امکان قرارگرفتن دوبارهٔ امت اسلامی در قلهٔ تمدن بشری
ما باید این وضع را عوض کنیم؛ ما در دنیای اسلام بایستی در همهی علوم، همهی علومِ تمدّنساز -از علوم عقلی تا مجموعهی علوم انسانی و اجتماعی، تا علوم طبیعی- حرکت جدّیای را برای پیشرفت آغاز کنیم، و میتوانیم. یک روزی دنیای اسلام در قلّهی تمدّن بشری قرار داشته است؛ چرا آن نباید تکرار بشود، چرا نباید ما امروز هم کاری کنیم که در یک زمان مناسبی -تا چهل سال دیگر، تا پنجاه سال دیگر- امّت اسلامی در قلّهی تمدّن انسانی قرار بگیرد؟ چه اشکالی دارد؟ باید حرکت کنیم. این کارِ حکومتها و کار نخبگان است؛ هم حکومتهای اسلامی موظّفند، هم نخبگان دنیای اسلام موظّفند؛ علما، روشنفکران، نویسندگان، شاعران، هنرمندان در دنیای اسلام باید یک حرکت عظیم فکری و یک خواست عمومی به وجود بیاورند برای پیشرفت علمی …
تبدیل زیرساخت حکومت دهسالهٔ پیامبر در مدینه به بزرگترین تمدن بشری
… به مردم تعلیم داد، اینها را بعد در مرحلهی عمل، پیاده کرد، اینها را نشان داد، اینها را عمل کرد. پیغمبر آن عدالت را، آن محبّت را، آن انصاف را، آن ایستادگی در مقابل ظلم را، ایستادگی در مقابل کُفر را در عمل نشان داد. کشاندن مردم به وادی علم، به وادی معرفت؛ این قاعده و زیرسازی و زیرساختی که پیغمبر در ظرف ده سال حکومت در مدینه درست کرد، همان بود که بعد از گذشت یک قرن، دو قرن به بزرگترین تمدّن بشری تبدیل شد. بله، ابعاد مختلف آن مراعات نشد -[مثلاً] عدالت، باز هم مراعات نشد- امّا علم و بهرهمندی از معرفت و استعدادها و رشد ظرفیّتهای بشری که در اوّل تشکیل حکومت اسلامی شروع شده بود، آنچنان پیشرفت داشت که بعد از مدّت کوتاهی -یکی دو قرن- به بزرگترین تمدّن بشری تبدیل شد که همهی دنیا از آن سود بردند و بهره بردند. بعثت این است.
ایجاد جامعه و تمدن اسلامی از مهمترین آرمانها
آرمانها چه هستند؟ جزو چیزهایی که بنده اینجا یادداشت کردهام به عنوان آرمانها، یکی مسئلهی ایجاد جامعهی اسلامی و تمدّن اسلامی است؛ یعنی احیای تفکّر اسلام سیاسی؛ یکعدّهای از قرنها پیش، سعی کردند اسلام را از زندگی، از سیاست، از مدیریّت جامعه هرچه میتوانند دور کنند و منحصرش کنند به مسائل شخصی؛ مسائل شخصی را هم یواش یواش محدود کنند به مسائل قبرستان و قبر و مجلس عقد و از این حرفها؛ نه، …
اوج تمدن اسلامی در قرن سوم و چهارم هجری بهعنوان هنر اسلام
… راند، ده سال شده است؛ یعنی یک مدت کوتاه. یک چنین حوادثی معمولاً در طوفان امواج حوادث دنیا گم میشود، از بین میرود، فراموش میشود. ده سال خیلی مدت کوتاهی است؛ اما در همین مدت پیغمبر اکرم توانست این نهال را غرس کند، آبیاری کند، وسیلهی رشد و نمو آن را فراهم کند؛ یک حرکتی را ایجاد کند که این حرکت یک تمدنی را آفرید و این تمدن بر اوج قلهی تمدن بشری در دوران مناسب خود قرار گرفت. یعنی در قرن سوم و چهارم هجری، در همهی دنیای آن روز، با سابقهی تمدنها، با حکومتهای مقتدر، با میراثهای گوناگون تاریخی، هیچ تمدنی به عظمت و رونق تمدن اسلامی مشاهده نشده است؛ این هنر اسلام است.
