این درس را هم بنده سعى کردهام از امام عزیز بزرگوار فقیدمان به یاد داشته باشم که مقصود ما انجام تکلیف باید باشد؛ چه آن اقدامى که ما میکنیم به نتایج مرسوم و مفروض خودش در عرف معمول برسد و چه نرسد؛ اگرچه به آن نتایج علاقه داریم [امّا] براى نتایج کار نمیکنیم؛ نه اینکه به آن نتایج علاقه نداریم - البتّه که میخواهیم جمهورى اسلامى قدرتمند باشد، ثروتمند باشد، دشمنان جهانى آسیبشان به ما نرسد و نتوانند آسیب بزنند، و ملّت ما از لحاظ مادّى و معنوى یک ملّت برجسته و برخوردارى باشد؛ در این شکّى نیست که اینها آرزوهاى ما است و به اینها علاقهمندیم و دوست داریم - امّا حقیقت این است که اینجور نیست که اگر ما طبق وظیفه و طبق حجّت عمل کرده باشیم و با [وجود] تلاش خودمان به این مقاصد نرسیم، احساس شکست بکنیم. امام این را در طول این ده سال قولاً و عملاً به همهی ما تفهیم کردند.آن چیزى را که احساس میکنیم تکلیف شرعى ما است، انشاءالله انجام میدهیم. در تشخیص تکلیف هم سعى میکنیم نهایت دقّت و احتیاط را انجام بدهیم. این چیزى که من بر خودم فرض میدانم، این است. در تشخیص تکلیف، انشاءالله دچار سهلانگارى و آساننگرى نمیشویم، جوانب امر را مطالعه میکنیم تا آن چیزى را که در سِمت هدایت عمومى ملّت بهعنوان تکلیف بر دوش ما است، تشخیص بدهیم؛ وقتیکه تشخیص دادیم، پا را محکم میگذاریم آنجا؛ بدون هیچگونه تردیدى، بدون هیچگونه ترسى، بدون هیچگونه ملاحظهاى از هیچ قدرت سیاسى و نظامى عالم و از هیچ تهدیدکننده و خطرْ هشدار دهندهاى، بدون رعایت آن چیزهایى که انسان مجاز نیست آنها را در راه انجام تکلیف رعایت بکند. این انشاءالله شیوه و سیرهی ما خواهد بود: تشخیص درست تکلیف، و اقدام قطعى در جهت آن تکلیف. حالا اگر خداى متعال به آن حرکت برکت داد و نتایج را بر این مقدّمات و بر اقدام مترتّب کرد، البتّه خوشحال و مسرور خواهیم بود و وعدههاى الهى - براى همهی کسانى که به آن وعدهها اعتقاد دارند - لذّتبخش و شیرین خواهد بود؛ اگر هم خداى متعال مقدّر نفرمود که آن نتایج بر این مقدّمات مترتّب بشود، ما خوشحالیم که تکلیفمان را انجام دادهایم و کار خودمان را کردهایم. این آن روش و خطّ اساسیاى است که انجام میدهیم. معیار کار هم تکلیف شرعى است؛ همان چیزى که بر اساس موازین مرسوم رایج بین متدیّنین و متشرّعین، تکلیف شرعى محسوب میشود. این، مقصود ما و هدف ما است و انشاءالله در این خط پیش خواهیم رفت.تکلیف
نامهای دیگر: تکلیف الهی، تکالیف الهی، تکلیف شرعی، تکلیف دینی، تکالیف دینی، تکلیف اسلامی، تکلیف مسلمانان، تکلیف فردی
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
وظیفهٔ الهی و شرعی انسان در زندگی فردی و اجتماعی و لزوم عمل به آن.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:نطق در مجلس شورای اسلامی در جلسه بررسی کفایت سیاسی بنیصدر— ۱۳۶۰/۰۳/۳۱
سیر زمانی
از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۳۱۳۶۰۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
