رفتن به محتوای اصلی

تعلیم و تربیت

نام‌های دیگر: تعلیم، تعلیم و تعلم

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

آموزش دانش و پرورش شخصیت انسان‌ها در خانواده، مدرسه و جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۵/۰۹/۱۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

انقلاب یک حادثه است که اتّفاق مى‌افتد در یک نقطه‌اى از عالم و آثار معجزه‌آسایى هم نشان میدهد؛ بقا و استمرار این حادثه و برکات این حادثه مستقیماً و تحقیقاً ارتباط پیدا میکند با تربیت انسانها. اگر انسانهاى صالحى و عالمى باشند که درک کنند پیام انقلاب را و آن را حفظ کنند و به آن عمل کنند و آن راه را و آن جهت را پى بگیرند، انقلاب زنده است و مانده است و برکات آن خواهد رسید. اگر خداى نکرده در محیطى که انقلابى به‌ وقوع میپیوندد، انسانها تربیت نشوند، به‌ شکل صحیحى تربیت نشوند، اصول تربیت قلع‌وقمع بشود، به آن ریزه‌کارى‌هاى تربیتىِ اسلامى در محیط اسلامى پرداخته نشود، و خلاصه انسانهایى که هم آگاه باشند، هم دلسوز باشند، هم احساس مسئولیت کنند، هم کاردان باشند، هم خوش‌روحیه باشند پروریده نشوند، مطمئنّاً آن اساس اوّلى هم به خطر خواهد افتاد و ضایع خواهد شد. هرچه در دنیا شما مشاهده میفرمایید از آثار تلاشهاى بشر که در برهه‌اى خودش را نشان داده و جوشیده، بعدها کم‌رنگ شده یا زایل شده یا به عکس تبدیل شده و جهتها عوض شده، ناشى از کمبود آگاهى و فکر و اراده و روشن‌بینى و روحیه است؛ یعنى صفات اساسى در یک انسان تربیت‌شده، که ما باید این انسان را تربیت کنیم و این صفات را در او بدمیم و این در دست شما است؛ یعنى پایه‌ى اوّل را شما میگذارید؛ بخصوص در سنین نوجوانى و آغاز جوانى که جوانها در اختیار آموزش‌وپرورش هستند.
خدای متعال بشر را طوری آفریده است که به تربیت احتیاج دارد. هم از بیرون باید او را تربیت کنند، هم از درون خودش باید خودش را تربیت کند. در مقوله مسائل معنوی، این تربیت، یکی تربیت فکر و قوای عقلانی اوست که محلّ این تربیت، تعلیم است و یکی تربیت نفس و قوای روحی و قوه غضبیّه و شهویّه اوست که نام این تربیت، تزکیه است.
در مورد دانش‌آموز هم عرض میکنم: تعلیم کاری بسیار ظریف و دقیق است. تعلیم فقط این نیست که ما مجموعه‌ای از معلومات را در کاغذ بگذاریم و به دانش‌آموز بدهیم و بگوییم بخوان؛ بعد هم برهه‌ای از سال را معیّن کنیم تا بیایند امتحان دهند؛ این، تعلیم حقیقی نیست. تعلیم باید طوری باشد که ذهن را بسازد، مغز را فعّال کند و در درجه اوّل، شوق به دانستن را در دل متعلّم ایجاد نماید. کسانی که بدون شوق، رشته‌ای را میخوانند، هر چه در آن رشته معلوماتشان زیاد شود، کارایی آن کسی را پیدا نخواهند کرد که با شوق و ذوق به سمت آن رشته رفته است. در همه رشته‌های علمی همین طور است؛ باید این شوق و ذوق، چه در اساس معلومات، چه در رشته‌های خاص معلومات - که بناست شما پایه آن را از دوره راهنمایی بریزید و آماده کنید - در دل متعلّم ایجاد شود تا در درون او، این فعّالیت فکری و مغزی و این شوق قلبی و نیز تلاشی که معلّم شما پیش دست دانش‌آموز میگذارد، او را به یک عالمِ واقعی تبدیل کند. فقط «علم» نیست؛ «تربیت» کنار علم حتماً هست، لذا شما آموزش و پرورشید. امور تربیتیها که از اوّل انقلاب مطرح بود و بنده هم به وزیر محترم سفارش کردم و حالا هم عرض میکنم، باید جدّی گرفته شود. خدا رحمت کند شهید «رجایی» و شهید «باهنر» را که عالمانه این بخش را فعّال کردند. نمیشود در همه سطوح این بخش را از آموزش و پرورش حذف کرد؛ باید به آن توجّه نمود. حدّاقل نیمی از کار آموزش و پرورش، پرورش و تربیت است. لذا شما میبینید در قرآن وظیفه انبیا، تزکیه و تعلیم است. بعضیها از جلو قرار گرفتن «یزکّیهم» در دو آیه قرآن بر «یعلّمهم»، استفاده کرده‌اند که تزکیه از تعلیم هم بالاتر است. میتواند این طور باشد. حدّاقل این است که تزکیه در کنار تعلیم است؛ «یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمة[1] »؛ آن هم تعلیم کتاب و حکمت، نه تعلیم چیزهای پیش پا افتاده. این در کنار تزکیه است؛ بنابراین تزکیه خیلی والاست. تزکیه، یعنی تربیت. گنجینه‌های ملت - یعنی کودکان و نوجوانان و جوانان - در دست شماست؛ هیچ گنجی از این بالاتر نیست. اگر از استعداد اینها در راه پرورش فکری و رشد علمی استفاده نشود؛ یا رشد علمی پیدا کنند، اما از لحاظ انسانی و اخلاقی و تربیتی انسانهای منحرف و معوجی بار بیایند؛ انسانی بیاعتقاد و بیاعتنای به همه موازین اخلاقی باشند؛ نه به ملت، نه به کشور، نه به مردم، نه به اسلام و انقلاب، نه به خدمتگزاران و مسؤولان کشور و نه به سرنوشت و تاریخشان هیچ اعتنایی نداشته باشند؛ اینها هر چه هم عالم باشند، این علم ارزش منفی دارد؛ یعنی میزان علم هر چه بیشتر شد، ضربه و ضررش هم بیشتر خواهد بود؛ مصداق همان شعر معروف خواهند بود:

