وظیفهٔ دولت اسلامی و علما در تربیت ایمانی، تقوایی و صبر مردم
… مَعَ الصّبِرین»(۱۸) و «وَ اللهُ مَعَ الصّبِرین»(۱۹) و «اَنَّ اللهَ مَعَ المُتَّقین»(۲۰) و «اَنَّ اللهَ مَعَ المُؤمِنین»(۲۱) و «وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنین»(۲۲) در چند جای قرآن تکرار شده. ما وظیفهمان را از اینجا بفهمیم؛ من این را میخواهم عرض بکنم. هم دولت اسلامی -یعنی مسئولین دولتی، قوّهی مجریّه، قوّهی قضائیّه، قوّهی مقنّنه- هم علما، وظیفهشان این است که تربیت ایمانی کنند این ملّت را؛ تربیت تقوائی کنند این ملّت را؛ تربیت صبر، تربیت احسان بین مردم و بین مؤمنین؛ ما باید مردم را اینجوری تربیت کنیم. از همه مهمتر دستگاههای دولتی هستند که با برنامهریزی میتوانند این کار را انجام بدهند. ما یک دستگاه عظیمی داریم به نام آموزشوپرورش، یک دستگاه عظیمی داریم به نام آموزش عالی، یک دستگاه عظیمی داریم به نام صداوسیما، غیر از دستگاههای اختصاصیِ مجموعهی ما. …
تکیه بر تدین و پاکدامنی، شیوهٔ تربیتی برخاسته از تعریف افسر جنگ نرم نه تحجر
دشمن، افسر جنگ نرم ما را، که جوانها هستند، یک جور میپسندد، جمهوری اسلامی یک جور میپسندد. این را که در جمهوری اسلامی بر روی تدیّن، پاکدامنی، پارسایی و پرهیز از افراط غرایز تکیه میشود، حمل نکنند بر تعصّب و، به قول خودشان، دگماندیشی و تحجّر و مانند اینها؛ نه، این شیوهی تربیتی است، این برگرفته و برخاستهی از تعریف افسر و فرمانده جنگ نرم است. یکی از عرصههای چالش ما با آمریکا این است. آمریکاییها دلشان میخواهد جوانهای ما آن شجاعت را نداشته باشند، آن امید را نداشته باشند، آن انگیزه را نداشته باشند، آن تحرّک را نداشته باشند، آن توان جسمی را نداشته باشند، آن توان فکری را نداشته باشند، نسبت به دشمن …
اولویت تزکیه و تربیت مخاطبان بر تعلیم با استناد به قرآن
به قدر تعلیم، یا شاید بیش از تعلیم، به تربیت بیندیشید. بجز در یک جا در قرآن، که «یعلّمهم» جلوتر از «یزکّیهم» است، همه جا «یزکّیهم» - تزکیه - بر تعلیم مقدم است؛ «یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمة».[12] این شاید نشان دهندهی این است که تزکیه جایگاه برتری دارد. مخاطبان خودتان را تزکیه کنید، تربیت کنید. این تربیت هم همین طور که عرض کردیم، «من نصب نفسه للنّاس اماما فلیبدأ بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره»، سخت است. این کار سخت را هم باید انجام داد.
