تبلیغات طولانی برای دور کردن حوزهها از امور اجتماعی و سیاسی
… همه را مستقصی[1] نوشتهاند، لکن در حوزهها از باب اینکه، این امور خارج بود از حیطه عمل آنها، قضاوت دست آنها نبود، حدود و دیات و قصاص و اینها عملی نبود، از این جهت آنها مورد بحث واقع نمیشد و ما محصور شده بودیم در کتابها، در باب تعلیم و تعلّم به همان مقدار. و از آن طرف در عین حالی که خارجی هاو عمال آنها تصرف مستقیم نداشتند در حوزهها، لکن یک تبلیغات خاصی انجام گرفته بود در سالهای طولانی که باید حوزهها از امور اجتماعی و سیاسی بکلی مبرا باشد، و اسم «سیاست» را نمیتوانستیم در حوزههای علمیه ببریم، و امور مسلمین و چیزهایی که مربوط به جامعه مسلمین است در حوزهها بحثی از آن نبود.
نقد گمان علما به منزه بودن اسلام از سیاست
… مسلمین را به تاریکی و ظلمات کشانده است و ذخایر خداداد آنان را به باد فنا داده و به طور مداوم میدهد، غفلت مسلمانان از مسائل سیاسی و اجتماعی اسلام است، که به دست استعمارگران و استثمارچیان و عمّال غربزده و شرقزده آنان به تودههای مسلمانان محروم تحمیل شده است؛ که حتی غالب علمای اسلام گمان میکردند و میکنند که اسلام از سیاست منزه است و یک شخص مسلمان نباید در سیاست دخالت کند. چپاولگران حیلهگر کوشش کردند به دست عمال به اصطلاح روشنفکرِ خود اسلام را همچون مسیحیت منحرف به انزوا کشانند و علما را در چهارچوب مسائل عبادی محبوس کنند؛ و ائمه جماعات را در مساجد و محافل عقد و ازدواج منزوی، و مقدسین از توده را سرگرم ذکر و دعا، و جوانان عزیز …