رفتن به محتوای اصلی

جنگ جملرویداد

نام‌های دیگر: اصحاب جمل

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نبرد امیرالمؤمنین (ع) با بیعت‌شکنان همراه طلحه، زبیر و عایشه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات پس از اقامه‌ نماز جماعت در روز ۲۹ رمضان ۱۴۱۱— ۱۳۷۰/۰۱/۰۱

سیر زمانی

از ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۸
۱۳۷۰۱۳۸۸

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

بنابراین تذکر من به شما برادران اهل تشیّع و همچنین به برادران اهل تسنن، این است که بحث ما اینجا بیان یک واقعیت تاریخی است. مسئله، مسئلۀ اصول اسلامی است. در اینجا نمی‌خواهیم بحثِ شیعه و سنّی بکنیم؛ که امروز روزگار آشتی فرقه‌های اسلامی با یکدیگر است، و روزگار احترام آنها به عقاید و احساسات یکدیگر، و عدم درگیری و اهانت آنها نسبت به یکدیگر، (63/4/1) تاریخ را هیچ اِشکال ندارد بگوییم؛ هنگامی‌که ما از حوادث دوران زندگی امیرالمؤمنین بحث می‌کنیم، جنگ صفین را نمی‌شود نگوییم، جنگ جمل را نمی‌شود نگوییم. جنگ صفین، یعنی جنگ علی و معاویه، جنگ جمل، یعنی جنگ علی و طلحه و زبیر و عایشه؛ اینها را بگوییم هیچ اِشکال ندارد. اینکه زبیر آمد از فلان‌جا لشکرکشی کرد، معاویه آمد لشکرکشی کرد، این را گفته‌اند، گفتن اینها هیچ مانعی ندارد. اما در بیان تاریخ و گزارش تاریخی، هم با لحن اهانت‌آمیز و هم با لحن بدون اهانت می‌توان صحبت کرد.ما می‌گوییم بدون اهانت باشد، واِلّ گزارۀ تاریخی هیچ مانعی ندارد، اثر سوئی هم ندارد. حتی بحث کلامی و مجادلات کلامی هم همین‌طور...در گزارش تاریخی می‌توان کاملاً لحنِ بدون اهانت را انتخاب کرد. (62/8/19) [بنابراین] من واقعیت تاریخی را بیان می‌کنم، منتها واقعیت‌هایی که احتیاج به تحلیل ندارند، واقعیت‌های زبان‌دار، واقعیت‌هایی که قضاوتشان با خودشان هست و همۀ انسان‌ها و همۀ هوشمندان و همۀ منصفین می‌توانند از این واقعیت‌ها درس بگیرند. (63/4/1)

شاهدها (۲۲ پاراگراف)

صبر امیرالمؤمنین بر اهل جمل تا هنگام خطر شکاف میان مسلمانان

درباره‌‌‌‌‌ی اهل جمل، در قضیه‌‌‌‌‌ی جنگ جمل - که یکی از آزمایشهای بسیار دشوار امیرالمؤمنین بود - فرمود: «انّ هؤلاء قد تمالئوا علی سخطة امارتی»؛ اینها جمع شدند، دست به یکی کردند برای اینکه نسبت به این حکومتی که به امیرالمؤمنین رسیده است، خشم خود را آشکار کنند. «و سأصبر»؛ فرمود: من صبر خواهم کرد. اما تا کی؟ «ما لم‌‌‌‌‌اخف علی جماعتکم»؛[6] آن وقتی که ببینم حرکت اینها دارد بین شما مسلمانها شکاف ایجاد میکند، اختلاف ایجاد میکند، برادران را در مقابل هم قرار میدهد، آن وقت وارد عمل خواهم شد و فتنه را علاج خواهم کرد؛ تا آن وقتی که ممکن است، صبر میکنم و با نصیحت رفتار میکنم.