مدیون بودن تمدنهای امروز به تمدن اسلامی قرن سوم و چهارم بهرغم انحرافات
و این در حالی است که از بعد از دوران نبی مکرم اسلام، از بعد از همان دوران دهساله، حوادث گوناگون و تلخی هم برای امت اسلامی به وجود آمد؛ موانع به وجود آمد، اختلافات به وجود آمد، درگیریهای داخلی پیدا شد. با همهی اینها، انحرافاتی که در طول زمان به وجود آمد، ناخالصیهائی که در جریان اسلام پیدا شد و رشد کرد، پیام پیغمبر اکرم و پیام بعثت در طول سه چهار قرن توانست آن عظمت را به وجود بیاورد که همهی دنیا و همهی تمدنهای امروز مدیون آن تمدن قرن سوم و چهارم هجری مسلمانان است. این یک تجربه است.
قرار داشتن ایران دوران اسلامی در قلهٔ دانش و تمدن جهان به برکت اسلام
من البته به شما عرض بکنم؛ اعتقاد راسخ و جازم و علمی دارم که آنچه ایرانی بعد از آمدن اسلام کرده، اصلاً قابل مقایسه نیست با آنچه در طول تاریخ گذشتهی خودش داشته. ایران در دوران اسلامی، در قرن سوم و چهارم و پنجم هجری، در قلهی دانش و تمدن و سیاست و اقتصاد جهانی قرار داشته. هیچ جای دنیا - از شرق و غرب، از آسیا و اروپا - در این حد نبودند؛ این به برکت اسلام بوده. ایران قبل از آن هرگز چنین اوجی را نداشته. در دوران سلسلههای گوناگون ایرانی - از آل بویه بگیرید تا غزنویان و سلجوقیان و بقیه، تا دورهی صفویه - این بخش از تاریخ ایران قابل مقایسه نیست؛ اما آن بخش دیگر تاریخ ایران هم، تاریخ ماست؛ آن هم ایران است؛ حالا یک حاکم …
رساندن ملتی بیبهره از تمدن به قلهٔ دانش جهانی، هنر اسلام
اسلام ظرفیتش خیلی زیاد است. قلههائی که اسلام جلو ما قرار میدهد، خیلی برتر از اینهاست. باید این قلهها را طی کنیم؛ باید به این قلهها برسیم. اسلام توانست یک ملت را که از تمدن بوئی نبرده بودند و با علوم و دانشهای بشری هیچ رابطهای نداشتند، اینها را در رأس قلهی دانش جهانی قرار دهد که همهی دنیای بشری از دانش اینها، از معرفت اینها، از نوشتههای اینها، از تفکرات و اندیشههای اینها بهرهمند شوند. این هنر اسلام است. ما مسلمانها بودیم که خودمان را از این قله پرتاب کردیم پائین؛ ما بودیم که اشتباه کردیم، تن دادیم به ضعفها و ذلتها، که امروز دنیای اسلام عقب مانده است. ما میتوانیم دوباره این راه را پیش بگیریم و پیش برویم. «ذلک بأنّ اللَّه لم یک مغیّرا نعمة أنعمها علی قوم حتّی …
پیشرفت غرب مرهون دستاوردهای علمی مسلمانان
مسلمانان دستاوردهای علمی خود را بهراحتی در اختیار دیگران قرار دادند و پیشرفت غرب مرهون آن تعالیم است، امّا امروز غربیها طور دیگری رفتار میکنند.
آمیختگی دنیا و آخرت بهعنوان خصوصیت استثنایی جامعه و تمدن اسلامی
در چنین جامعهای، معنویت و اخلاق هم باید به قدرِ حرکت پیشروندهی مادی پیشرفت کند. دلهای مردم با خدا و معنویات آشنا بشود. انس با خدا، انس با عالم معنا، ذکر الهی و توجه به آخرت در یک چنین جامعهای بایستی رایج شود. اینجاست که آن خصوصیت استثنایی جامعه و تمدن اسلامی، خود را نشان میدهد؛ ترکیب و آمیختگی دنیا و آخرت با هم.