کنار کشیدن منحرفکنندگان در برابر جوان دارای بنیهٔ دینی محکم
… بلافاصله نور را منعکس میکند؛ آلوده نشدهاید؛ این را قدر بدانید. با خدای متعال رابطه برقرار کنید. با نماز، با نافله، با تلاوت قرآن، با دعا، با صحیفهی سجادیه. این صحیفهی سجادیه پر از معارف دینی است. با این کار بنیهی دینی و انقلابی خودتان را هم محکم میکنید. جوان ما اگر بنیهی دینیاش مستحکم باشد، خیلی از این کسانی که در همین شهر شیراز شما و در استان فارس و سراسر کشور - اینجا هم من خبرهایش را دارم - مشغول تلاشند برای منحرف کردن ذهنها به سمتهای گوناگون، وقتی دیدند جوان ما محکم است، میکشند کنار. امروز در همین شهر شما و در جاهای دیگر که حالا نمیخواهم زیاد قضیه را باز کنم، شاید خود شماها خیلی خوب میدانید؛ از عرفانهای مادىِ پوچِ بیمحتوا گرفته تا ادیان منسوخ، تا سازمانهائی که اسمش دین است، باطنش سازمان سیاسی است، مشغول تلاشند، مشغول کشمکشند برای اینکه از …
تربیت دینی و ملی دانشجویان از اهداف اساتید دانشگاه
تربیت دینی دانشجویان، بایستی یکی از اهداف مجموعهی اساتید دانشگاهی کشور باشد. دانشجو را باید هم متدین و هم دارای باورهای ملی - همان اعتماد به نفس ملی که عرض کردیم - بار آورد. خلاف این را من گاهی از بعضی از دانشگاهها و بعضی از کلاسهای درس میشنوم. استادی میآید طوری دربارهی کشور حرف میزند که دانشجو از اینکه ایرانی است، بیزار میشود. این بیانصافی است؛ این برخلاف مصلحت این جوان و برخلاف مصلحت این نسل عمل کردن است. باید جوان را به …
عرصهٔ تربیت دین: تزکیهٔ دل، تعلیم ذهن و نیروی بازو
«یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمه». هم تزکیه است، هم تعلیم است. عرصهی تربیت دین، هم دل من و شماست، هم مغز من و شما و هم دست و بازوی من و شما. «یا ایّها النبىّ جاهد الکفّار و المنافقین و اغلظ علیهم»؛ در مقابل دشمن، در مقابل مهاجم، در مقابل آن کسی که مانع از گسترش انوار معنویت و وحی است، دست لازم است. «و انزلنا الحدید فیه بأس شدید و منافع للنّاس». با دست پولادین، با مشت آهنین، با ارادهی شکستناپذیر …
وظیفهٔ همهٔ معلمان در متدین بارآوردن دانشآموزان
از همهی اینها مهمتر، مسألهی دیانت است. اگر میخواهید کار معلمىِ شما مورد رضای خدا و نسلهای آینده قرار گیرد و در انجام وظیفهتان از شما به نیکی یاد شود، بچهها را متدین بار بیاورید. متدین بارآوردن بچه فقط کار معلم تعلیمات دینی نیست؛ یک معلم ریاضی، یک معلم فیزیک، یک معلم فارسی و ادبیات هم با یک نکتهگویىِ بجا و با یک تک مضراب میتواند تفکر دینی را در اعماق دل شاگرد و مخاطبِ خود جا دهد تا یادش نرود. گاهی حتّی بیش از معلم دینی میتوانند اثر بگذارند. وقتی معلم دینی سر کلاس میآید، یک تکلیف است و بچهها و همهی انسانها نسبت به تکلیف، حالت امتناع دارند. این آقا میخواهد بیاید تکلیف بدهد؛ اگر خیلی خوشبیان و خوشبرخورد و خوشاخلاق و خوشتدریس باشد، یک مقدار …
دورشدن فرزند از دین با سختگیری بیجا یا بیمبالاتی و لزوم برخورد منطقی و مهربانانه
… کار دیگر است - به مبانىِ شما متزلزل شود. گاهی انسان با دست و زبانِ بیمهار و بیرون از کنترل و با عمل غلطِ خودش کاری میکند که جوانِ خود را از دین و مبانی دینی و اعتقادات و اصول دور میکند؛ او را بیاعتقاد میکند. ما چنین کسانی را داشتیم؛ از هر دو طرف هم ممکن است. گاهی با سختگیریهای بیجا - که بنده به سختگیریهای بیجا اصلاً توصیه نمیکنم - و گاهی هم با برخورد تند و تلخ و ترش، بعضیها بچهها را زده میکنند؛ بعضی هم از آن طرف با بیمبالاتیها و لاابالیگریها و امکانات بیحساب در اختیار بچهها گذاشتن و از هر غلطِ آنها با اغماض چشمپوشی کردن، بچهها را با دست خود طرد میکنند؛ در نتیجه بچه فاسد و خراب میشود. باید با منطق و برخورد صحیح و مهربانانه با فرزندان برخورد کرد. «قوا انفسکم و اهلیکم»؛ جوان و همسرتان را باید حفظ کنید؛ این جزو وظایف شماست. این، اثر تشدید کننده دارد؛ یعنی وقتی در خانوادهیی، جوان یا یک عضو خانواده خدای نکرده نقطهی ضعفی پیدا کرد؛ مثل لکهی سیاهی شد روی دندان، و مینای دندان در این نقطه خراب شد، بتدریج …
