رفتن به محتوای اصلی

تحجر

نام‌های دیگر: متحجران، جمود فکری

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جمود فکری و بسته‌اندیشی در فهم دین و برخورد با مسائل نو.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران نظام جمهورى اسلامى ایران— ۱۳۶۸/۱۱/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

تحجّر این است که، کسی که میخواهد کار بزرگی را با این عظمت انجام دهد، نتواند نیازهای زمان و لوازم هر لحظه لحظه زندگی یک ملت را از قرآن بشناسد و بخواهد در یک وضعیت ایستا و بدون انعطاف، حکم نماید و کار کند و پیش برود. این، امکان‌پذیر نیست. معنای تحجّر آن است که، کسی که میخواهد از مبانی اسلام و فقه اسلام، برای بنای جامعه استفاده کند، به ظواهر احکام اکتفا نماید و نتواند کشش طبیعی احکام و معارف اسلامی را، در آن جایی که قابل کشش است، درک کند و برای نیاز یک ملت و یک نظام و یک کشور - که نیاز لحظه به لحظه است - نتواند علاج و دستور روز را نسخه کند و ارائه دهد. این، بلای بزرگی است.
مطلب بسیار مهم و قابل توجّهی است. البته من در این‌که این بزرگترین مشکل ما باشد، تردید دارم؛ اما بلاشک جمود و تحجّر هرجا باشد، یک مشکل است و راه از بین بردنش هم این است که شما - که دانشجویان - هرچه میتوانید به کیفیّت فکری خودتان در زمینه دانش و معرفت بیفزایید. هر یک نفر از شما، وقتی که اهل دانش، فرهنگ، فرزانگی، روشنفکری و فرهیختگی است، میتواند این مفاهیم را در عمل گسترش دهد؛ یعنی درست نقطه مقابل جوّ جمود و تحجّر. اگر بخواهیم با جمود بجنگیم، جنگ با جمود این‌گونه است؛ یعنی جنگ فرهنگی است. جنگ با جمود، جنگ شمشیری نیست؛ چون از مقوله فرهنگ است. تحجّر و جمود هم نوعی فرهنگ است؛ منتها فرهنگ بسته! بایستی با روشهای فرهنگی با آن مقابله کرد. به نظر من، دانشجویان میتوانند در این زمینه مؤثّر باشند.
یکی از زمینه‌ها، تحجّر است. نگاه نو به مسائل نکردن، گذرانِ تاریخ و تحوّلِ فکر انسانها را ندیده گرفتن، تعالی و ترقّىِ فکر و اندیشه و راههای زندگی را انکار کردن. این تحجّر است. هر دانشی را که شما نگاه کنید، تعالی و پیشرفت آن دانش، فریادی علیه تحجّر است. اگر قرار بود ایستایی، پافشاردن بر هر آنچه که عادت کرده‌ایم آن را ببینیم، چیز خوبی باشد، اصول ما هم پیشرفت نمیکرد؛ فقه ما هم از هزار سال پیش تا به‌حال این همه تحوّلات و پیشرفتها را پیدا نمیکرد. در همه‌ی امور زندگی این‌طور است. تحجّر، یکی از بزرگترین آفات است.

تحجر و کندفهمی، یکی از دو خطر کج‌فهمی برای حوزه

… و احیاناً تحریک‌شده‌ى به‌ وسیله‌ى اجانب راه بیفتند در حوزه‌ى علمیّه [و ضربه بزنند]؛ کمااینکه در این چند سال برخى از نمونه‌هاى آن را دیده‌اید که بحمدالله‌ سینه‌ى ستبر انقلاب زد و بسیارى از این نمونه‌ها را از سر راه برداشت؛ لکن نمیشود گفت این چیزها تمام شده. کج‌فهمى‌ها و نفهمى‌ها از دو طرف خطر ایجاد میکند: یکى از ناحیه‌ى هدایتهاى غلط و بددلانه و متّکى بر تفکّرات ناسالم و مشوب[5] به اغراض، از یک طرف [هم] تحجّرها، کندفهمى‌ها، دیرفهمى‌ها، در لحظه‌ى لازم در جایگاه لازم قرار نگرفتن‌ها؛ اینها خیلى ضربه میزند و حوزه‌ى علمیّه امروز آن‌جورى نیست که بتواند راحت تحمّل کند ضربه را. تلاشیِ حوزه یا صدمه‌ی به حوزه، امروز صدمه‌ی به اسلام، آن هم در شکل درخشان عالمى‌اش است.