خواستن پیشرفت مادی برای امنیت، رفاه و همزیستی مهربانانهٔ مردم
تمدن و فکر اسلامی، پیشرفت مادی را میخواهد؛ اما برای امنیت مردم، آسایش مردم، رفاه مردم و همزیستىِ مهربانانهی مردم با یکدیگر؛ این خصوصیات نظام اسلامی است. ما اینها را با صدای بلند از اولِ انقلاب در سطح عالم مطرح کردیم و دلهای فراوانی از مسلمان و غیر مسلمان هم به اینها جلب شده است. پشتوانهی عزت ملت ایران اینهاست. یعنی متفکر مسیحی و سیاستمدارِ غیر مسلمان - احیاناً ملحد - در مجامع جهانی، در برخورد با تفکرات نظام …
پیدایش تمدن اسلامی به برکت حرکت علمی جهشوار صدر اسلام
… کتب احادیث ما نگاه کنید - مثل کتاب «کافی» که هزار سال پیش نوشته شده - اولین فصل آن، «کتاب العقل والجهل»، است که اصلاً فصلی است در باب عقل و ارزش و اهمیت آن و اهمیت دانایی و خردمندی. اسلام همچنین نسبت به علم، مهمترین حرکت و مهمترین تحریک و تحریص را داشته است. تمدن اسلامی به برکت حرکت علمی که از روز اول در اسلام شروع شد، بهوجود آمد. هنوز دو قرن بهطور کامل از طلوع اسلام نگذشته بود که حرکت علمی جهشوار اسلامی بهوجود آمد؛ آن هم در آن محیط. اگر شما بخواهید آن حرکت علمی را با امروز مقایسه کنید، باید قطبهای علمی امروز دنیا را در نظر بگیرید، بعد فرض کنید که کشوری در نقطهی دوردستی از دنیا قرار دارد که دور از هر گونه مدنیتی است؛ این کشور وارد میدان تمدن میشود و به فاصلهی مثلاً صد …
رسیدن تمدن اسلامی به قلهٔ علم و پیشرفت مدنی به برکت تعالیم اسلام
گرچه اسلام نهضت و حرکت معنوی و اخلاقی بود و هدف اعلای اسلام عبارت است از ساخت انسان متکامل و منطبق با طراز اسلامی، لکن بدون شک پیشرفت علم و پیشرفت و اعتلای اقتصادی جزو هدفهای اسلامی است؛ لذا شما ملاحظه میکنید که در تمدن اسلامی، اسلام در یکی از فقیرترین و عقبماندهترین نقاط دنیا ظهور کرد؛ اما هنوز پنجاه سال از عمر آن نگذشته بود که بیش از پنجاه درصد از دنیای متمدن آن روز در زیر پرچم اسلام قرار گرفت و هنوز بیش از دو قرن از عمر این تمدن نگذشته بود که دنیای بزرگ اسلامی در آن روز، قلهی تمدن بشری از لحاظ علم و انواع دانش و پیشرفتهای مدنی و اقتصادی شد؛ این نبود مگر به برکت تعالیم اسلام. اسلام به ما نمیگوید که ما معنویت را ملاحظه کنیم، اما از متن زندگی جامعهی انسانی غافل بمانیم. ما باید برای استقلال امت اسلامی و برای عزت آن، همهی تدابیر لازم را بهکار ببریم، که یکی از مهمترینِ آنها، مسألهی اقتصاد است. بنابراین، تلاش برای رشد و توسعه و …
مدارا و رحمت با اهل کتاب در فتوحات و گرویدن آنان به اسلام