گذشته از این مسائل، امروز واقعیّتهایی وجود دارد که میخواهم راجع به آنها قدری صحبت کنم. البته هیچ پیشنهاد عملی هم ندارم. پس، از من توقّع هم نکنید که بنشینم و به شما پیشنهادِ عملی بدهم. این شمایید که باید هم پیشنهادِ عملی بدهید و هم خودتان عمل کنید. بحمدالله، همهی شما مسؤولید؛ و من آن موضوعِ سیصد و سیزده نفری را که اوّل صحبتم دربارهی شما گفتم، مبتنی بر تعارف نبود؛ بلکه اعتقادم این است. من این اعتقاد را دربارهی کسانی از شما که میشناسمتان، راسختر از کسانی که نمیشناسم، دارم. لذا میخواهم با همین احساسی که دربارهی شما دارم، آن قلاّدهی معنوىِ تکلیفی را که بر گردن دارید، سنگینتر و محکمتر کنم. این تکلیف من است. اصلاً معنای تکلیف همین است؛ یعنی کُلفت را بر دوش کسی بار کردن. خدا، بزرگترین مکلِّف و انسان برترین مکلَّف است. و من به عنوان بندهی خدا، میخواهم امروز تکلیف شما را سنگین کنم. لذا، برخی از واقعیّتهایی را که میدانم، میگویم. از همین حالا عرض میکنم، که خودِ شما هم این واقعیّتها را میدانید. منتها در شنیدن اثری هست که در دانستن نیست. میخواهم با اینکه خودتان میدانید، باز هم بشنوید.دین در آغاز، یک جهانبینی است. شناخت جهان به معنای اینکه این مهندسی عظیم، با دست صنع و قدرت لایزال الهی بهوجود آمده است و انسان به عنوان یکّهسواری است که میتواند در این محدوده عظیم، تلاش فکری کند؛ خرد را به کار اندازد؛ مناطق ناگشوده را فتح کند. به عنوان کسی است که میتواند تکامل حقیقی خودش و رسیدنش به مرتبه قرب را در این دنیا بهدست آورد؛ و نگاه کردن به اشیای عالم، به عنوان ابزارهایی است که در دست انسان است برای این تکامل. این پایه است. بعد بر اساس این، یک مجموعه بنای زندگی به وجود میآید؛ زندگی فرد، زندگی جمع. البته در زندگی فرد، تکلیف هست؛ در زندگی جمع هم تکلیف هست. تکلیف، از «کُلفَت» است؛ یعنی سختی. هر تکلیفی، نوعی سختی دارد. انسان میتواند سختی ورزش را بر تن خودش هموار نکند. بسیاری از این ورزشکارها سختیهایی را تحمّل میکنند. رفتن به قلّه سبلان، کوهنوردی، یا کُشتی، یا بقیه رشتههای ورزش، همه سختیهایی را دارد. یک نفر هم این سختی را بر خودش هموار نمیکند؛ اما محصول آن ورزش هم دیگر گیرش نمیآید؛ آن قدرت جسمی، آن توانایی عصبی، آن زیبایی اندام و بقیه چیزهایی که ممکن است از ورزش حاصل شود. تکالیف دینی نیز همینطور است: انسان ممکن است نماز نخواند، روزه هم نگیرد، صدقه هم ندهد، تلاش هم نکند؛ راحتتر خواهد بود؛ این کُلفَت را نخواهد داشت؛ اما آن محصولهایی را هم که برای زندگی و سرنوشت انسان لازم است، نخواهد داشت. نظام اسلامی، نظامی است که اساس آن بر تأمین خواستهای جسمی، روحی، مادّی و معنوی انسان است. وقتی این برداشت را از نظام اسلامی داریم، آنوقت برای ایجاد این نظام و برای حفظ این نظام، بزرگترین ارزش را در همهی کارهای دینی قائل میشویم. لذا امام فرمودند: «حفظ نظام اسلامی از واجبترین واجبات است»؛ حقیقت نیز همین است.شاهدها (۴۸ پاراگراف)
گریز طبیعی انسان از تکلیف و لزوم مبارزه با آن
… خواندن تکالیفی دارد. برای عدّهای انجام اینگونه تکالیف سنگین است. اینها با دین عنادی هم ندارند؛ اینطور نیست که از دین بدشان بیاید؛ یک وقت هم یک نفر دو کلمه حرف گرمی بزند، دلشان هم نرم میشود؛ ممکن است یک نماز باحالی هم بخوانند؛ اما تکلیف برایشان سنگین است. طبیعت بشر هم این است که از هر تکلیفی میگریزد. این هم جزو طبایع انسانی است که باید با آن مبارزه کند. مثلاً آیا مردم از ورزش نمیگریزند؟ ورزش که دین نیست. میبینید خیلیها هستند که هرچه هم میگویید ورزش کنید، ورزش نمیکنند! آیا الان در میان مردم ما ورزش عمومی است؟ آیا از جمعیت ایران که میتوانند ورزش کنند، همه ورزش میکنند؟ بنابراین، گریز از تکلیف و کار سنگین، یک …آزادی انسانها به سبب مکلف بودن آنان