قاطعیت امیرالمؤمنین (ع) در برابر اصحاب جمل با وجود جایگاه عایشه، طلحه و زبیر

از آن مشکل‌تر، اصحاب جمل بودند که عایشه‌ى امّ‌المؤمنین ــ با آن احترامى که بین مسلمین دارد ــ جزو اینها است؛ طلحه و زبیر، دو نفر از اَقدمین[6] مسلمانها، از صحابى‌هاى بزرگ پیغمبر، از دوستان خود امیرالمؤمنین و بعضى خویشاوند ــ زبیر پسرعمّه‌ى امیرالمؤمنین و پسرعمّه‌ى پیغمبر بود ــ اینها همه یک طرف مجتمع [بودند]، على (علیه ‌السّلام) یک طرف؛ تکلیفش را تشخیص داد و قاطع حرکت کرد.

فتنهٔ جمل و همراه کردن ام‌المؤمنین و پیروزی امیرالمؤمنین (ع)

… که دوست و آشنا نمی‌شناسد، برای خود حقی قائل نیست، برای خانوادۀ خود حقی قائل نیست، برای کسانی که سبقت در اسلام دارند، حقی قائل نیست، خودش از همه سابق‌تر است به اسلام. ملاحظه‌ای در اجرای احکام الهی ندارد، اینها را که دیدند، دیدند نه، با این آدم نمی‌شود ساخت؛ جدا شدند و رفتند و جنگ جمل به راه افتاد که واقعاً فتنه‌ای بود جنگ جمل. اُمّ‌المؤمنین را برداشتند بردند، با خودشان همراه کردند، چه کردند، چه کردند، چقدر کشته شدند. البته امیرالمؤمنین پیروز شد و قضایا را صاف کرد. این‌هم جبهۀ دوم که مدتی این بزرگوار را مشغول کردند.

طرح ناگزیر جنگ جمل به‌عنوان واقعیتی تاریخی در زندگی امیرالمؤمنین (ع)

من لازم است قبلاً یک نکته‌ای را به همۀ خواهران و برادرانمان از شیعه و سنّی در سطح جهان تذکر بدهم؛ و آن این است که ما وقتی دربارۀ امیرالمؤمنین بحث می‌کنیم، به‌طور طبیعی جنگ‌های امیرالمؤمنین مطرح می‌شود. مگر می‌شود کسی تاریخ زندگی حکومت پنج‌سالۀ علی علیه‌السلام را بخواهد بیان کند، جنگ جمل مطرح نشود، جنگ صفین مطرح نشود؟ این یک واقعیت تاریخی است. در روزگاری، چند تن از صحابۀ معروف پیغمبر و زوجۀ رسول‌الله، با امیرالمؤمنین که خلیفۀ مُجمَعٌ‌علیه[2] زمان بود، جنگیدند. معاویه که عده‌ای از برادران اهل تسنن و نه همۀ آنها، برایش اعتبار و احترام قائلند، در یک جنگ طولانیِ چندین‌ماهه با امیرالمؤمنین جنگیده. این یک واقعیت تاریخی است. ما اگر امروز از جنگ جمل حرف می‌زنیم، نمی‌خواهیم بحث کلامی بکنیم؛ صحبتِ شیعه و سنّی نیست. البته همۀ …

تسلط ناکثین بر بصره و شکنجهٔ کارگزار امیرالمؤمنین (ع)

… داده بود. پس می‌بینید که قضیۀ مهمی به نظر می‌رسد. (65/3/12) وارد بصره شدند، عده‌ای از مردم هم همراه اینها بودند. اهل بصره دو دسته شدند؛ یک عده‌ای گفتند که ما شما را قبول نداریم؛ بروید. یک عدۀ دیگر گفتند نه‌خیر، ما قبول داریم شما را، شما یاران پیغمبر هستید. عامل امیرالمؤمنین، استاندار امیرالمؤمنین را که سَهل‌بن‌حُنَیف بود، اینها گرفتند و شکنجه کردند و موهای صورتش را کندند. و یک نفر که مقاومت کرد، او را کشتند. و خلاصه یک کودتا، شبیه همین کودتاهایی که در دنیا ملاحظه می‌کنید. یک نفری برای خاطر قدرت، بلند می‌شود و دیگر هیچ ملاحظه‌ای نمی‌کند؛ خون ریخته بشود و هر کار بشود، بشود. قصدش حکومت‌کردن است. درست همین‌طور کاری را انجام دادند و بر بصره مسلط شدند.