… که اینها میکنند، جنگافروزی و ظلم و بیعدالتی و غرور و سرمستی و رفتارهای غیرخردمندانه وجود دارد. به راه انداختن جنگ، تهدید کردن صلح، کشتن مردم بیدفاع، مصرف کردن سرمایههای زیاد برای آتشافروزی، آن هم به یک بهانه غیرقابل اعتماد؛ اینها تجربههای یک تمدّن است. این را شما تطبیق کنید با تمدّن اسلامی که وقتی در زمان خلفای راشدین، مسلمانها مناطق غرب دنیای اسلام - یعنی مناطق روم و سوریه فعلی - را فتح کردند، با یهودی و مسیحیشان چنان رفتاری کردند که بسیاری از آنها به خاطر رفتار مسلمانان به اسلام گرویدند. در همین کشور ما، ایران، بسیاری از مردم بدون مقاومت تسلیم شدند؛ چون مروّت و رحمت و مدارای مسلمانها را با دشمنان مشاهده کردند؛ بنابراین خودشان آمدند مسلمان شدند. در روم - آنچنان که در تاریخ نوشته شده است - وقتی مسلمانها آمدند، یهودیها گفتند: «والتّوراة»؛ قسم به تورات، ما در طول زندگی خود، مثل امروز، روز خوشی را ندیده بودیم. حکومت مسیحی بود و بر آنها ستم روا میداشت؛ وقتی اسلام آمد، عطوفت اسلامی را احساس کردند. اینهاست …
قرن چهارم هجری، دوران شکوفایی علم و فلسفه در ایران و جهان اسلام همزمان با تاریکی اروپا
… خواهد رسید. این حق و سهم ما از امکانات بشری دنیاست. ما استعداد داریم، ما تاریخ داریم، ما در قرن چهارم هجری - یعنی قرن دهم میلادی - دوران شکوفایی داشتیم. میدانید که قرن دهم میلادی، تقریباً قرن آغاز قرون وسطای معروف اروپاست که شش، هفت قرن هم طول کشیده است. البته قرون وسطی از قرن دهم هم شروع نشده است - قبل از آن شروع شده بود - اما قرن دهم اوج تاریکی اروپاست. میدانید قرن دهم میلادی و قرن چهارم هجری در ایرانِ شما و در محیط اسلامی چه خبر بود؟ قرن چهارم هجری، قرن شکوفایی علم و فلسفه در کشور شما و در دنیای اسلام است؛ قرن ابنسینا؛ قرن فارابی؛ قرن رازی؛ قرن حکمای بزرگ الهی؛ قرن شخصیتهایی که بعضی از آثار علمی آنها دنیا را تا همین روزهایی که من و شما زندگی میکنیم، هنوز در تسخیر خود دارد. امروز ایران بلاشک از دورانی که ابنسینا و فارابی و خوارزمی و رازی و شیخ طوسی و سایر دانشمندان را پروراند، برای پرورش چنین …
اوج شکوفایی در قرن چهارم هجری با محوریت دانشمندان ایرانی
قرن چهارم هجری، قرن اوج شکوفایی تمدّن اسلامی است. اگر کتاب «تمدّن اسلامی در قرن چهارم» را مطالعه کنید، خواهید دید که در قرن چهارم هجری - یعنی همان قرن یازدهم میلادی؛ یعنی اوج ظلمت جهل در اروپا که هیچ چیز نبوده - اوج شکوفایی اسلامی مربوط به ایران است. دانشمندانی هم که هستند - جز تعداد خیلی معدودی - تقریباً همه ایرانیاند؛ در حالی که دین و دینداری در همان اوقات در ایران از اروپا کمتر که نبود، خیلی بیشتر هم بود. پس، این دین نیست که مانع علم است؛ یک چیز دیگر و یک هویّت دیگری است که مانع از پیشرفت علمی میشود. آن چیست؟ آن، جهالتهای گوناگون مردم است؛ خرافات مسیحیتِ آن روز است. هرگز …
وامداری دانش و تمدن امروز بشر به تعالیم پیامبر (ص)