تفاوت دیگر این است که آزادی در تفکّر لیبرالیسم غربی، با «تکلیف» منافات دارد. آزادی، یعنی آزادی از تکلیف نیز. در اسلام، آزادی آن روی سکّه «تکلیف» است. اصلاً انسانها آزادند، چون مکلّفند. اگر مکلّف نبودند، آزادی لزومی نداشت؛ مثل فرشتگان بودند. به قول مولوی:لزوم دقت در شناخت موضوع تا تسویلات نفسانی مانع تشخیص نشود
امروز که به فضل پروردگار، نظام اسلامىْ مستقر و دولتی اسلامی بر سر کار است و مسؤولان کشور جزو ممتازان اسلامی و دینی و تجربه شدههای این راه هستند، برای انطباق این دو خط، زمینه از همیشه آمادهتر است. شما برای خدا کار کنید و ببینید تکلیفتان چیست و چه چیزی خدا را از شما راضی میکند. در شناخت موضوع، سختگیری کنید که تسویلات نفسانی جلوِ چشم را نگیرد؛ چون میدانید که تسویلات نفسانی در مراحل مقدّماتی، جلوِ چشم انسان را میگیرد. انسانْ با دقّت میتواند آن پرده را از جلوِ چشم بردارد و حساب خود را با خدا روشن کند و در امر خود دچار اشتباه نشود. این، برای همه ممکن است. سعی کنیم که این طور شود. اگر این گونه شد، بدون تردید مجلس، مجلسِ موفّقی خواهد شد و کشور پیش خواهد رفت. «ولینصرناللَّه من ینصره[2] »، یک آیه بیّنه قرآن کریم است که هیچ ابهامی در آن نیست. خدا را نصرت کنید، خدا هم شما را نصرت خواهد کرد. …ناروایی وقفه در راه خدا و افتخار برداشتن بار الهی
… خدا دست دیگری، پشت دیگری و بَر و دوش و بازوىِ ستبرِ دیگری را مأمور برداشتنِ این بار و حمل آن خواهد کرد. ولی بالاخره، کار به تأخیر میافتد. در این شکی نیست که وقتی ما بخواهیم باری را بر زمین بگذاریم، تا دیگری بیاید و آن بار را بردارد، وقفهای ایجاد میشود. البته، وقفه در راه خدا، نارواست. استفاده از این فرصت و موقعیت هم که خدا به ما داده است تا بتوانیم این بار را برداریم، بزرگترین کارِ ماست. اصلاً بزرگترین افتخار این است که خدا ما را بندهی خودش بداند و از ما بخواهد که این بار را برداریم. لذاست که من عرض میکنم: شما باید تلاش کنید تا جبههی خودی و آن جمع سیصد و سیزده نفری بدرِ کبراىِ امروز، سایش پیدا نکند.نگاه به تکلیف الهی به جای خوشایند دیگران
… هستیم، باید خیلی تلاش کنیم که کار را خالص انجام دهیم. اگر کار برای خدا انجام گیرد و نیت برای خدا خالص باشد، اشکالاتی که معمولاً در کارها مشاهده میشود، پیش نخواهد آمد.ما وقتی مصالح واقعی را فدای حرف این و آن میکنیم که بخواهیم کار را برای این و آن انجام دهیم. انسان وقتی کار را برای خدا میخواهد انجام دهد، فقط نگاه میکند ببیند تکلیفش چیست؟ نگاه نمیکند که یکی خوشش میآید، یکی بدش میآید؛ پیش چه کسی آبرو پیدا میکند و پیش دیگری از آبرو میافتد. امروز در جمهوری اسلامی، در همهی شؤون، کار برای خدا ساری و جاری است. هرکس در این کشور و این نظام، هر کاری که انجام میدهد، میتواند آن را برای خدا انجام دهد و از آن اجر و ثواب و بهرهی معنوی را ببرد و پیش خدا خودش را روسفید کند.اولویت دین، تکلیف شرعی و تعبد برای مسئولان