حملهٔ امیرالمؤمنین (ع) و آشفته‌کردن صفوف سپاه بصره

… یکی از بزرگ‌ترین شجاعان آن زمان بود؛ جوان نیرومند بسیار شجاعی بود. بعد حضرت که پیرمردی است در آن سال ـ امیرالمؤمنین مرد نزدیک شصت‌ساله‌ای بوده، مثلاً شاید پنجاه‌ونه سال، پنجاه‌وهشت سال سن حضرت بود ـ گرفتند پرچم را از دست او و گفتند که این‌طوری بجنگ! بعد راوی نقل می‌کند، می‌گوید دیدم امیرالمؤمنین رفت به‌طرف لشکر دشمن، صف را آن‌چنان شکافت و آشفته کرد که ولوله‌ای شد. یک تعبیر این است که می‌گوید دیدم مثل ذرات غبار که همین‌طور بالا و پایین می‌روند در آفتاب، پیکرهای دشمن از روی اسب‌ها پرتاب می‌شوند و همان‌طور دارند می‌پیچند به هم. مثل یک گردبادی افتاده وسط نیروی دشمن و تارومار می‌کند اینها را. یک مدتی غایب شد، پنهان شد، دیده نشد، همین‌طور در وسط لشکر دشمن ـ آن چندهزار بصری‌هایی که جمع شده بودند دوروبَر طلحه و زبیر ـ گشت و آنها را به‌کلی آشفته کرد و صفوفشان را به هم ریخت، آمد بیرون. گفت یک‌وقت دیدیم که امیرالمؤمنین از صف دشمن خارج شد، دارد می‌آید و تشنه است و با صدای بلند می‌گوید: «اَلماءَ اَلماءَ»[7] یعنی آب بدهید، آب بدهید. یک مردی رفت خدمت حضرت، یک ظرف عسل داشت، داد به حضرت، گفت که در این حالی که شما هستید، آب مناسب نیست، عسل بخورید. …

کشته‌شدن بیست هزار نفر و تحقق پیش‌بینی امیرالمؤمنین (ع) دربارهٔ سرنوشت دشمن

… مبارک باد و بزرگ است آن خدایی که در شمشیر این خصوصیت را قرار داده که به‌وسیلۀ آن می‌توان حق را اقامه کرد و باطل را از بین برد. یک‌طوری حرف می‌زند این مرد شجاعِ نیرومند که گویی در تمام عمرش، غیر از شمشیر و میدانِ جنگ و زدوخورد، چیزی نفهمیده و نشناخته. (67/2/26) جنگ هم جنگ خونینی بود، بیست‌هزار نفر در آن جنگ کشته شدند. (65/3/12) خود حضرت فرمود یک‌سومشان کشته می‌شوند، یک‌سومشان فرار می‌کنند، یک‌سوم هم تسلیم می‌شوند. همین‌طور هم شد. طلحه مردد شده بود، تیری به او اصابت کرد و به قتل رسید[9]، لشکر عایشه منهضم شدند و خود جناب عایشه ماند بی‌یارویاور. (65/3/9)

تبیین جرم اصحاب جمل: کشتن کارگزار و شیعیان امیرالمؤمنین (ع)

… می‌زند. حضرت عصبانی نشدند، دیگران چرا، حول‌وحوش جمعیت کسانی بودند که عصبانی شدند و از این عصبانیت‌ها زیاد هم بود؛ مالک اشتر، بعضی‌های دیگر بودند که فوراً این‌طور حوادث اینها را از جا در می‌برد و عصبانی می‌شدند و قائل به سخت‌گیری می‌شدند، خود امیرالمؤمنین نه! وقتی او سؤال کرد، حضرت فرمودند: «قَتَلوا شیعَتی وَ عُمّالی»[2] آن‌کسانی‌که در بصره، دوروبَر طلحه و زبیر و عایشه را گرفته بودند، جرمشان این بود که حاکمی را که من در بصره گماشته بودم، کشته بودند. شیعیان من را هم که آنجا بودند، یاران من را، کشته بودند؛ فقط به این جرم که به شیعیان من می‌گفتند که از بیعت علی خارج بشوید، آنها حاضر نبودند خارج بشوند. من رفتم در نزدیکی بصره فرود آمدم. به مردم بصره پیغام دادم که قاتلان این کشته‌شدگان مظلوم را به من بسپارید، «فَسَاَلَتُهُم اَن یَدفَعوا اِلَیَّ قَتَلَةَ اِخوانی اَقتُلُهُم بِهِم ثُمَّ کِتابُ اللهِ حَکَمٌ بَینی وَ بَینَهُم» گفتم بدهید این قاتلان را که من قصاص …