شاهدها (۹۸ پاراگراف)

وظیفهٔ دولت اسلامی در تعلیم و تزکیهٔ جامعه برای جلوگیری از نفوذ فرهنگ بیگانه

… به صورت فهرست‌وار عرض میشود که رشته‌ی مطلب در ذهن شنوندگان عزیز گسسته نشود و آن به این ترتیب است که بحث ما در وظائف حکومت اسلامی در رابطه‌ی با جامعه بود و عرض کردم که این وظائف دو نوع است: یک نوع وظائف مربوط به امور معنوی و یک نوع وظائف مربوط به رفاه مادی. در وظائف معنوی، یکی از وظائف را که عبارت بود از تعلیم و تربیت و تزکیه‌ی جامعه، به تفصیل عرض کردم و نقش صدا و سیما را در این باب مشروحاً بیان کردم و عرض شد که دولت اسلامی موظف است که جامعه را با فرهنگ بالاتر و معلومات عمیق‌تر و آگاهیهای همگانی مجهز کند و بدین وسیله جلوِ نفوذ فرهنگ بیگانه را بگیرد. و برای اینکه تأثیر رسانه‌های عمومی از جمله صدا و سیما و همچنین روزنامه‌ها و مطبوعات روشن بشود، دو نمونه و دو مثال را عرض کردم از تبلیغات ننگین رژیم گذشته که به وسیله‌ی صدا و سیما و مطبوعات در جامعه گسترش و عمق پیدا کرده بود: یکی در باب اسراف و فرهنگ …

ساخته شدن مردان پولادین و انقلاب‌های بزرگ در حلقه‌های درس

… بپردازند، نمی‌رسید. در نتیجه مجالی برای امام صادق علیه‌السلام به‌وجود آمد. این چندین‌هزار روایت را ما از آن ده سال داریم. بعد که منصور فارغ و آرام شد، دید عجب، همان کارهایی که در زمان بنی‌امیه فرزندان علی علیه‌السلام می‌کردند، از نو همین کارها شروع شده است. او آشناست، روش‌شناس است، برنامۀ بنی‌علی علیه‌السلام دست منصور است، باهم کار کرده‌اند، می‌داند اینها چه‌کاره‌اند، می‌داند از راه همین آموزش‌هاست که انقلاب‌های بزرگ به‌وجود آمده، می‌داند که در همین حلقه‌های درس و تعلیم است که مردان پولادین ساخته می‌شوند؛ این بود که به امام صادق علیه‌السلام پرداخت. امام صادق علیه‌السلام مدت‌ها تبعید بود، یک بار تبعید به حیره و یک بار تبعید به یکی دیگر از شهرهای عراق[14]. شخصی می‌گوید رفتم حیره، سه روز ماندم، نشد با امام صادق علیه‌السلام ملاقات کنم، ازبس محکم اطراف خانه‌اش را …

اهمیت پرورش و علمی بودن راه‌های آن

… در دوره‌های قبل و همچنین در این دوره، روی این مسئله تکیه کردم، تأکید کردم؛ باید جدّی بگیرید این مسئله را. خب وزیر محترم، باانگیزه و بانشاط و آماده‌ی به کار هستند؛ این کار را باید جدّی بگیرند. مسئله‌ی معاونت پرورشی در خود آموزش و پرورش، بسیار امر مهمّی است؛ پرورش خیلی مهم است و راه‌های پرورش هم راه‌های علمی مهمّی است.

