رفتن به محتوای اصلی

تکبر

نام‌های دیگر: کبر، تکبر علمی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خود را برتر دیدن و برتری‌جویی بر دیگران و پیامدهای فردی و اجتماعی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در پنجمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۴/۰۱/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۴۱۴۰۲

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یک موضوع دیگر که در نهج البلاغه بارها تکرار شده است تکبر است، یعنی همان که محور اصلی خطبه قاصعه است، و البته مخصوص خطبه قاصعه هم نیست، خیلی جاها هست. مسأله تکبر یعنی خود را از دیگران بالاتر دانستن، همان آفتی است که اسلام را و نظام سیاسی اسلام را منحرف کرد، خلافت را به سلطنت تبدیل کرد، یعنی به کلی نتایج زحمات پیامبر را تقریبا در برهه‌ای از زمان از بین برده است. این است که امیرالمؤمنین در نهج البلاغه به آن بسیار اهمیت میدهد. در همین خطبه قاصعه‌ای که میدانید و معروف است، امیرالمؤمنین چقدر زیبا و پرمغز و برانگیزاننده و هشداردهنده سخن گفته است. قسمتی از آن خطبه را یادداشت کرده‌ام: «فالله الله فی کبر الحمیّة، و فخر الجاهلیّة، فانّه ملاقح الشّنآن، و منافخ الشّیطان الّتی خدع بها الأمم الماضیة، و القرون الخالیة، حتّی أعنقوا فی حنادس جهالته و مهاوی ضلالته، ذللا عن سیاقه، سلسا فی قیادة... الا فالحذر الحذر من طاعة ساداتکم و کبرائکم الّذین تکبّروا عن حسبهم و ترفّعوا فوق نسبهم».[7] این هشدار امیرالمؤمنین است، افراد جامعه را از دو چیز به شدت پرهیز میدهد: یکی از تکبر و کبر ورزیدن و خود را برتر از دیگران دانستن. دوم از قبول این تصور غلط از دیگران، یعنی نه خودتان خود را از دیگری بالاتر بدانید نه این تصور غلط را اگر دیگری داشت شما قبول کنید. اینها ضامن اجرای اخلاق اسلامی بین مردم و بین مسؤولان در جامعه اسلامی است. امیرالمؤمنین تأکید میفرماید که هرگز از دیگران ترفع و تکبر قبول نکنید و حضرت امیرالمؤمنین نه خودش کبر میورزید و نه از کسی کبر و خیلاء را قبول میکرد.
آن‌ وقت تکبّر و این حالت اگر در کسى وجود داشت، دچار خودشگفتى میشود. وقتى کار خودش را، معلومات خودش را، خصوصیّات فردى خودش را مورد توجّه قرار میدهد، حسّ اعجاب به او دست میدهد؛ به نظرش بزرگ و زیبا و مطلوب مى‌آید. این، آن حالت تکبّر و خود را بزرگ دیدن است. شاید بشود گفت بزرگ‌ترین مانع و بدترین درد و بیمارى در راه تکامل بشرى همین است: خود را بزرگ دیدن، خود را پاک و بى‌غش دیدن، خود را قدرتمند و توانا دیدن و خود را برتر از دیگران دیدن. یکى از خصوصیّات تکبّر این است که انسان خودش را از دیگران بزرگ‌تر ببیند؛ معناى تکبّر این نیست؛ این یکى از خصوصیّات تکبّر است و چیز خیلى خطرناک و عجیبى است. در آیات قرآن انسان وقتى ملاحظه میکند، میبیند روى این صفت که با اسمهاى گوناگونى هم از آن یاد شده ــ گاهى گفته‌اند «استعلاء»، گاهى گفته‌اند «علوّ»، گاهى گفته‌اند «استکبار»، گاهى گفته‌اند «تکبّر» ــ خیلى تکیه شده و انسان مؤمن که در راه خدا حرکت میکند، از این خصوصیّت خیلى برحذر داشته شده. فرق نمیکند؛ تکبّر براى کسى که خود را مقتدر ببیند. نوعى از تکبّر این است که انسان خود را داراى قدرت احساس کند، خود را داراى غنا و بى‌نیازى احساس کند یا خود را داراى علم و دانش احساس کند؛ [یعنی] هر چیزى که به او عرضه میشود، چون به علم خود و به دانش خود خیلى معتقد است، همه چیز را با دانش خود تطبیق بکند؛ هر چه در دایره‌ى علم او گنجید، درست است، هر چیزى در دایره‌ى علم او نگنجد، آن را رد خواهد کرد. این هم یک شعبه‌ى از تکبّر و یکى از انواع خطرناک تکبّر است.
البته استکبار، معنای وسیعی دارد. در قرآن هم، شاخه‌ها و مشتقّات استکبار، مکرّر به کار رفته است. خود کلمه استکبار هم، در قرآن به کار رفته است.[1] به نظر میرسد که استکبار، غیر از تکبّر است. شاید این طور بشود گفت که تکبّر، بیشتر به یک صفت قلبی و روحی اشاره میکند؛ یعنی انسان خود را برتر از دیگران بداند و بگیرد. استکبار، بیشتر به جنبه‌ی عملىِ تکبّر توجّه دارد. یعنی کسی که کبر میورزد و خود را بالاتر از دیگران میداند، در رفتار خود با دیگران هم، طوری کار را سازماندهی میکند که این تکبّر، در عمل مشخّص و واضح میشود. دیگران را حقیر میکند، به دیگران اهانت میکند، در کار دیگران دخالت میکند و برای دیگران، به عنوان تصمیم‌گیرنده ظاهر میشود.