فقط هم مسلمانان نیستند که از تعالیم نبوی بهره گرفتهاند. دانش امروزِ دنیا، تمدّن امروزِ دنیا، معرفتی که امروز در این دنیا هست و پیشرفت کاروان بشر، مرهون وجود اوست. این معنا، ادّعای ما مسلمانان نیست. همه مورّخان و افراد با انصاف، قبول دارند که پیدایش بیداری علمی در دنیای اسلام، موجب شد که این بیداری از طریق رفت و آمدها، حتّی با کشورگشاییها و با جنگهایی که آنها کردند، به نقاط دیگر جهان هم منتقل شود. معارف و تفکّرات بشری و این چیزهایی که امروز انسانها به آن توجّه دارند - مثل حقوق انسان، مثل آزادی انسان، مثل مساوات افراد بشر، مثل برادری انسانها - همه هدیههای این انسان والاست. در اسلام، آنچه بر این حرکت عظیم مترتّب شد، تشکیل نظام اسلامی بود. این تعالیم فقط …
درخشش علمی قرون سوم و چهارم و اثر آن در مدنیت امروز
… همسایهىِ خود یعنى ایران، روم، و مصر را درنوردید و یک قرن پس از آن، تمدّنى درخشان و حکومتى عزیز و مقتدر در مرکز جهان پدید آورد، که از شرق به دیوار چین و از سوى دیگر به سواحل اقیانوس اطلس، و از شمال تا استپهاى سیبرى، و از جنوب تا جنوب اقیانوس هند میرسید. قرنهاى سوّم و چهارم هجرى و پس از آن، مزیّن به تمدّنى آنچنان مُشعشع است که پس از هزار سال هنوز برکات علمى و فرهنگى آن را در مدنیّت کنونى جهان میتوان بوضوح دید؛ اگر چه مورّخان غربى به هنگام حکایت تاریخ علم و تمدّن، این رستاخیز عظیم و بىسابقهى علم و فرهنگ و تمدّن را یکسره در بوتهى اجمال و اهمال مینهند، و سرگذشت علم را از یونان و روم باستان، یکسره به رنسانس متّصل میکنند! گویى علم و تمدّن، هزار سال مرده بود و یکباره …
توانایی ملت ایران برای سربلند کردن دوبارهٔ تمدن اسلامی
اگر سختگیری کنند، آنها ضرر میکنند. اگر فشار وارد بیاورند، آنها ضرر میکنند. اگر حمله کنند، آنها ضرر میکنند؛ چون جوهر ایستادگی و مقاومت در یک ملت، جوهر نفیس و گرانقدری است. با همین جوهر است که ملت ایران به فضل پروردگار، با هدایت الهی، با کمکهای معنوی غیبی و با ادعیّه زاکیّه و هدایتهای معنوی ولیاللَّهالاعظم ارواحنافداه خواهد توانست تمدّن اسلامی را بار دیگر در عالم سربلند کند و کاخ با عظمت تمدّن اسلامی را برافراشته نماید. این، آینده قطعی شماست. جوانان، خودشان را برای این حرکت عظیم آماده کنند. نیروهای مؤمن و مخلص، این را هدف قرار دهند.
تحکیم پایههای تمدن اسلامی در ایران و کشورهای اسلامی به شرط وحدت ملت و مسئولان شایسته
اگرملّت ایران، همچنان که بحمداللَّه تاکنون بوده است و بعد از این هم به فضل الهی همین گونه خواهد بود، وحدت ارزشمند و آگاهی و هوشیاری و پیوند و رابطه مستحکم خودش با مسؤولان را حفظ کند و به فضل پروردگار، همواره در سطوح بالای این نظام، مسؤولان شایستهای به خدمت مشغول باشند، نظام مقدّس جمهوری اسلامی، این امکان را پیدا خواهد کرد که پایههای تمدّن اسلامی را در این کشور؛ بلکه در همه کشورهای اسلامی و جوامعِ اسلامی، مستحکم کند.