دعوت و اتمام حجت با ناکثین پیش از جنگ

… وقتی‌که آنها بیعتشان را شکستند. بعد حضرت برای او می‌نویسند که قضایا چطوری بود؛ شرح رفتار آنها را می‌دهند؛ اینها فرماندار حضرت را زدند، بعضی‌ها را کشتند...کارهایی که اهل بصره و دوروبَری‌های طلحه و زبیر کردند با امیرالمؤمنین، اینها را حضرت شرح می‌دهند در نامه. بعد می‌نویسند: «فَاَعذَرتُ فِی الدُّعاءِ» من با سپاهیان انبوهی رفتم سراغشان و عذر را از آنها برداشتم، در دعوت، حجت را بر آنها تمام کردم. به آنها پیغام دادم، دعوت کردم. گفتم که از این کارها دست بردارید، این کارها بد است. «وَ اَقَلتُ العَثرَةَ» از لغزش‌های قبلی‌شان صرف‌نظر کردم. «وَ ناشَدتُهُم عَقدَ بَیعَتِهِم» به یادشان آوردم که شما با من بیعت کردید و شکستن بیعت، فعل حرام است. «فَاَبَوا اِلّا قِتالًا» امتناع کردند، مگر اینکه با من بجنگند. خب وقتی‌که این‌طور شد، «فَاسْتَعَنتُ بِاللّٰهِ عَلَیہِم» من هم از خدا یاری جستم علیه آنها، …

جنگ امیرالمؤمنین (ع) با طلحه و زبیر و عایشه

… است، و روزگار احترام آنها به عقاید و احساسات یکدیگر، و عدم درگیری و اهانت آنها نسبت به یکدیگر، (63/4/1) تاریخ را هیچ اِشکال ندارد بگوییم؛ هنگامی‌که ما از حوادث دوران زندگی امیرالمؤمنین بحث می‌کنیم، جنگ صفین را نمی‌شود نگوییم، جنگ جمل را نمی‌شود نگوییم. جنگ صفین، یعنی جنگ علی و معاویه، جنگ جمل، یعنی جنگ علی و طلحه و زبیر و عایشه؛ اینها را بگوییم هیچ اِشکال ندارد. اینکه زبیر آمد از فلان‌جا لشکرکشی کرد، معاویه آمد لشکرکشی کرد، این را گفته‌اند، گفتن اینها هیچ مانعی ندارد. اما در بیان تاریخ و گزارش تاریخی، هم با لحن اهانت‌آمیز و هم با لحن بدون اهانت می‌توان صحبت کرد.ما می‌گوییم بدون اهانت …

جدایی بیعت‌شکنان و فتنهٔ جنگ جمل

… حکومت نمیشود ساخت؛ زیرا این حکومت، حکومتی است که دوست و آشنا نمیشناسد؛ برای خود حقّی قائل نیست؛ برای خانواده خود حقّی قائل نیست؛ برای کسانیکه سبقت در اسلام دارند، حقّی قائل نیست - هرچند خودش به اسلام از همه سابقتر است - ملاحظه‌ای در اجرای احکام الهی ندارد. اینها را که دیدند، دیدند نه، با این آدم نمیشود ساخت؛ لذا جدا شدند و رفتند و جنگ جمل به راه افتاد که واقعاً فتنه‌ای بود. امّ‌المؤمنین عایشه را هم با خودشان همراه کردند. چقدر در این جنگ کشته شدند. البته امیرالمؤمنین پیروز شد و قضایا را صاف کرد. این هم جبهه دوّم بود که مدّتی آن بزرگوار را مشغول کردند.

