نظر میگیرد. اما اگر او بخواهد از این وسیله استفاده کند برای اینکه در جایی، زمینی، خانهای، امکانی، و سرمایهای به چنگ آورد؛ نه، این سزاوار نیست. این همان خطابی است که امیرالمؤمنین به اشعثبنقیس کرده است ـ این را به مالک اشتر نمیگوید، چون شأن مالک اشتر اجلّ از این حرفهاست ـ «اِنَّ عَمَلَکَ لَیسَ لَکَ بِطُعمَةٍ» به فکر این مباش که در این چند صباح، زَراندوزی کنی. اگر به این فکر افتادی که از این وسیله برای تأمین آیندۀ خود یا فرزندانت استفاده و مالاندوزی کنی، آنوقت جادهای از گوشۀ صراط مستقیم باز میشود که انحراف نام دارد. برای خاطر اینکه اگر انسان بخواهد از فرصتهایی که در اختیار خودش قرار دارد، سوءاستفاده کند، …
شجاعت، آگاهی، اخلاص و بصیرت او و رد حکمیتش از سوی معترضان
… عمرو عاص، و گفتند یک حَکَم از اینطرف، یک حَکَم از آنطرف، و تکلیف را فیمابین معیّن کنند. (63/4/1) [امیرالمؤمنین] گفت بسیار خب، پس ابنعباس ازطرف من حَکَم. گفتند نه، ابنعباس نمیشود، او آدمی است جنگطلب و محب توست، عاشق توست، این نمیشود، این نباید باشد. گفت بسیار خب، مالک اشتر، شجاع و آگاه و مخلص و بصیر. گفتند نهخیر، آنهم همینطور است، او این جنگ را اصلاً رها نمیکرد، او را میگذاریم که برود داوری کند برای اینکه صلح ایجاد کند. حضرت فرمود خب، من اینها را معرفی میکنم. گفتند نه! ابوموسی اشعری. خود همین انتخاب، کار مردم عادی نبود. خب، مردم عادی ابوموسی را از کجا میشناختند؟ عبداللهبنعباس که مأمنتر[7] و آبرومندتر از ابوموسی اشعری بود، پس عامۀ مردم نبودند که روی ابوموسی انگشت …
شناخته شدن به شمشیر و شجاعت
… که میدان حق بود، آنجا زبانش، دستش، آبرویش، حیثیّتش، و همۀ جان و جسمش در خدمت اهداف امیرالمؤمنین قرار گرفت. (79/12/30) تحلیلگر و روشنگر مسائل بسیار شبههناک و دقیقی شد که آن روز مورد غفلت و جهالت قرار میگرفته. شأن عمار یاسر این است در تاریخ اسلام. اگر ما مالک اشتر را به شمشیرش و شجاعتش میشناسیم، عمار یاسر را به زبان و فکر و بینِش صحیح و روشنگری بسیار کارسازش در تاریخ صدر اسلام باید بشناسیم. من کمتر جایی از آن موارد شبهه را سراغ دارم در دوران امیرالمؤمنین، که پای عمار یاسر آنجا نباشد و او حضور نداشته باشد. (68/2/2)
عصبانیشدن و سختگیری در برابر چنین حوادثی
… کشته شدند، حضرت آمده تا زمینه را آماده کند برای جنگ با معاویه. در یکچنین هنگامۀ حساسی، یک نفر در جمعیت بلند میشود، اینطور با امیرالمؤمنین حرف میزند. حضرت عصبانی نشدند، دیگران چرا، حولوحوش جمعیت کسانی بودند که عصبانی شدند و از این عصبانیتها زیاد هم بود؛ مالک اشتر، بعضیهای دیگر بودند که فوراً اینطور حوادث اینها را از جا در میبرد و عصبانی میشدند و قائل به سختگیری میشدند، خود امیرالمؤمنین نه! وقتی او سؤال کرد، حضرت فرمودند: «قَتَلوا شیعَتی وَ عُمّالی»[2] آنکسانیکه در بصره، دوروبَر طلحه و زبیر و عایشه را گرفته بودند، جرمشان این بود که حاکمی را که من در بصره گماشته بودم، کشته بودند. شیعیان من را هم که آنجا بودند، یاران من را، کشته بودند؛ فقط به …