رفتن به محتوای اصلی

تبلیغ دین

نام‌های دیگر: تبلیغ، تبلیغ اسلامی، تبلیغ اسلام، تبلیغ حقیقت، تبیین دین

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

رساندن پیام دین به مردم و وظایف و شیوه‌های مبلغان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

اوّلاً به برادران عزیز خیرمقدم و خسته‌نباشید عرض میکنم. همان طور که جناب آقاى خاتمى اشاره کردند،[2] این مسئولیّت بسیار بزرگى است و شما که با تلاشهاى خودتان در یک محیط نامأنوس و نامساعد از لحاظ عوامل تلاش فرهنگى قرار دارید و یقیناً سیاستهاى استکبار جهانى ــ محسوس و نامحسوس ــ کاملاً سینه‌به‌سینه‌ى شما است و شاید بشود گفت که کمتر جایى است یا جایى نیست که تلاشى مؤثّر از سوى جمهورى اسلامى انجام بگیرد و دشمن یعنى اردوگاه کفر و استکبار جهانى روى آن حسّاس نباشد و تلاشى در مقابل آن در حدّ توانش انجام ندهد ــ با این شرایط مشغول کار هستید ــ حقیقتاً درخورد[3] تمجید و ستایش و تقدیر هستید. مطالب در باب کار فرهنگى و اهمّیّت آن هر چه گفته بشود، تکرار گفته‌شده‌ها است و پیام انقلاب و اصل ایصال[4] این پیام که از اصول مسلّم اسلامى است، یک نکته بیش نیست: تبلیغ؛ یعنى رساندن ــ اَّلَّذینَ یُبَلِّغونَ رِسالٰتِ الله ــ[5] یعنى حجابها را، مانعها را درنَوردیدن و سخن حق را به مرکزى که باید برسد، رساندن؛ هر چه گفته بشود، حول‌وحوش همین یک نکته است. و همه چیز یا بسیارى از چیزها در این زمینه‌ها گفته شده و نوشته شده.
مقدّمتاً باید عرض کنم که اگر این مطلب درست است که شرف هر فنّى به شرف هدف و غایت آن فن بستگى دارد، باید بگوییم که یکى از اشرف فنون، همین فنّ تبلیغ دین و گویندگى معارف دینى و معارف اسلامى است؛ همین چیزى که به وعظ و منبر در عرف ما معروف است؛ زیرا هدف از حرفه‌ى تبلیغ و گویندگىِ دینى، موعظه است براى تزکیه‌ى مردم، تبیین معارف دینى است براى بالا رفتن سطح آگاهى دینى مردم، و بیان مصائب و مراثى حضرت ابى‌عبدالله‌ (علیه‌ السّلام) است؛ یعنى ارائه‌ى الگویى به مردم براى کیفیّت حرکت در راه هدفهاى بزرگ. این چیزها همه جزو اشرف هدفها است؛ هم تزکیه، هم بالا بردن افکار مردم و آگاهى‌هاى آنها، هم ارائه‌ى الگو براى جهاد و تلاش فى‌سبیل‌الله‌.
نکته‌‌ى دوّم در باب معناى تبلیغ است. آقایان! تبلیغ یعنى رساندن. ابزار رساندن به حسب شرایط متفاوت است. یک‌‌ وقت است شما چیزى را میخواهید برسانید به اتاق بغلى، میشود در مشت گرفت و برد رساند آنجا، یک‌‌ وقت یک فرسخ فاصله است، یک ‌‌وقت تا آن طرف دنیا باید بروید؛ یک ‌‌وقت حجابها و دیوارها هست، یک ‌‌وقت از کوه‌‌ها و گردنه‌‌ها باید عبور کنید؛ یک ‌‌وقت طرف، آنچه را بردید، طوعاً[7] و رغبتاً میپذیرد، یک‌‌ وقت باید با لطائف‌‌الحیَل آن را به او بدهید؛ یک وقت [فرد] ‌‌دیگرى آنجا ایستاده و نمیگذارد که آن چیزى که شما بردید به او برسد؛ انواع و اقسامى پیدا میکند. در هر شرایطى، نحوه‌‌ى رساندن جورى است. چیست که تشخیص میدهد ابزار و نحوه‌‌ى رساندن کدام است؟ ابتکار و ذوق و سلیقه‌‌ى شما، فهم و سرعت انتقال شما.