اعزام امام حسن (ع) و یاران به کوفه و محاجهٔ آنان با مردم

… مؤمن، بصیر، آگاه که در هدایت افکار مردم چقدر نقش داشتند. یکی از بخش‌های زیبای دوران زندگی امیرالمؤمنین ـ البته زیبا از جهات تلاش هنرمندانۀ این بزرگان، اما درعین‌حال تلخ از جهت رنج‌ها و شکنجه‌هایی که اینها کشیدند ـ این منظرۀ حرکت اینهاست به کوفه و بصره. وقتی‌که آمدند طلحه و زبیر و اینها، صف‌آرایی کردند و بصره را گرفتند؛ حضرت فرستاد امام حسن را و بعضی از این اصحاب را [به کوفه]، مذاکراتی که آنها با مردم کردند، حرف‌هایی که آنها در مسجد [زدند]، محاجّه‌هایی که آنها کردند، یکی از آن بخش‌های پرهیجان و زیبا و پرمغز تاریخ صدر اسلام است؛[57] خب این شخصیت‌ها بودند. لذا شما می‌بینید عمدۀ تهاجم‌های دشمنان، دشمنان امیرالمؤمنین، هم متوجه همین‌ها بود. علیه مالک اشتر، بیشترین توطئه‌ها؛ علیه عمار یاسر، بیشترین توطئه‌ها؛ علیه محمدبن‌ابی‌بکر، توطئه؛ علیه همۀ آن‌کسانی‌که امتحانی داده بودند در ماجرای امیرالمؤمنین از اولِ کار و …

لرزیدن گروهی با دیدن صحابیان بزرگ در برابر امیرالمؤمنین (ع)

یک عده‌ای وقتی‌که جملِ عایشه را دیدند، آبرومندان بنی‌هاشم و قریش را دیدند، طلحه و زبیر را دیدند، صحابیان بزرگ پیامبر را دیدند که با علی دارند می‌جنگند و بر روی او شمشیر می‌کِشند، دست‌وپایشان لرزید. یک عده‌ای وقتی‌که صدای تلاوت قرآن را از اردوگاه نهروان شنیدند، دلشان سست شد و لرزید. یک عده‌ای وقتی‌که قرآن‌ها را بر سر نیزه در صفوف معاویه مشاهده کردند، دست‌وپایشان از هم‌رفتاری و همگامی با علی واماند. اینها همه غربال شدند. اینها همه آن‌طرف صافی ماندند. اما …

حرکت امیرالمؤمنین (ع) از مدینه به‌سوی بصره برای پایان‌دادن به غائله

از آن‌طرف امیرالمؤمنین اطلاع پیدا کرد که اینها این کارها را کردند. چند ماهی فاصله شده بود. (65/3/9) حضرت با سپاهیان خود از مدینه به‌سمت بصره حرکت کرد تا غائله را ختم کند.[4] اوضاع بسیار حساس بود. افکار عمومی بسیار ملتهب بود، که در جامعۀ اسلامی چه اتفاقی می‌افتد. یک طرف علی‌بن‌ابی‌طالب است که فضلش بر همه واضح است. مردم از همه‌جا رفته‌اند، به او التماس کرده‌اند، و با اصرار او را به حکومت گذاشته‌اند. از آن‌طرف هم طلحه و زبیر و جناب عایشه ـ زوجۀ پیغمبر ـ …

جنگیدن قاطعانهٔ امیرالمؤمنین (ع) پس از نپذیرفتن سخن حق از سوی مخالفان

… این کار البته کافی نبود. این را به شما بگویم، این کار کافی نبود. زبیر نباید میدان جنگ را ترک می‌کرد، باید مرد و مردانه می‌آمد پیش امیرالمؤمنین، می‌گفت بله، بنده اشتباه کردم و مسئله را خاتمه می‌داد. نکرد این کار را، دو لشکر را درمقابل هم گذاشت و گریخت رفت. (65/3/9) بعد که امیرالمؤمنین دید نه، حاضر نیستند حرف قبول بکنند، با قاطعیت تمام جنگید. (63/4/1)

صف‌آرایی صحابه و همسر پیامبر در برابر امیرالمؤمنین (ع)