شمول معنای وسیع تعلیم بر سه عرصه

… و پرورش است. آنچه مربوط به معلمان است، این است که معلم عزیز بداند شغل او فقط تعلیم نیست؛ یا به تعبیرى فقط تعلیمِ مطالب کتاب و دانشِ در دست اجرا نیست. معلم، هم باید علم بدهد، هم باید روش تفکّر و کار تفکّر را بیاموزد، هم رفتار و اخلاق‌آموزى در کار او باشد. اگر تعلیم را یک معناى وسیعى بگیریم، این سه عرصه را شامل میشود:

اثرگذاری اشارهٔ گذرای معلم ریاضی به معارف دینی، گاه بیش از درس دینی

… مفاهیم اخلاقی - البته این کار آسانی هم نیست که کسی بتواند انجام بدهد - من عرض میکنم شما اگر چنانچه در یک غزلِ هفت هشت بیتی، یک بیت را اختصاص بدهید به مضمون انقلابی یا اخلاقی یا معرفتی، این غزل، غزل انقلابی است؛ این غزل، غزل اخلاقی است و اثر خودش را میگذارد. فرض کنید معلم ریاضی اگر در اثنای درس ریاضی، به صورت تک مضراب، یک کلمه از توحید بگوید، از آفرینش بگوید، از عصمت پیامبران بگوید، من گمان میکنم گاهی اثرش از یک ساعت درس معلم تعلیمات دینی بیشتر است. من این تکمضرابها را در شعر غزلی از شما میخواهم. غزلتان را بگوئید؛ هرچه احساس دارید، هرچه عاطفه دارید، هرچه عشق و شور دارید،در ابیات غزل بریزید؛ منتها از این غزلِ هفت هشت بیتی، دو بیتش مخصوص یک مضمون ناب اسلامی و انقلابی و اخلاقی باشد. این یک نکته است، که …

نیاز امروز به عمل به جای اکتفا به حرف در تعلیم و تربیت

البته درباره‌ی مسائل تعلیم و تربیت و نقش معلمان، حرفهای زیادی زده شده است. ما امروز در شرائطی نیستیم که به حرف اکتفاء کنیم؛ امروز نیاز داریم به عمل. آموزش و پرورش، چه در بخش ستادی، چه در بخش صف - که همین مجموعه‌ی معلمان و آموزگاران و دبیران در سراسر کشور هستند - میتواند آینده‌ی این کشور را رقم بزند. درست است که تغییر بنیادی آموزش و پرورش یک کار اساسی است که بارها این را به مسئولان محترم کشوری و آموزش و …

تربیت انسان‌ها در آغوش پربرکت زن

… او به ودیعه گذاشته و مخصوص زن است - همراه با ایمان عمیق، همراه با استقرار ناشی از اتکاء به خداوند، و همراه با عفت و پاکدامنی - که فضای پیرامون او را نورانیت میبخشد - میتواند در جامعه یک نقش استثنایىِ این‌گونه ایفا کند؛ هیچ مردی قادر به ایفای چنین نقشی نیست. مثل کوه استواری از ایمان، در عین حال مثل چشمه‌ی جوشانی از عاطفه و محبت و احساسات زنانه، تشنگان و محتاجان نوازش را از چشمه‌ی صبر و حوصله و عاطفه‌ی خود سیراب میکند. انسانها در چنین آغوش پُربرکتی میتوانند تربیت شوند. اگر زن با این خصوصیات در عالمِ وجود نبود، انسانیت معنا پیدا نمیکرد. این، معنای ارزش زن و تشخص زن است؛ چیزی که مغز متحجرِ مادی غربیها نمیتواند آن را بفهمد. کسانی که از دین و معنویت بهره‌ای نبرده‌اند، نمیتوانند چنین عظمتی را درک کنند. آنهایی که شاخصه‌ی زن را در …

جبران لطمه‌های تربیت اروپایی با مجاهدت بلندمدت

… این سالهاى اخیر شاهد بوده‌ایم لکن تلاشهاى مضاعفى را هنوز احتیاج داریم. هر چه ممکن است جوانهاى خوب این مملکت بایستى بیفتند در میدان تعلیم‌ و تربیت و همراه نسل قبلى که خودِ آنها را تعلیم کرده، بى‌سوادى را و بى‌فرهنگى را و بى‌تربیتى را در این کشور ریشه‌کن کنند. ما در طول سالهاى تأثیر تربیت اروپایى، لطمه‌هاى زیادى دیدیم که جبران آن جز با یک مجاهدت بلندمدّت امکان‌پذیر نیست.