پیدایش تمدن عظیم اسلامی از ملتی محروم برخلاف معادلات تاریخی
پدیدهای در تاریخ اتّفاق افتاده که اگر ما بخواهیم آن را براساس معادلات معمولىِ تاریخی حل کنیم، حلّ آن محال است و آن اینکه، ملتی که در دورانی از اوّلیّات تمدّن بشری محروم بوده، بنایی را پیریزی کرده که بزرگترین تمدّنهای بشری را بهوجود آورده و آن، نهضت اسلامی است. تمدّن را چه کسانی بهوجود میآورند؟ تمدّن یونان و رُمقدیم، که اروپای امروز در اواخر قرن بیستم هنوز به آن مینازد و در تاریخ و تفسیرهای علمی خود، آن را به رخ همه میکشد، هر قدمش مترتّب بر قدمهای قبلی بوده است. مگر یک تمدّن عظیم، همینطوری از یک کویر میجوشد!؟ …
پایهگذاری مدنیت اسلامی در ده سال و تأثیر آن بر همهٔ مدنیتها
چطور ممکن است که ملت و جامعهای این راهها را طی کند و بعد از آنکه نظرات علمی او در همه مسائل بر نظرات علمی مدرن درجه یک دنیا تسلّط پیدا کرد، به سودِ خود، تمدّنهای دیگر را حذف کند و تمدّن منحصر گردد!؟ ملت عربستان نه تنها نظرات علمی برجستهتری نداشت، بلکه اصلاً نظر علمی نداشت. اصلاً علم و سواد نداشت. آنگاه، چنین جمعیتی، در طول ده سال حیات مبارک پیغمبر، بعد از هجرت و در دوران حکومت، پایههای مدنیّتی را چید که آن مدنیّت چند صد سال دنیا را اداره کرد و تمام مدنیّتهای دنیا را تحت تأثیر قرار داد. در آن قرون - قرون سوم و چهارم و پنجم و ششم میلادی - تمدّن غربی تمدّن برتر بود؛ تمدّن شرقی منقرض شده بود و تمدّن ایرانی هم در واقع چیزی نبود. ولی میبینیم که تمدّن اسلامی، آن تمدّن برترِ غربی را از بین برد. بدین معنا که تمدّن غربی در مقابل این تمدّن منقرض شد؛ …
رد ادعای اقتباس از ایران و روم و برخاستن جوهرش از درون
حال سؤال اصلی این است که این تمدّن اسلامی چگونه بهوجود آمد؟ برخی میگویند از آثار ایران گرفتند و برخی معتقدند که از آثار روم گرفتند. اما این حرفها، حرفهای جاهلانه و بچگانه است. حال فرض کنیم که ده عنوان کتاب از جایی ترجمه کردند، آیا با این ده عنوان کتاب، تمدّن درست میشود؟ آیا تمدّن اسلامی با ترجمه آثار یونانی و رومی و هندی درست شد؟ نه. جوهر تمدّن اسلامی، از درون خودش بود. البته تمدّن زنده، از دیگران هم استفاده میکند. سؤال این است که این دنیای آباد؛ این بهکار گرفتن علم؛ این کشف حقایق درجه یک عالمِ وجود - همین عالم مادّه - که بهوسیله مسلمین بهوجود آمد؛ این استخدام اندیشهها و فکرها و ذهنها و فعّالیتهای عظیم علمی و بهوجود …
کار همهٔ اقشار برای خدا، رمز پیدایش تمدن اسلامی
اگر انسان راهِ خدا را پیدا کرد و یاد گرفت که چگونه کار را برای خدا انجام دهد، آن وقت میبینید که این عشق به کار، چقدر کار را آسان خواهد کرد. تمدّن اسلامی، اینگونه بهوجود آمد: معمارش وقتی میخواهد بنایی را طرّاحی کند، همینگونه است. عملهاش وقتی خشتها را روی هم میگذارد، همینطور است. فرماندهاش وقتی در قرارگاه اصلی نشسته، همینطور است. سربازش وقتی در خط مقدّم حرکت میکند، همینطور است. سنگرساز بیسنگرش همینطور است. پاسدار و پاسبانِ کوچه و خیابانش که کشیک میدهد، همینطور است. عالِمِ دینیاش در درس، همینطور است. حاکمِ سیاسیاش، در جایی که نشسته و میخواهد تصمیم سیاسی بگیرد، همینطور است. خلاصه، همه برای خدا کار میکنند. آیا چنین ملت و کشوری، از …