از سه فتنۀ بزرگی که پیش آمد، مهم‌تر و خطرناک‌تر از همه به نظر من، این آخری است؛ یعنی فتنۀ خوارج و نهروانی‌ها. اگرچه به ظاهر که انسان نگاه می‌کند، آن دوتا فتنۀ دیگر دشوارتر به نظر می‌آید، خونین‌تر، بزرگ‌تر، هولناک‌تر؛ در فتنۀ اول صحابۀ بزرگ پیغمبر، چهره‌های موجّه و معروف اسلام، همسر محترم پیغمبر و دیگران درمقابل امیرالمؤمنین صف‌آرایی کردند،..یک عده کسانی بودند که خب، توقعاتی داشتند، انتظاراتی داشتند، و رفتند یک منطقه‌ای را گرفتند، بصره هم اتفاقاً از جاهای تازه‌مسلمان بود، و سابقۀ زیادی نداشت. در جنگ صفین [هم] یک استان ثروتمندِ زورمند با یک استاندار بسیار قهار و مقتدر و بانفوذ، مثل معاویه درمقابل امیرالمؤمنین ایستادند. و معاویه در استان شام نفوذ حقیقی داشت، نه‌اینکه خیال کنید که معاویه آنجا محبوبیت نداشت، نه‌خیر! در شام واقعاً معاویه محبوبیت داشت. …

جنگیدن مؤمنان در برابر امیرالمؤمنین (ع) بر اثر تحلیل غلط

آنچه من توانستم به‌عنوان جمع‌بندی در دوران زندگی تقریباً پنج‌سالۀ حکومت امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام و آنچه که پیش آمد به‌دست بیاورم، این است که تحلیل سیاسی ضعیف بود. البته در درجۀ بعد، عوامل دیگری هم بود، اما مهم‌ترین مسئله این بود؛ واِلّ خیلی از مردم هنوز مؤمن بودند، اما مؤمنانه در پای هودج[1] امّ‌المؤمنین درمقابل علی علیه‌السلام جنگیدند و کشته شدند! بنابراین تحلیل غلط بود. (70/6/27) اگر تحلیل صحیح نباشد، مشکلات به‌وجود خواهد آمد و حتی ایمان‌های محکم هم، به سبب نبودن آگاهی و روشن‌بینی و تحلیلِ درست از وقایع، ممکن است در جهت خلاف قرار گیرد. همان‌طورکه در قضیۀ خوارج، اتفاق افتاد. (71/6/26)

قاطعیت امیرالمؤمنین (ع) در رویارویی با طلحه، زبیر و عایشه

… کار جنگ نشان داده، یک درس است برای ما که ما متزلزل و مردد نشویم. یک نمونۀ قاطعیت حضرت، طرف‌شدن آن حضرت با کسانی است که طرف‌شدن با آنها، کار هیچ‌کس جز علی‌بن‌ابی‌طالب نبود؛ طلحه، زبیر و بالاتر از اینها عایشه. این‌طور نبود که وقتی‌که می‌گویند یا امیرالمؤمنین! عایشه با تو عَلم مخالفت برافراشته، حضرت متزلزل بشود، تردید پیدا کند و در صدد بربیاید که به یک نحوی مثلاً از میدان در برود یا به یک سازشی برسد. نه، نه‌خیر! کار خلافی کرده؛ من بر حقم، او بر باطل است. می‌روم، می‌جنگم، مبارزه می‌کنم، وَ لَو بَلَغَ ما بَلَغَ، به هرجا رسید، برسد. این [است] روحیۀ امیرالمؤمنین. هیچ‌کس هم نمی‌تواند بگوید که به‌خاطر علاقۀ به حکومت بود؛ چون امیرالمؤمنین به این حکومت هیچ علاقه‌ای نداشت، علاقۀ شخصی نداشت.