شاهدها (۱۴ پاراگراف)

گسترهٔ مبلغ: گوینده، نویسنده و هنرمند، نه فقط منبری

یک نوع هم مبلّغین هستند که مبلّغ، غیر از فقط منبرى است؛ منبرى یک نوع از مبلّغ است. مبلّغ یعنى گوینده، نویسنده، هنرمند. هنرمند؛ بله، تعجّب نشود که ما از حوزه توقّع داریم که هنرمند تربیت کند؛ خب بله، چه مانعى دارد؟ حوزه‌هاى علمیّه وقتى خوب حرکت بکنند، در خلال کارهاى رشته‌ى تبلیغ، یک بخشى را هم میگذارند براى رشد ذوقها و سلایق هنرى. در بین بزرگان فقهاى ما کسانى بودند که شاعر بودند؛ …

خاضع کردن دلها و تسلیم در برابر خدا محور اصلی تبلیغ

… داشته باشد، خود را به او منسوب هم بکند، تحت نفوذ او هم نباشد، ...... براى او مایه‌ى دردسر هم بشود. اینکه دست کسى نیست؛ [امّا] در آن حدّ «قوِّا اَنفُسَکُم وَاَهلیکُم»[23] که خداى متعال، در قرآن، به‌ وسیله‌ى پیغمبر خطاب به مؤمنین میفرماید، باید رعایت بشود. عمده‌ى تبلیغ بایستى در جهت خاضع کردن دلها در مقابل اراده‌ى الهى و تسلیم در مقابل خداى متعال باشد؛ این مهم‌ترین کار است. تسلیم در مقابل خداى متعال، مقدّمه‌ى همه‌ى خیرات و برکات است؛ این که باشد، آن‌ وقت دلى که آگاه از حوادث جارى دنیا باشد، تکلیف را براى صاحب خود معیّن میکند.

بیان معارف حسینی و علوی اصیل و منطقی در محرم

خب، این ماه تبلیغ، مقابل ما و شما است. مواظب باشید از این حدّاکثر بهره را ببرید در راه دین و براى خدا. در ماه محرّم معارف حسینى را، معارف علوى را که همان معارف قرآنى و اسلامى اصیل و صحیح است، خوبش را، منطقى‌اش را، زبده‌اش را براى مردم بیان کنید. بنده مکرّر عرض کرده‌ام که بى‌مطالعه منبر رفتن، منبرى که انسان برود و بگوید حالا ببینیم چه خواهیم گفت، هر چه به دهان انسان بیاید در منبر، آن را بگوید، گاهى حرف سست، خداى نکرده نقل نادرست، خداى نخواسته حرفى که موهِن مذهب باشد، ناسپاسى حقّ عاشورا است.

لزوم توجه به آمار کیفی و میزان تحقق هدف تبلیغ در کنار آمار کمی

… با نیازها و با سالهاى مشابه، تا انسان درست معرفت پیدا کند به قدر و ارج این آمارها؛ حالا ان‌شاءالله‌ این مجموعه لابد در اختیار دفتر ما خواهد بود، برادرها یک بررسى‌ای میکنند تا ببینیم چه‌ جورى است ــ ولى خب حاکى از تلاش و دوندگى و کار و دلسوزى شما برادران است. اینها آمار کمّى است: تعداد مبلّغ، تعداد کتاب، تعداد کلاس؛ یک آمار دیگر هم قاعدتاً باید در نظر باشد و آن، آمار کیفى است که خب با همه‌ى این تفاصیل، ما در تبلیغ چقدر پیش رفته‌ایم، هدف تبلیغ چقدر برآورده شده؛ این مهم است.

حکمت و موعظهٔ حسنه و جدال احسن پایه‌های تبلیغ

… کنید، مرگ هست، سؤال منکر و نکیر هست، خوبى به برادران مسلمان مطلوب خدا است، دشمنى مبغوض خدا است، سماحت[3] خوب است، بخل بد است؛ اینها موعظه است، که نظر به عمل مخاطب شما است؛ چه عمل جسمانى، چه عمل عقلانى؛ این موعظه‌ى حَسَنه است. زبان ما باید زبان موعظه باشد. بعد هم مجادله. البتّه مجادله هم باید «بِالَّتی هِیَ اَحسَن» باشد، مجادله‌ى بد نباشد؛ جدال صحیح، جدال به اَحسن. اینها پایه‌هاى تبلیغ است.