خدمت بیهمتای ایرانیان به فرهنگ و معارف اسلامی به اعتراف دوست و دشمن
امروز وضع دگرگون است؛ امروز همهچیزِ ایران، بر اساس بازگشت به خویشتن، بر اساس تکریم ارزشهاى خودى است که والاترین ارزشهاى خودى، همان ایمان پُرشور اسلامى ما مردم است. ما اسلام را از اعراب گرفتیم امّا به اعتراف دوست و دشمن و حتّى آنهایى هم که حاضر نیستند اسم ایران را بر زبان بیاورند ــ از بس متعصّب و ضدّایرانى هستند ــ اگر اهل فن باشند، مجبورند قبول بکنند که گلى که ایرانى بر سر فرهنگ و معارف اسلامى زد، هیچ ملّت دیگرى نزده. از عربها ...... فلسفهها است، فلسفهى اسلامى مال ایران است؛ عربها غیر از «ابنرشد» و یکى دو نفر دیگر، کسى را ندارند؛ تازه ابنرشد هم عرب نیست، اندلسى است. ادبیّات عرب مال ایران است؛ شما نگاه کنید همهى این ادباى بزرگ عرب، مثل زَمَخشَرى، مثل تفتازانى و امثال …
دین اسلام عامل اصلی اوج علمی مسلمانان در چند قرن
… نظرات خوارزمى یا نظرات ابنسینا هر کدام در رشتهى خودشان، یا در ریاضیات یا در طب، نظرات منسوخ شدهاى نیست، نظراتى است که بر اساس آن، نظراتى آمده لکن نسخ نشده؛ نظرات باطلشدهاى نیست؛ نظرات صحیحى است که البتّه تکمیل شده ــ خب اینها همه از کجا ناشى شدند؟ از دین اسلام ناشى شدند. یعنى آن عامل اصلى که توانست مسلمین را به این اوج علمى برساند، دین اسلام بود.
ایران، مرکز و قلهٔ علم جهان در قرن چهارم
… شماها که الحمدلله اهل علم هستید و واردید و شاید از ما هم بهتر میدانید که خب گذشتهی علمى ایران واقعاً چه گذشتهى پُرافتخارى است و آن قرون وسطایى که گاهى یک چیزى را میگویند فلان چیز قرون وسطایى است، براى اروپا روزگار ننگ است، [امّا] براى ما روزگار نور است. شما نگاه کنید آن تمدّن اسلامی در قرن چهارم را که آدام مِتز معروف نوشته ــ آدام مِتز که مورّخ قرن چهارم است ــ اصلاً تمام محیط اسلامى، بازار علم دنیا است و نقطهى اصلىاش هم ایران است؛ یعنى همین اصفهان و رى و فارس و خراسان و هرات و مرو و مانند اینها؛ اینها مرکز علم دنیا است، اصلاً قلّهى علم دنیا است. این را متأسّفانه نسل امروز نمیداند. این ندانستن نه به معناى این است که همین را که من گفتم نمیداند؛ چرا این را خب بارها شنیده ــ همه در کتابها هم گفتهاند، همه جا گفتهاند ــ امّا باورش نیست؛ بىآنکه انکار کند به زبان، یک روح ناباورىاى در همهى نسلِ امروز و …
پرچمداری علم به دست مسلمانان تا قرنها پس از ظهور اسلام
اهمّیّت دادن به دانش موجب شد که مسلمانها دانش را یک فریضه بدانند و دنبال دانش به عنوان یک فریضهى دینى بروند و این، تضمینکنندهى رشد علمى در دنیا شد. این را شنیدهاید، امّا نمیدانم شما جوانها چقدر رویَش کار کردهاید و مطالعه کردهاید. قرنها بعد از ظهور اسلام، تنها پرچمدار دانش در دنیا مسلمانها بودند؛ یعنى تا پانصد سال پیش، ششصد سال پیش، در همین اروپایى که امروز مادر دانش در دنیا به حساب مىآید و مشعل دانش در دست اروپایىها است، علم محدود بود به نسخههاى خطّى ترجمهشدهی یا از عربى