آغاز نکردن جنگ تا تیر نخست دشمن و قاطعیت پس از آن

… درس است. آنجایی که حق است، باید نگاه کرد که راه کدام است، وسیلۀ موفق کدام است، نباید نگاه کرد که آن‌طرف کیست؟ هرکه می‌خواهد [باشد]. وقتی راه، راه درستی است، راه حقی است، باید رفت جلو...امیرالمؤمنین هیچ ملاحظه نکرد؛ البته اِبا و امتناع از اینکه جنگ بشود، کرد. در جنگ جمل، امیرالمؤمنین ایستاد تا آنها اولین تیر را زدند. وقتی‌که اولین تیر را زدند، خورد به یکی از یاران امیرالمؤمنین، افتاد و شهید شد. حضرت دستش را بلند کرد، گفت: «اَللّهُمَّ اشهَد»[5] خدایا شاهد باش، بازهم من شروع نکردم، بازهم من حاضر نشدم، آنها هستند که دارند شروع می‌کنند؛ بعد هم که وارد شد، آن‌طور دشمن را در فشار گذاشت و قاطعیت کامل را به خرج داد.

دشواری جنگ با طلحه، زبیر و عایشه برای برخی یاران نزدیک

… آن حضرت [با عده‌ای]، توابین را شروع کردند و رفتند و آن حوادث مهم را درست کردند و بعد هم به شهادت رسید خودش. در زمان امام حسن جزو یاران امام حسن، و در طول حکومت امیرالمؤمنین، جزو یاران امیرالمؤمنین؛ [اما] در جنگ جمل این آدم نرفت در کنار امیرالمؤمنین بجنگد. [یا] سعیدبن‌قیس، یکی از این رجال معروفِ یاران امیرالمؤمنین، این با امیرالمؤمنین نرفت بجنگد.[8] عدۀ قابل توجهی از اصحاب امیرالمؤمنین نتوانستند بروند؛ یعنی دلشان حاضر نشد که بروند شمشیر روی طلحه بلند کنند، روی زبیر، روی عایشه! خیلی قضیه، قضیۀ مشکلی بوده واقعاً.

سفارش امیرالمؤمنین (ع) به محمد بن حنفیه در میدان نبرد

… تصور می‌کنید این آدم، شب و روزش مشغول عبادت است و هیچ کاری جز عبادت ندارد. ناگهان همین بیان و همین نفَس و همین حنجره را می‌بینید که (59/2/13) در فضلیت شمشیر حرف می‌زند. (67/2/26) وارد می‌شود در میدان جنگ و دستور جنگیدن و تاکتیک بهتر جنگیدن را تعلیم می‌دهد. (59/2/13) راوی می‌گوید که دیدم علی‌بن‌ابی‌طالب [در جنگ جمل] بعد از آنکه پرچم را از دست محمد گرفت، (67/2/26) خطاب می‌کند به محمدبن‌حنفیه: «تِدْ فِی الاَرَضِ قَدَمَکَ»[5] پای خود را در میدان جنگ استوار بدار، «اَعِرِ اللّٰهَ جُمْجُمَتَکَ» جمجمۀ خود را به خداوند بسپار؛ سرت مال خودت نباشد، بی‌محابا حرکت کن. «اِرمِ بِبَصَرِکَ اَقصیَ القَومِ» وقتی می‌جنگی، به آخر لشکر همیشه نگاه کن، جلوی پایت را فقط نبین. آن‌چنان در زمینه‌های نظامی و ادارۀ میدانِ جنگ و تاکتیک حرف می‌زند که شما وقتی می‌شنوید، یک سردار جنگی را می‌بینید، یک نظامیِ تمام‌عیار را می‌بینید. اینکه جلوی پایت را نگاه نکن، آخر لشکر را نگاه کن، البته یک معنا و مفهوم عامی دارد و می‌تواند در همۀ میدان‌ها، …

ورود پیروزمندانهٔ امیرالمؤمنین (ع) به بصره

حضرت پیروزمندانه وارد بصره شد. (65/3/9) و محمدبن‌ابی‌بکر را ـ که برادر عایشه بود ـ فرستادند گفتند برو خواهرت را دریاب. محمد جزو یاران نزدیک و صمیمی امیرالمؤمنین بود. آمد وارد آن محلی شد که عایشه بود. عایشه گفت کیست که جرئت می‌کند آنجایی که حرم پیغمبر هست بیاید؟ گفت خواهر! منم، دستپاچه نشو؛ …