خودبزرگ‌بینی بزرگ‌ترین مانع تکامل بشری و تفاوت آن با برتر دیدن خود

آن‌ وقت تکبّر و این حالت اگر در کسى وجود داشت، دچار خودشگفتى میشود. وقتى کار خودش را، معلومات خودش را، خصوصیّات فردى خودش را مورد توجّه قرار میدهد، حسّ اعجاب به او دست میدهد؛ به نظرش بزرگ و زیبا و مطلوب مى‌آید. این، آن حالت تکبّر و خود را بزرگ دیدن است. شاید بشود گفت بزرگ‌ترین مانع و بدترین درد و بیمارى در راه تکامل بشرى همین است: خود را بزرگ دیدن، خود را پاک و بى‌غش دیدن، خود را قدرتمند و توانا دیدن و خود را برتر از دیگران دیدن. یکى از خصوصیّات تکبّر این است که انسان خودش را از دیگران بزرگ‌تر ببیند؛ معناى تکبّر این نیست؛ این یکى از خصوصیّات تکبّر است و چیز خیلى خطرناک و عجیبى است. در آیات قرآن انسان وقتى ملاحظه میکند، میبیند روى این صفت که با اسمهاى گوناگونى هم از آن یاد شده ــ گاهى گفته‌اند «استعلاء»، گاهى گفته‌اند «علوّ»، گاهى گفته‌اند «استکبار»، گاهى گفته‌اند «تکبّر» ــ خیلى تکیه شده و انسان مؤمن که در راه خدا حرکت میکند، از این …

دعای مکارم‌الاخلاق: عزت بدون کبر و عبادت بدون عجب

چقدر واقعاً این ظرافتها در ذهن و زبان ائمّه‌ى بزرگوار ما هست. لذا شما در دعاى مکارم‌الاخلاق مى‌بینید که [عرض میکند]: خدایا به من عزّت بده، به من جاه بده، وَ لا تَبتَلِیَنّى بِالکِبر؛[8] [ولى] مرا مبتلاى به غرور نکن؛ مرا به عبادت موفّق بکن، [امّا] مرا مبتلاى به عُجب نکن؛ یعنى حتّى در اثناى عبادت این دوراهى هست. همان لحظه‌ى خودشگفتى که «این منم»، از این جادّه‌ى مستقیمِ مبارکِ خوش‌عاقبت، میلغزیم به یک جادّه‌ى پُررنج و گمراه‌کننده. این نقطه‌ى انحراف است؛ به این باید توجّه کرد. لذا شما در هر نمازى اقلّاً دو بار و هر روزى اقلّاً ده بار عرض میکنید خدمت پروردگار: اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقیم؛[9] خب، دعا را یک بار انسان میکند؛ [امّا] دائم صراط مستقیم را از خدا میخواهیم؛ همان استقامت و …

تکبر مانع راه کمال انسانی و خطرناک برای پیشرفت معنوی

یکى از صفاتى که مانع راه کمال انسانى است و در قرآن به عبارات گوناگون و در جاهاى فراوانى و همچنین در روایات و فرمایشات ائمّه (علیهم‌ السّلام) نسبت به آن صفت پرهیز داده شده‌ایم و برحذر داشته شده‌ایم، صفت تکبّر و خودبزرگ‌بینى است؛ این صفت بسیار چیز خطرناکى است براى پیشرفت انسان در مدارج معنوى یعنى همان چیزى که هدف نهایى از این همه جنجالهایى که از اوّل تاریخ بوده ــ آمدن پیغمبران، مبارزات فراوان، دو صف شدن حق و باطل، جنگها، نبردها، درگیرى‌ها، صبرها بر مشکلات؛ خلاصه تلاش عظیم اهل حق ــ براى آن بوده و در راه آن بوده؛ حتّى تشکیل حکومت اسلامى و استقرار عدل اسلامى هم براى همین است. تکامل انسانى، کمال انسان و نزدیک شدن انسان به خدا، هدف غایى و نهایى است؛ همه چیز مقدّمه‌ى این است.