تربیت دینی مردم ضامن آیندهٔ کشور و ملت
اگر ما امروز این مردم را متدیّن و متشرّع و پایبند به دین و آگاه از مبانی دینی و برخوردار از معرفت دینی تربیت کنیم، هرچه به این سمت پیش برویم، این مملکت و آیندهی این کشور و این ملت را تضمین کردهایم؛ هر مقدار که اجازهی رخنه در این موانع را بدهیم و اجازه دهیم که در باورها و در مقدّسات دینی مردم - در مسألهی شهادت، در مسأله جهاد و در دشمنىِ دشمنان واضح اسلام و مسلمین - خدشه شود و همینطور در ذهنهای مردم تسرّب پیدا کند - هرچه این را اجازه دهیم - آیندهی این …
لزوم تلاش همه بهویژه روحانیون برای انقلاب قلبی و اخلاقی مردم و جوانان
و دشمن دارد روی این نقطه کار میکند. تمام دستگاهها، تمام افراد، بخصوص علمای اَعلام و روحانیّون، بر روی تربیت نفوس مردم و تحقّق انقلاب قلبی و اخلاقی نسبت به مردم ــ بخصوص نسبت به جوانها ــ بایستی تلاش کنند. البتّه دوران جنگ و شرایط خاصّ آن روزها، برای یک عدّهای از جوانهای این مملکت، یک انقلاب معنوی و حقیقی به وجود آورد. این وصیّتنامههای شهدا که امام توصیه میکردند [بخوانید]، به خاطر این است که هر کدام این وصیّتنامهها نمایشگر انقلاب یک نفر آدم است. هر …
لزوم دورهٔ عقاید متین و ساده و دور از استدلال فلسفی برای نوجوانان
… همین وقت کمى که هست، به وضع بچّهها در خانه بینظارت نیستم؛ یک مقدارى به امورشان میرسم، نگاه میکنم چه میخوانند، چهکار میکنند؛ گاهى روى مسئلهی اعتقادى مطالعه میکنند، کنفرانس میدهند، و کارهایى مانند اینها میکنند- خب، خوب است؛ لکن بیش از این یک چیزى لازم است؛ یعنى اگر بشود، ما یک دوره عقاید متین و کاملاً ساده و دور از آن استدلالات فلسفى و عرفانى -امّا به قدرى که ذهن این جوان آن را بپذیرد- حاضر داشته باشیم و در طول این چهار سالى که اینجا هستند، قسمتهایى [از آن] به اینها داده بشود. الان چیزى که در دنیا زیاد مطرح است، غالباً شبهات توحید نیست. میدانید، یک وقتى شبهات خداشناسى و توحید و اصل دین مطرح بود؛ حالا این چیزها خیلى در دنیا مطرح نیست؛ لکن شبهات گوناگون دیگرى مطرح است: شبهات مربوط به امام زمان، الان مطرح است؛ شبهات مربوط به عقاید …
تبدیل دانشجو به انسان مؤمن با یک جملهٔ بجای استاد در هر درسی
… برجسته و مهمی است. استاد فقط آموزندهی دانش نیست؛ بلکه منش استاد و روش استاد میتواند مربی باشد؛ استاد، تربیت کننده است. تأثیر استاد روی شاگرد، علیالظاهر از تأثیر بقیهی عوامل مؤثر در پیشرفت علمی و معنوی و مادی متعلم بیشتر است؛ از بعضی که خیلی بیشتر است. گاهی استاد میتواند یک کلاس را، یک مجموعهی دانشجو یا دانشآموز را با یک جملهی بجا تبدیل کند به انسانهای متدین. لازم هم نیست حتماً رشتهی علوم دینی یا معارف را تدریس کند؛ نه، شما گاهی یک جا در درس فیزیک، یا در درس ریاضی، یا در هر درس دیگری - علوم انسانی و غیر انسانی - میتوانید یک کلمه بر زبانتان جاری کنید، یا یک استفادهی خوب از یک آیهی قرآن بکنید، یا یک انگشت اشاره به قدرت پروردگار و صنع الهی بکنید که در دل این جوان میماند و او را تبدیل میکند به یک انسان مؤمن. استاد اینجوری است.