مصون ماندن علمای متحجر و دور از سیاست از حملات دشمن و حتی ستایش آنان

امروزه قلمهاى مزدور و دستهاى فروخته‌شده به دشمن در کار آنند که این پشتوانه‌ى معنوى انقلاب را در چشم مردم تضعیف کنند. دشمن انقلاب، جامعه‌ى روحانیّت را در صورتى تحمّل میکند که روحانیّون از دخالت در امور سیاست و حضور در صحنه‌هاى انقلاب کنار بکشند و مانند جمعى از روحانیّونِ بى‌خبر و متحجّرِ گذشته و حال، به کنج مدارس و مساجد اکتفا کنند و کشور و زندگى مردم را به آنان بسپارند و از جمله‌ى پدیده‌هاى پُرمعنى آن است که در تمام مدّت مبارزات و نیز سالهاى پس از پیروزى، علماى متحجّر و بى‌خبر از حوادث کشور و دور از جریانهاى سیاسى، هیچ گاه در معرض تهاجم دشمنان قرار نگرفتند؛ بلکه حتّى گاه مورد ستایش و تمجید نیز واقع شدند و حملات جسمى و تبلیغى و حتّى تهمت ارتجاع و واپس‌گرایى از سوى روشنفکرنمایانِ عامل بیگانه، تنها متوجّه علما و روحانیّونى شد که از لحاظ اندیشه‌ى سیاسى و نوآورى‌هاى عرصه‌ى علم و عمل، درخشیده و به‌ عنوان قشرى پیشرو و مترقّى و آگاه شناخته شده‌اند.

خطر تحجر و دنیاطلبی در روحانیت بیشتر از حملات دشمن

… را براى مردم آگاه و جامعه‌ى روحانیّت متعهّد و انقلابى آشکار میسازد که امام حکیم و روشن‌بین ما بارها آن را بیان کرده‌اند؛ یعنى اوّلاً اینکه قدرشناسى از روحانیّون بزرگوار و تبعیّت از آنان، وظیفه‌اى دینى و ملّى و انقلابى است که هیچ ‌گونه غفلت از آن جایز نیست؛ ثانیاً اینکه تحجّر و واپس‌گرایى در میان روحانیّون و یا خداى نخواسته توجّه به منافع شخصى و دنیاطلبى و روى آوردن به زیورهاى مادّى و سوء استفاده از مکانت اجتماعى، خطرش براى روحانیّت کمتر از حملات دشمن نیست؛ بلکه بمراتب از آن بیشتر است؛ و ثالثاً وضعیّت دوران انقلاب و توجّه روزافزون به اسلام در خارج از مرزهاى کشور اسلامى ایجاب میکند که علماى دین با بینشى کاملاً نو و با استفاده از ذخیره‌ى بى‌پایان معارف دین و با اسلوب فقاهت سنّتى و اجتهاد زنده و پویا، راه جامعه‌ى اسلامى را هموار نمایند و …

تحجر به‌عنوان یکی از خطرهای عبادت بی‌توجه

اگر در حال عبادت توجّه نبود و روح عبادت ــ که همان اُنس با خدا و تسلیم در مقابل خدا و عبودیّت [است]؛ روح همه‌ی عبادات عبودیّت است ــ مورد توجّه قرار نگرفت، آن وقت خطرهای گوناگونی در سر راه انسان قرار میگیرد؛ یک طرف قضیّه، خطر تحجّر است.

تحجر و نیندیشیدن عابدان و زاهدان در دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس

… وقتی که موجودیّت اسلام و حقیقت اسلام و لُبّ اسلام که در علیّ‌بن‌ابی‌طالب مجسّم است در یک طرف قرار گرفته، همه‌ی شبهه‌ها را از خودش دور میکند و به او میپیوندد. این، دوری از قرآن است، دوری از دین است که کسی نتواند این را تشخیص بدهد و شمشیر روی علی بلند کند. یک طرف قضیّه همین تحجّرها، نیندیشیدن‌ها و اشتباه‌های عمده و بزرگ [است] که در طول دوران خلافت بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس، ما این را مشاهده میکنیم. بعضی‌ها، آدمهای مقدّس‌مآب، متدیّن، اهل عبادت و اهل زهد اسمشان در شمار عبّاد و زهّاد و اخلاقیّون و آدمهای حسابی در کتابها ثبت شده، امّا اشتباه کردند؛ اشتباهی به عظمتِ اشتباه [بین] جبهه‌ی حق با باطل! بزرگ‌ترین اشتباه‌ها این است دیگر؛ اشتباه‌های کوچک، قابل بخشش است؛ آن اشتباهی که قابل بخشش نیست، این است که کسی جبهه‌ی حق را با جبهه‌ی باطل اشتباه کند و نتواند بشناسد.