… را نیمهتمام مىگذارد. اما وقتى انسان به یادش آمد که اگر مردم نیستند، کرام الکاتبین هستند، و خداى متعال بالاتر از کرام الکاتبین، ناظر و شاهد ماست و از ما سؤال مىکند؛ اینجا، کنترل و مراقبت مضاعفى در کارش به وجود مىآید. پس، ما باید این روحیه را داشته باشیم. باید دین و خدا و تکلیف شرعى و تعبد، برایمان در درجهى اول باشد. حتى اگر جایى دیدیم که چون این کار را بکنیم خدا راضى است و عدهاى ناراضىاند، و چون نکنیم خدا ناراضى است، اما آنها راضى، اینجا باید طرف رضایت خدا را انتخاب کنیم؛ ولو با عدم رضایت مردم باشد. ما به رضایت مردم خیلى اهمیت مىدهیم؛ به شرطى که رضایت الهى هم در آن …لزوم شناخت قدر لحظهها و ادای تکلیف هر لحظه
روز نوزدهم بهمن حقّاً شایسته است که روز نیروى هوایى ارتش جمهورى اسلامى ایران نام بگیرد و جا دارد که ما به این نیرو تبریک بگوییم. خاطره، یک لحظه است؛ تصمیم، یک لحظه است؛ یک لحظهى گذرا، امّا آثار و نتایج ماندگار است. براى این است که انسان خردمند و هوشمند و مسلمان، وظیفهى خود میداند که قدر لحظهها را و ارزش لحظهها را درست بشناسد و در تقویم[2] و ارزیابى لحظهها دچار اشتباه نشود. هر لحظهاى از لحظات عمر ما، تکلیفى را بر دوش ما گذاشتهاند یا بگوییم بار تکلیفى را بر دوش دارند. مهم این است که ما تکلیف هر لحظه را درست بشناسیم؛ آن را در جاى خود اداء کنیم. آن روزها گذشت ــ و به هر تقدیر میگذشت ــ امّا حضور جمعى از پرسنل نیروى هوایى ارتش در صفوف مقدّم انقلاب اسلامى، آن هم در حسّاسترین لحظات تأثیراتى گذاشت بر سرنوشت ارتش، سرنوشت انقلاب و جهتگیرىهاى موجود در انقلاب. نیروى هوایى خوشبختانه بعد از پیروزى انقلاب تا …لزوم تمرکز همت مسئولان بر تشخیص و عمل به وظیفهٔ الهی
… ناکرده در این خللى باشد، مشکلات زیادى به وجود خواهد آمد. البتّه بنده قصد ندارم که در مجمع شما بزرگان و اَعلام و معلّمین اخلاق و اخلاص نصیحت اخلاقى بکنم؛ جمع شما بىنیاز از این حرفها است لکن مذاکرهى حقایق و دَوَران حرف بین گوینده و شنونده فواید زیادى دارد. این مطلب اوّل است که هر کدام از ما در هر بخشى از این مسئولیّت عظیمى که امروز متوجّه به ملّت ایران، بالخصوص موظّفین و مسئولین و متصدّیان امور است قرار داریم، باید همهى همّتمان را متوجّه به این و متمرکز در این بکنیم که وظیفهى الهى را تشخیص بدهیم و بر طبق آن عمل کنیم.تکلیف اسلامی مانع بیتفاوتی و کوتاهی در برابر حوادث
… نسبت به این راه تعهّد و تکلیفى داریم، امروز به اینجور نشستنها، با هم حرفزدنها، صمیمیّتها، همکاریها، از هم خواستن، به هم گفتن، از هم گلهکردن، با هم همدلى کردن، احتیاج داریم. مسئلهی ما هم مسئلهی یک شخص یا یک دولت و چند نفر آدم نیست؛ مسئلهی اسلام است. آن چیزى که مانع ما میشود تا به حوادثى که در مقابل ما میگذرد بیتفاوت بمانیم، تکلیف اسلامى است. آن چیزى که مانع میشود تا آنچه را لازم میدانیم، قولاً یا عملاً اِتیان[3] نکنیم، تکلیف اسلامى است؛ چون مسئله، مسئلهی ما نیست، چون مسئله، مسئلهی اسلام است. ما عاملیم، ما بندهایم، ما مکلّفیم؛ براى همین است که همهی ما موظّفیم راهمان را دقیق انتخاب بکنیم. فرقى نمیکند؛ از بالاترین مسئول در این نظام تا کوچکترین کارگزار در سلسلهمراتب اجرائى و قضائى و غیره، همه مسئولیم. و این خطاب رسول اکرم که «کُلُّکُم راع»[4] که …عقبننشستن از وظیفهٔ شرعی با وجود هتاکی و تخریب رسانهای
