رفتن به محتوای اصلی

تکبر

نام‌های دیگر: کبر، تکبر علمی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خود را برتر دیدن و برتری‌جویی بر دیگران و پیامدهای فردی و اجتماعی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در پنجمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۴/۰۱/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۴۱۴۰۲

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یک موضوع دیگر که در نهج البلاغه بارها تکرار شده است تکبر است، یعنی همان که محور اصلی خطبه قاصعه است، و البته مخصوص خطبه قاصعه هم نیست، خیلی جاها هست. مسأله تکبر یعنی خود را از دیگران بالاتر دانستن، همان آفتی است که اسلام را و نظام سیاسی اسلام را منحرف کرد، خلافت را به سلطنت تبدیل کرد، یعنی به کلی نتایج زحمات پیامبر را تقریبا در برهه‌ای از زمان از بین برده است. این است که امیرالمؤمنین در نهج البلاغه به آن بسیار اهمیت میدهد. در همین خطبه قاصعه‌ای که میدانید و معروف است، امیرالمؤمنین چقدر زیبا و پرمغز و برانگیزاننده و هشداردهنده سخن گفته است. قسمتی از آن خطبه را یادداشت کرده‌ام: «فالله الله فی کبر الحمیّة، و فخر الجاهلیّة، فانّه ملاقح الشّنآن، و منافخ الشّیطان الّتی خدع بها الأمم الماضیة، و القرون الخالیة، حتّی أعنقوا فی حنادس جهالته و مهاوی ضلالته، ذللا عن سیاقه، سلسا فی قیادة... الا فالحذر الحذر من طاعة ساداتکم و کبرائکم الّذین تکبّروا عن حسبهم و ترفّعوا فوق نسبهم».[7] این هشدار امیرالمؤمنین است، افراد جامعه را از دو چیز به شدت پرهیز میدهد: یکی از تکبر و کبر ورزیدن و خود را برتر از دیگران دانستن. دوم از قبول این تصور غلط از دیگران، یعنی نه خودتان خود را از دیگری بالاتر بدانید نه این تصور غلط را اگر دیگری داشت شما قبول کنید. اینها ضامن اجرای اخلاق اسلامی بین مردم و بین مسؤولان در جامعه اسلامی است. امیرالمؤمنین تأکید میفرماید که هرگز از دیگران ترفع و تکبر قبول نکنید و حضرت امیرالمؤمنین نه خودش کبر میورزید و نه از کسی کبر و خیلاء را قبول میکرد.
آن‌ وقت تکبّر و این حالت اگر در کسى وجود داشت، دچار خودشگفتى میشود. وقتى کار خودش را، معلومات خودش را، خصوصیّات فردى خودش را مورد توجّه قرار میدهد، حسّ اعجاب به او دست میدهد؛ به نظرش بزرگ و زیبا و مطلوب مى‌آید. این، آن حالت تکبّر و خود را بزرگ دیدن است. شاید بشود گفت بزرگ‌ترین مانع و بدترین درد و بیمارى در راه تکامل بشرى همین است: خود را بزرگ دیدن، خود را پاک و بى‌غش دیدن، خود را قدرتمند و توانا دیدن و خود را برتر از دیگران دیدن. یکى از خصوصیّات تکبّر این است که انسان خودش را از دیگران بزرگ‌تر ببیند؛ معناى تکبّر این نیست؛ این یکى از خصوصیّات تکبّر است و چیز خیلى خطرناک و عجیبى است. در آیات قرآن انسان وقتى ملاحظه میکند، میبیند روى این صفت که با اسمهاى گوناگونى هم از آن یاد شده ــ گاهى گفته‌اند «استعلاء»، گاهى گفته‌اند «علوّ»، گاهى گفته‌اند «استکبار»، گاهى گفته‌اند «تکبّر» ــ خیلى تکیه شده و انسان مؤمن که در راه خدا حرکت میکند، از این خصوصیّت خیلى برحذر داشته شده. فرق نمیکند؛ تکبّر براى کسى که خود را مقتدر ببیند. نوعى از تکبّر این است که انسان خود را داراى قدرت احساس کند، خود را داراى غنا و بى‌نیازى احساس کند یا خود را داراى علم و دانش احساس کند؛ [یعنی] هر چیزى که به او عرضه میشود، چون به علم خود و به دانش خود خیلى معتقد است، همه چیز را با دانش خود تطبیق بکند؛ هر چه در دایره‌ى علم او گنجید، درست است، هر چیزى در دایره‌ى علم او نگنجد، آن را رد خواهد کرد. این هم یک شعبه‌ى از تکبّر و یکى از انواع خطرناک تکبّر است.
البته استکبار، معنای وسیعی دارد. در قرآن هم، شاخه‌ها و مشتقّات استکبار، مکرّر به کار رفته است. خود کلمه استکبار هم، در قرآن به کار رفته است.[1] به نظر میرسد که استکبار، غیر از تکبّر است. شاید این طور بشود گفت که تکبّر، بیشتر به یک صفت قلبی و روحی اشاره میکند؛ یعنی انسان خود را برتر از دیگران بداند و بگیرد. استکبار، بیشتر به جنبه‌ی عملىِ تکبّر توجّه دارد. یعنی کسی که کبر میورزد و خود را بالاتر از دیگران میداند، در رفتار خود با دیگران هم، طوری کار را سازماندهی میکند که این تکبّر، در عمل مشخّص و واضح میشود. دیگران را حقیر میکند، به دیگران اهانت میکند، در کار دیگران دخالت میکند و برای دیگران، به عنوان تصمیم‌گیرنده ظاهر میشود.