لزوم کماثر کردن عوامل دورکنندهٔ جوان از تربیت و اخلاق دینی
… دیگر هستند - شرکت میکنند. دل دانشجو، دل خیلی خوبی است؛ ما باید به حال دانشجو غبطه بخوریم؛ یعنی بنده که غبطه میخورم. دلهای پاک و نورانی، آن وقت همراه با معرفت؛ این دیگر آن جوان عوام هیچ چیز ندان نیست. دل او با نور علم هم روشن است، آن وقت پاک و صاف هم هست. باید کاری کنیم که عوامل دورکنندهی جوان از محیط دینی و تربیت دینی و اخلاق دینی کم اثر بشود. همه یکجور نیستند و خانوادهها و پدر و مادرها مختلف هستند و تأثیراتی هم هست. کاری کنیم که این تأثیرات به حداقل برسد.
نادرستی سپردن درس دینی مدارس به افراد بیمهارت
… به مراکز تربیت معلم سفارش کردهام؛ خیلی مهم است. ما معلم باسواد، معلم مطلع و معلم کاردان و حرفهای در کار خود نیاز داریم. نمیشود ما نگاه کنیم هر کسی بیکار بود، بگوییم آقا تو بیا اینجا درس بده، آن هم در رشتههایی که خیلی اوقات اصلاً از آنها اطلاعی ندارند. ما درس دینیمان را در خیلی از مدارس، به کسانی میدهیم که هیچ مهارت و خبرویتی در این کار ندارند؛ این که درست نیست.
فشار آمریکا برای کاستن مسائل دین و جهاد از کتابهای درسی کشورهای اسلامی
امریکا با اسلام، ولو اسلام غیرحکومتی - همان اندازهای که امروز در عربستان سعودی و مصر هست - هم مخالف است. اگر به فرض محال، امریکاییها مقاصدشان را در اینجا بتوانند تحقّق ببخشند، آن وقت معلوم خواهد شد که موضعگیریشان در مقابل آنها چیست. به من گزارشی دادند که مأموران امریکایی به یکی از وزرای یکی از کشورهای اسلامىِ معروف گفته بودند شما باید در کتابهای درسیتان مسائل دین و جهاد را کمتر یاد بدهید؛ چرا این مطالب را در کتابهای درسیتان میآورید؟ قضیه اینطوری است. اینها با اصل اسلام، با اصل تفکّر اسلامی، تفکّری که دارنده خودش را وادار میکند که از هیچ قدرت مادّی مرعوب نشود و واهمه پیدا نکند، ناراحت و عصبانیند. و این خاصیت قرآن و اسلام است.
بیاعتنایی مدارس دولتی آن دوران به برنامهٔ دینی
… سیاه را که رویش مینوشتند اصلاً نمیدیدم و این خیلى مشکلاتى در کار تحصیل من به وجود مىآورد. حالا خوشبختانه بچّهها در کودکى فوراً شناسایى میشوند؛ [اگر] چشمشان ضعیف است، برایشان عینک میگیرند، رسیدگى میکنند. آن وقت اصلاً این چیزها در هیچ مدرسهاى معمول نبود؛ البتّه این مدرسهى ما یک مدرسهى بهاصطلاح غیر دولتى بود، بعلاوه مدرسهى دینى بود که معلّمینش، مدیرانش از افراد متدیّن انتخاب شده بودند و با برنامههاى اندکى دینىتر از معمول مدارس آن روز اداره میشد. چون آن روز مدرسهها اصلاً برنامهى دینى درستى نداشت، [امّا] این مدرسه چرا، داشت و بیشتر از مدارس دیگر رعایت میکردند؛ وَالّا در مدارس دولتى که اصلاً به این چیزها کسى توجّه نمیکرد، اعتنائى نمیکرد.