… خدایی از مردم نترسی. در مورد مسائل روزمرۀ زندگی، ممکن است انسان از یکی بترسد؛ بعضیها میترسند، بعضیها هم نمیترسند. اما در مورد مسائل خدایی، از هیچکس نترس! از خدا بترس! فرض کنید یک وظیفهای است که برای شما روشن است که این وظیفۀ شرعی است، باید انجام بدهید؛ اما اگر این وظیفه را بخواهید انجام بدهید، زید و عمرو و بکر زبانشان علیه شما دراز میشود، در روزنامه مینویسند، کاریکاتور میکِشند، اهانت میکنند، سخنرانی میکنند. بعضیها از این چیزها میترسند، عقب مینشینند. میفرماید نترس! آنجایی که بحثِ وظیفۀ شرعی در میان است، آنجا فقط از خدا بترس، از غیر خدا نترس، ضرر نمیکنی. معنایش این است اگر از خدای متعال ترسیدی و از غیر خدا نترسیدی، خدای متعال به تو کمک میکند. این خیلی مهم است. همین یکی را اگر ما پایبند باشیم و عمل کنیم، خیلی از کارهایمان و کارهای مردممان درست خواهد شد.گذشتن از رفاه، خانواده و احترام اجتماعی برای ادای وظیفهٔ الهی
… در روحت هست ـ برای خاطر هدف، خودت را از اینهمه جاذبه خلاص کنی. خودت را از اینهمه انگیزه، از اینهمه چنگکهای گوناگونی که بهطرف تو و بهطرف روح تو میافتد و لباس تو و لباس روح تو را میکشد، نجات بدهی و خلاص کنی و بهطرف هدف بدوی. این معنی زهد است. زهد یعنی چنانچه تو درآمد سرشاری داری، زندگی راحتی داری، با رفاه میگذرانی، اما یک جا اِعمال وظیفۀ شرعی و عملکردن به آنچه مسئولیت تو در نزد خداست، همۀ موجودی تو را از تو خواهد گرفت ـ زندگی راحتت را، درآمد زیادت را، خلاصه دنیایت را از تو میگیرد ـ در یکچنین موردی، برای خاطر خدا، برای خاطر هدف، برای خاطر مسئولیت الهی و دینیات، از همۀ این موجودی بگذری. از آن درآمد زیاد، از آن زن محبوب، از آن فرزندان عزیز، از آن خانۀ راحت، از آن احترام اجتماعی، از آن اُنسی که در اجتماع داری، از همه چشم بپوشی. این معنی زهد است. (51/11/23) [اگر] امر دنیا و امر دین با یکدیگر تعارض پیدا بکند، کسی که بیرغبت به دنیاست، دین را بر آن امر دنیوی مقدم میدارد؛ اما کسی که راغب به دنیاست، دنیا را مقدّم میدارد. (87/7/21)تعیین وظایف انسان دربارهٔ مال، جان و روابط با انسانها، خدا و طبیعت
فرمانِ خدا چیست؟ هرچه هست، بدیهی است که خدا در مورد مالِ آدمی، در مورد جانِ آدمی، در مورد عمر آدمی، در مورد روابط انسان با سایر انسانها، در مورد روابط انسان با خدا، در مورد روابط انسان با حیوانات و حتی با گیاهان، تعهدها، مسئولیتها، تکلیفها، وظیفههایی معین کرده است. در اینهم اگر خدا را اطاعت کردید، میتوانید بگویید ما مؤمنیم، واِلّ ایمان بهصرف اینکه قلب انسان و دل انسان به یک قطبی وابسته است، اما شعاع این وابستگی در عمل، در دست، در زبان، در پا و در اعضا و جوارح دیگر منعکس نیست، به درد نمیخورد؛ بلکه اصلاً نام ایمان از …معیار کار، تکلیف شرعی بر اساس موازین رایج میان متدینان