شاهدها (۳۶ پاراگراف)

ناشی بودن ذلت و تکبر انسان از هوس درونی و منیت

… به ما دست میدهد، این هوس و شهوتى که به ما عارض میشود، این غفلت و نسیان از یاد خدا که ما را فرامیگیرد، این شیطان‌صفتى‌اى که به ما عارض میشود در معامله‌ى با برادرانمان، با جامعه‌مان، با حوادث دُوروبَرمان، آن شیطان درونى است؛ این است که باید آن را علاج بکنیم. و بشر بیشترین ضربه را از همین هوس درونى و منیّت خود خورده است؛ ذلّت انسان هم ناشى از این است؛ تکبّر انسان هم ناشى از این است؛ هم قدرتهاى استکبارى و فرعون‌ها ضربه‌ى این منیّت و فرمان نفْس خودشان را خورده‌اند، هم آنهایى که زیر بار فرعون‌ها رفته‌اند.

نقد برخورد متکبرانهٔ یک مسئول با مردم و راه جبران آن

سرفصل اوّل مربوط به مسائل مردم و حکومت است. آقایان! همان‌طور که امام مکرّر فرمودند، این مردم ولى‌نعمت‌هاى ما هستند؛[14] این شوخى نیست. یکى از مسئولین را من در یک جایى، در یک محضرى دیدم که برخوردش با مردم یک قدرى متکبّرانه بود؛ من پیغام دادم، گفتم به ایشان بگویید که اگر میخواهد جبران آن برخورد را بکند، باید در همان‌جور محضرى ظاهر بشود و بگوید مردم! من نوکر شما هستم. خلاف که نگفته؛ دروغ گفته؟ یک مسئول کشور چه‌کاره است؟ فلسفه‌ى وجودى ما چیست غیر از خدمت به مردم؟

خطر تکبر برای سالکان در هر مرتبهٔ معنوی

… خود بگوید: اى بیچاره‌ها! شما دیشب در چه حالى بودید، ما دیشب چه حالى داشتیم، شما غافل بودید؛ خود را از دیگران بالاتر حساب کند و بپندارد. هر کدام از اینها که باشد، سمّ قاتل است براى پیشرفت تکاملى انسان. حالا امثال ما افراد معمولى دچار تکبّرهاى عامیانه هستیم. آن کسانى که سِیر میکنند در درجات معنوى و مقامات بالاترى را مى‌بینند، آنها هم در هر رتبه‌اى، در هر شأنى که باشند، ممکن است دچار تکبّر و اعجاب به نفْس و خودبزرگ‌بینى بشوند که براى آنها خطر عظیمى است. براى هر کسى و در هر مرتبه‌اى این خطر هست.

تفاوت عزت پسندیده با تکبر ناپسند

عزّت خوب است، امّا تکبّر بد است. رفتار و تعالیم ائمّه علیهم السّلام این‌طور است. خوب؛ در باب معارف و فرهنگ اسلامی، قضیه این گونه است. در همه فرهنگها و تمدّنها هم، چیزهایی «باید» و چیزهایی «نباید» است. هر ملتی بر حسب نیاز خود، چیزی را انتخاب میکند. کسی حق ندارد به یک ملت دیگر بگوید: آقا! شما …

تفاوت خشنودی از انجام تکلیف با تکبر و عجب

به گذشته با این چشم نگاه باید بکنیم: با چشم رضایت و نگاه از روى احساس انجام تکلیف؛ که هر مؤمنى وقتى تکلیفى را انجام بدهد، خوشحال است؛ و این خوشحالى عیب نیست بلکه حُسن است. این با تکبّر و عُجب و مانند این چیزها به‌هیچوجه مخلوط نشود؛ این یک چیز دیگر است، یک احساس دیگر است. انسان نگاه که میکند، میگوید ‌الحمدلله‌ توفیق پیدا کردم، در این مدّت تکلیفم را انجام دادم. و یاد زیباى آن روزها را واقعاً در ذهنمان نگه داریم و حفظ کنیم؛ و اگر بتوانیم، بر روى کاغذها و براى ماندن در آینده [بیاوریم]. این نسبت به گذشته.

بالیدن به دانایی و بستن دریچهٔ فراگیری، تنها ثمرهٔ معلومات بی‌فایده

… کردیم، تحقیق کردیم، قلم زدیم، عمرمان را به آخر رساندیم، بعد که نگاه می‌کنیم، می‌بینیم انبوهی از معلومات پوچ، معلومات بی‌فایده، نه یک‌قدم ما را به بهشت نزدیک کرد و به رضوان‌الله، نه یک‌قدم ما را به جامعۀ صحیح و اصیل اسلامی در این دنیا نزدیک کرد؛ هیچ کار نکرد. چرا، فقط این فایده را داشت که بتوانیم به خودمان ببالیم، معتقد باشیم که خیلی داناییم، خیلی عالمیم و دریچۀ فراگیری را روی خودمان ببندیم و دیگر چیزی از کسی یاد نگیریم؛ این فایده را فقط داشته.