ــ و نوشتههاى مسلمانان به این اکثریّت بود ــ و یا از بعضى نوشتههاى قدیمى یونانیان، مثل ارسطو و غیره. البتّه آن قدیمىها خیلى قدیمى بود و بیشتر فلسفه بود تا علم؛ علم مال مسلمانها بود؛ کتاب خوارزمى و کتاب ابنسینا و کتاب رازى و کتب دانشمندان بزرگ مسلمان بود که در اروپا مثل یک جواهر نفیسى در دست برخى از کسانى که قدرت فکر و درک علمى داشتند، دستبهدست میگشت و از آنها استفاده میکردند. و کسانى که میخواستند بیشتر بیاموزند، به دانشگاههاى …
شکوفایی علمی و فرهنگی جهان اسلام در دوران بنیامیه و بنیعباس
شما ببینید در زمان بنیامیه و بنیعباس، چقدر عالَم اسلام بانشاط حرکت کرده، ببینید چه موج عظیمی از معلومات و دانشها در میان جامعۀ اسلامی آن روز پدید آمده، چه اطبای بزرگی پیدا شدند، چه مترجمان عظیمی در آن روزگار قحطِ زباندانی و معرفتهای عمومی جهانی، در عالم اسلام پیدا شدند و آثار عظیم فرهنگهای قدیمی را به عربی ترجمه کردند و نشر دادند در میان مسلمانها. در همۀ رشتهها، از تاریخ و از حدیث و از علوم طبیعی و از طب و از نجوم و حتی از هنرهای زیبا و ظریف، مسلمانها آن روز شدند جزوِ نمونههای بسیار برجسته؛ درست است؟ بهطوریکه الآن هم وقتی یک آدمی مثل «گوستاو لوبون»[5] فرانسوی یا فلان نویسنده و مستشرق دیگر، که چشمش به همین ظواهر فقط خیره میشود، وقتی نگاه میکند، قرنهای دوم و سوم و چهارم اسلامی را قرن تشعشع اسلام میداند. «آدام مِتز»[6]، یک کتابی نوشته به نام تمدن اسلام …
پرسش از سود آن برای انسانیت و علت نماندن میراث علمیاش
… دارد از آن روزگار میگذرد. تعصبی نداریم نسبت به آن روزگار. درمقابل دنیای غیر مسلمان میتوانیم بگوییم که بله، عالَم اسلام بود که آن دانشگاهها را بهوجود آورد، عالم اسلام بود که آن فلسفه را درست کرد، عالم اسلام بود که چنین و چنان در طبابت و در طبیعیات کرد. اما بین خودمان، الحق و الانصاف، آنهمه نیرو و انرژی، بهجا و بهموقع و به سود انسانیت و به سود جامعۀ اسلامی تمام شد؟ جامعۀ اسلامی بعد از ده قرن، از آن میراث چه دارد؟ و چرا ندارد؟ چرا ندارد؟ چرا آن ثروت علمی و فرهنگی برای ما نمانده؟ چرا ما بهعنوان یک جامعهای که ده قرنِ پیشمان آنهمه تشعشع داشته، امروز در دنیا نمیدرخشیم و جلوه نمیکنیم؟ چرا؟ آیا جز به این است که آنهمه نشاط و فعالیت، اگرچه فعالیت انسانی بود، اما زیر نگین طاغوت بود؟ گفت:
پیشرفت علمی قرون دوم تا چهارم همراه با اشرافیگری و اختلاف طبقاتی شدید
… هنوز بهرهمندی یک درصد بسیار کوچک در دنیا، از امتیازاتی که برای میلیونها انسانِ گرسنه است در کشورهای محروم، وجود دارد. اینها به این میبالند، و این عیناً همان وضع تمدن عظیم اسلامیست در قرن دوم و سوم و چهارم؛ همین مطلب است، آن روز هم همینجور بود. پیشرفت علمی بسیار، اما اشرافیگری و تعیّش و بیخبری از فضیلتها و انسانیتها و اصالتها؛ اختلاف طبقاتی بهنحو شدید، گرسنگیهای مرگآور درمقابل سیریهای مرگآور، در آن روز هم به چشم میخورد و دیده میشد. بر اثر چه بود این بدبختیها؟ چرا جامعۀ اسلامیِ آن روز با آنهمه نشاط و فعالیت علمیاش، نتوانست گلی در بوستان فضیلتها و انسانیتها باشد؟ چرا؟