نقد محدود کردن تربیت اسلامی در تلویزیون به قرآن و احکام
این جور نیست که ما اگر میخواهیم مردم، مسلمان تربیت بشوند، راهش این است که در تلویزیون دائماً قرآن بخوانیم یا تفسیر قرآن بکنیم یا احکام توضیحالمسائل را برایشان بیان کنیم؛ این نیست که؛ نخیر، راههایى دارد با توجّه به بینش اسلام نسبت به انسان مسلمان. انسان مسلمان فقط آن نیست که احکام اسلامى را بلد است؛ انسان مسلمان ابعادى دارد؛ علم او، بینش او، روشنبینى او، نیروى باطنى او، نیروى روحى او، نیروى جسمى او، معلومات وسیع او، احساس برترى او در میدانهاى زندگى، همهى اینها عناصر دخیل در ساخت انسان مسلمانند. شما …
بیاثری تربیت بیرونی بدون واعظ درونی
جوانها و در درجهى اوّل دانشجویان و دانشآموزان و بعد بقیّهى جوانها در هر قشرى؛ کارگر، بازارى، روستایى، شهرى ــ البتّه در درجهى اوّل، جوان دانشجو و دانشآموز ــ باید خودسازى کنند. خودتان را با تربیت دینى بسازید. امور تربیتى خوب است، معلّم تربیت خوب است، گویندهی تربیتى خوب است امّا آن کسى که «واعِظٌ مِن نَفسِه»[3] ــ موعظهکننده و تربیتکنندهاى از درون خود ــ نداشته باشد، این تربیتها به کارش نمىآید. خودتان را بسازید؛ با نفْس مبارزه کنید؛ اجراى حکم الهى را در محدودهى شخص خودتان بزرگ بشمارید؛ به نماز، به توجّه به خدا، به دعا، به توکّل اهمّیّت بدهید؛ این شما را پولادین خواهد کرد.
بازیابی جایگاه درس نماز در کلاسهای دینی مدارس و دانشگاهها
در جامعهى ما فصل مهمّى باید در معرّفى نماز در همهى سطوح گشوده شود. رسانهها و بخصوص صداوسیما، با شیوههاى گوناگون، نماز را معرّفى و یادآورى کنند. همهجا و همیشه در رادیو و تلویزیون، نماز در اولویّت گذاشته شود و شوق ایمان و عطش یاد خدا در دلها پدید آید. در کلاسهاى دروس دینى مدارس و دانشگاهها، درس نماز جایگاه خود را بازیابد و سخنان سنجیده و افکار بلند در بازشناسى نماز فراهم، و در معرض ذهن و دل دانشجویان و دانشآموزان گذاشته شود.
حفظ روحیهٔ تدین انقلابی نیروهای مسلح با تربیت دائمی دینی
… بشود. مواظب باشید این از ما گرفته نشود که اگر خداى نکرده گرفته بشود یا متزلزل بشود، دیگر موجودیّت نیروى مسلّح انقلابى معنى نخواهد داشت؛ اگر این از ما گرفته بشود، حرکت انقلابىِ سابقهدارى که دنیا را به خود متوجّه کرد، معنى نخواهد داشت و تحقّقى نخواهد داشت. این با تربیت دائمى دینى است که البتّه آقایان محترم علمائى که تشریف دارند و دفتر نمایندگى و گروههاى عقیدتى ـ سیاسى، زمینهساز و سررشتهدار این قضیّهاند براى تعلیم و درس و آموزش و بعضى از مراقبتها، امّا حقیقت و قوام قضیّه به اراده و خواست تکتک افراد و فرماندهان است.
وادار کردن شهید مطهری به قرائت قرآن از کودکی به دست پدر
حضرت آیتالله خامنهای: عجب، یادم نیست حالا، بله. قرآن خواندن را مثلاً، میگفتند پدرشان از دوران کودکی و جوانی ایشان را به قرآن خواندن و اینها وادار میکرده. تربیتهای رجال معنوی که روی ایشان اثر داشته برایشان خیلی جالب بود، مثل مرحوم حاج میرزا علی آقای شیرازی بله، ایشان عکس مرحوم آمیرزا علی آقای شیرازی را توی اتاقشان زده بودند، بله آنجا بود که با یک حالی هم از حاج میرزا علی آقا ایشان یاد میکرد، و شانسی هم واقعاً …