منشأ گناهان و فسادها و جهنم جایگاه متکبران

… این منیّت به خاک سیاه می‌نشاند ــ بلکه به ‌قدر شأن هر کسى و تأثیر هر کسى و شعاع وجودى هر کسى، براى دنیاى خارج از وجود و باطن خود او خطرناک است؛ به هر اندازه‌اى که یک انسانى قدرت دارد که در دنیاى خارج و واقعى تأثیر بگذارد، به همان اندازه فساد ایجاد خواهد کرد. لذاست که در قرآن میفرماید: جَهَنَّمَ مَثوًی لِلمُتَکَبِّرین؛[3] جهنّم جایگاه متکبّران است. گناه‌ها، فسادها، بدبختى‌ها از تکبّر ناشى میشود. کبر انسانها است که دنیایى را در باطن خود آنها و همچنین در فضاى محیطِ به آنها به‌ وجود مى‌آورد که در آن دنیا شیطان مسلّط است، شیطان همه‌کاره است.

کبر و جبروت درونی مانع ایمان و شکستن آن راه آسان شدن ایمان

… بلقیس را شکست: قـالَت رَبِّ اِنّی ظَلَمتُ نَفسی؛ بعد از آنکه این آیت عظیم را دید، اینجا بود که بلقیس زبان به مناجات پروردگار باز کرد و گفت پروردگارا! من به خودم ظلم کردم؛ وَ اَسلَمتُ مَعَ سُلَیمٰن؛[13] اسلام آورد، اسلامِ از روى دل؛ یعنى آن مانع برطرف شد. اینجا هم خداى متعال نشان میدهد که چطور یک انسانى، مادامى که اسیر طلسم کبر و کبریایى و جبروت درونى خودش است، ممکن نیست ایمان بیاورد؛ وقتى این طلسم شکست، ایمان آوردن او هم آسان میشود. این، آن درس بزرگ قرآنى و اسلامى است.

تکیه به داشته‌های ناچیز خود، بزرگ‌ترین بلیه

قرآن کریم داستان قارون را که نقل میکند، درباره‌ى قارون میگوید وقتی که به او نصیحت میکردند، او در جواب میگفت: اِنَّمآ اوتیتُهُ‌و عَلىٰ عِلم؛[15] من از روى علم و دانش این ثروت را به دست آوردم، مال خودم است. این غرور، فخر، تکبّر، تکیه‌ى به آنچه در انسان هست و چیز کم و ناچیزى است و انسان آن را چیزى مى‌انگارد و خیال میکند زیاد است، بزرگ‌ترین بلیّه‌ها است.

برتری‌جویی موجب فساد، اختلاف و گسستن نظام اسلامی

… ــ سعى کنند همین یک خصوصیّت را، خصوصیّت تواضع را، زدودن روح تکبّر را، زدودن روح استعلاء و علوّ را که موجب طغیان است، در خودشان به‌ وجود بیاورند بسیارى از مشکلات حل خواهد شد؛ جامعه، جامعه‌ى حقیقتاً اسلامى خواهد شد. باید بکنیم این کارها را؛ ما منتظر چه هستیم؟ آن احساس و وسوسه‌اى که در درون من و شما وجود داشته باشد و دائم به ما بگوید که ما از دیگران بالاتریم، حرف ما از حرف دیگران قابل قبول‌تر است، شأن ما از شأن دیگران بیشتر است، این موجب فساد است، موجب اختلاف است، موجب گسستن همه چیز در نظام اسلامى است؛ این را باید از بین برد. اگر این صفت شیطانى را ما در وجود خودمان و در صحن جامعه از بین بردیم، برادرى به‌ وجود خواهد آمد، همکارى به‌ وجود خواهد آمد، وحدت روزبه‌روز بهتر و بیشتر خواهد شد، جامعه التیام[16] الهى و اسلامى خودش را به دست خواهد آورد.

خطر تکبر برای سالکان در هر مرتبهٔ معنوی

… خود بگوید: اى بیچاره‌ها! شما دیشب در چه حالى بودید، ما دیشب چه حالى داشتیم، شما غافل بودید؛ خود را از دیگران بالاتر حساب کند و بپندارد. هر کدام از اینها که باشد، سمّ قاتل است براى پیشرفت تکاملى انسان. حالا امثال ما افراد معمولى دچار تکبّرهاى عامیانه هستیم. آن کسانى که سِیر میکنند در درجات معنوى و مقامات بالاترى را مى‌بینند، آنها هم در هر رتبه‌اى، در هر شأنى که باشند، ممکن است دچار تکبّر و اعجاب به نفْس و خودبزرگ‌بینى بشوند که براى آنها خطر عظیمى است. براى هر کسى و در هر مرتبه‌اى این خطر هست.