… همهی کسانى که به آن وعدهها اعتقاد دارند - لذّتبخش و شیرین خواهد بود؛ اگر هم خداى متعال مقدّر نفرمود که آن نتایج بر این مقدّمات مترتّب بشود، ما خوشحالیم که تکلیفمان را انجام دادهایم و کار خودمان را کردهایم. این آن روش و خطّ اساسیاى است که انجام میدهیم. معیار کار هم تکلیف شرعى است؛ همان چیزى که بر اساس موازین مرسوم رایج بین متدیّنین و متشرّعین، تکلیف شرعى محسوب میشود. این، مقصود ما و هدف ما است و انشاءالله در این خط پیش خواهیم رفت.شناخت وظیفه و راه، مایهٔ معنا و هدف یافتن زندگی
… دیگر است؛ در همهِی احوال هست. «حَربٌ لِمَن حارَبَکُم» نباید فراموش بشود. «حَربٌ لِمَن حارَبَکُم» همیشه به معنای تفنگ به دست گرفتن نیست؛ به معنای درست اندیشیدن، درست سخن گفتن، درست شناسایی کردن، دقیق به هدف زدن است؛ «حَربٌ لِمَن حارَبَکُم» اینجوری است. بدانید وظیفه چیست، بشناسید راهی را که باید بپیمایید. اگر اینجور فکر کردیم، اینجور شناسایی کردیم، اینجور همّت کردیم، زندگی معنا پیدا میکند، زندگی هدف پیدا میکند. پول لایق این نیست که هدف زندگی باشد؛ مقام و قدرت و موقعیّتهای اجتماعی حقیرتر از آن هستند که هدف زندگی انسان قرار بگیرند. هدف زندگی بندگی است، رسیدن به خدا است. راهش هم فقط همین است: سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم وَ حَربٌ لِمَن حارَبَکُم.پایان یافتن تکلیف فرائض با ادای آنها به اندازهٔ مقرر
در اینجا من روایتی را ذکر کردهام: «عن ابی عبداللَّه (علیهالسّلام) قال: ما من شیء إلّا و له حدّ ینتهی إلیه»؛ همهی این فرائض و احکام الهی حدی دارند؛ اندازهای دارند، که وقتی به آن حد و مرز رسیدند، تمام میشود؛ تکلیف تمام میشود؛ «الّا الذّکر»؛ مگر ذکر. «فلیس له حدّ ینتهی الیه»؛ ذکر حد ندارد؛ اندازهای ندارد، که وقتی این اندازه ذکر و یاد حاصل شد، بگوئیم دیگر بس است؛ دیگر لازم نیست. بعد خود حضرت توضیح میدهد و میفرماید: «فرض اللَّه عزّ و جلّ الفرائض فمن اداهنّ فهو حدّهنّ»؛ هر کس فرائض …وجود وظیفهٔ تلاش برای تعالی حتی در دوران حکومت غیر خدا
… و معنوی و اخلاقی، خُلق کریم و مکارم اخلاق؛ پیشرفت اجتماعىِ بشری - نه فقط جنبههای معنوی و علمی و اخلاقی یک فرد، بلکه جامعه هم مورد نظر است - و پیشرفت امور اقتصادی و رفاهی انسانها، و بایستی مردم را به سمت رفاه و تمتّع هرچه بیشتر از امکانات زندگی پیش ببرند. این یکی از وظایف همه است؛ مخصوص دوره قدرت و حکومت هم نیست؛ در دوره حکومتِ غیر خدا هم این وظیفه وجود دارد.منجز شدن تکلیف شرعی مردم پس از شناختن و خواستن و انتخاب
… در نوشتههایشان هم هست و ما هم از این قبیل اعترافها را فراوان دیدهایم؛ امروز هم که شما در کشور ایالات متحده امریکا نمونهاش را میبینید؛ این به اصطلاح مردمسالاری است! ما آن را نمیگوییم. آن بخش انتخاب مردم، یکی از دو بخش مردمسالاری دینی است که البته آن هست. مردم بایستی بخواهند، بشناسند، تصمیم بگیرند و انتخاب کنند تا تکلیف شرعی درباره آنها منجز شود. بدون شناختن و دانستن و خواستن، تکلیفی نخواهند داشت.تکلیف نکردن خداوند به کار بیفایده
یکی از جانشینان پیغمبر، وقتی در زمانی واقع شود که آن انحراف، به وجود آمده است. البته به شرط اینکه موقعیت مناسب باشد؛ چون خدای متعال، به چیزی که فایده ندارد تکلیف نکرده است. اگر موقعیت مناسب نباشد، هرکاری بکنند، فایدهای ندارد و اثر نمیبخشد. باید موقعیت مناسب باشد.