مسلمان شدن مردم هند با مجاهدت عارفان و عالمان مهاجر

… ممکن است نپذیرند؛ امّا اگر فضاى خوبى شد، نسل آینده خواهد پذیرفت. پس نسل آینده هم تحت تأثیر تبلیغ قرار میگیرد، اگر تبلیغِ خوبى بود. اگر هم فضاى خوبى نبود مثل فضاى آنها، نسل بعد هم دشمن خواهند شد. پس مسلمین هند هم مسلمین به فتح جهادى نیستند، مسلمین به دعوتند. شما بروید ببینید آنجا بر سر قبر آن عرفاى ایرانى که رفتند در هندوستان، هندى‌ها چه میکنند! عوامل تبلیغ، آنها هستند. یک نفر عارفى، یک نفر عالِمى، یک نفر واعظى، یک روحانى مثل من و شما، فقط یک هنر کرده، و آن اینکه بلند شده، دل از یار و دیار کنده، اسیر آب‌و‌گِل نشده، یک مجاهدتى کرده، رفته در یک منطقه‌اى در هند مانده و در ظرف چهل پنجاه سال که آنجا زندگى کرده، یک عدّه را مسلمان کرده. آن ‌وقت، اسلام هم این‌جورى است که «یَجُرُّ بَعضُهُ بَعضاً»؛[4] یکى که مسلمان شد، صد نفر را مسلمان میکند ــ طبیعت اسلام این است، خاصیّت اسلام این است ــ و اینها مسلمان شدند.

سازمان‌دهی برای هدر نرفتن انرژی تبلیغی و ضدتبلیغ شدن تبلیغ افراطی

… که تبخیر نشود، در گِل فرو نرود، بیخودى صرف آن جایى که لازم نیست نشود، بلکه گاهى اوقات بعضى از آبها را میریزند در یک باغچه‌اى، زیادى میریزند، باغچه را هم گِل میکنند؛ یعنى آب حیات‌بخش موجب لجن‌زار شدن و خراب شدن و زِهدار شدن زمین میشود؛ گاهى این‌جورى است دیگر. گاهى ما تبلیغ را این‌جورى مصرف میکنیم؛ یک جایى که احتیاج به تبلیغ دارد، فلان مقدار تبلیغ لازم دارد، ما سه برابر آن تبلیغ میریزیم، میشود ضدّتبلیغ. التفات کردید؟ سازمان‌دهى از اینها جلوگیرى میکند. پس کار اوّل در وظایف شما سازمان‌دهى تبلیغ است. این تبلیغاتى که انجام میگیرد ــ همین که داریم ــ به شکل صحیحى تقسیم‌بندى و سازمان‌دهى کنیم و به جاى خودش برسانیم.

لزوم ابتکار و بیان حرف حق با شیوه‌ها و زبان‌ها و استدلال‌های نو

دوّم، ابتکار و نوآورى. نوآورى کنید. همه‌ى آن قدرت انسانى خودتان را و قدرت فکرى خودتان را به کار بیندازید، براى اینکه آن حرف حق را با شیوه‌هاى نو، با زبانهاى جدید، با استدلالهاى تازه، با آرایش خوب بیان کنید. یک حرف را دو جور میشود زد؛ حتّى یک متن را دو جور میشود ارائه کرد. الان یک متن خوبى بنویسند ــ حکیمانه، با عبارات خوب ــ بدهند به دو نفر آدم؛ یکى این را جورى خواهد خواند که مستمعین، خوب بفهمند و لذّت ببرند و گوش‌نواز و دلنواز باشد برایشان، یکى هم همان متن را …

لزوم کار طلبگی و فقیرانه در تبلیغ در صورت کمبود امکانات

… تنگناها را؛ نه‌اینکه نیست. اتّفاقاً جلسه‌ى قبلى هم که آقایان حدود یک سال پیش اینجا بودید،[8] همین‌طور مفصّلاً از این تنگناها و اشکالات و کمبودها گفتند ــ البتّه آن ‌وقت آقاى عراقى تشریف نداشتند، یکى دیگر از آقایان بودند ــ بنده هم حرف همیشگى را [گفتم]. من میگویم ما طلبه هستیم، خلاصه باید طلبگى کار کنیم، فقیرانه باید کار کنیم؛ نه‌اینکه پول نخواهید، نه‌اینکه امکانات نخواهید، نه‌‌اینکه دنبالش هم نروید؛ چرا، بروید، امّا اگر نشد، «ره چنان رو که رهروان رفتند»؛[9] با همان کمبود و فقر [کار کنید]. البتّه در آن جلسه به‌ نظرم مثالهایى هم زدم؛ [مثلاً] سابقها که منبر میرفتیم، چه ‌جورى منبر میرفتیم، بى‌دعوت منبر میرفتیم، با سختى منبر میرفتیم، امّا منبر میرفتیم، امّا میگفتیم. «میگفتیم» که میگویم، خودم را عرض نمیکنم، بنده که هیچم؛ همانهایى که در این کارها …

تکیه بر استعدادهای درونی و کار با امکانات موجود

… دوّم نه، دکّان سوّم مسجد ما است! واقعش هم همین بود؛ دکّان سوّم مسجد ما بود. یک دکّان بود. خب همان دکّان کوچک، محورى شده بود، مرکزى شده بود براى همه‌ى حرفهاى نو و جاذبه‌هاى نو براى مذهب در مشهد. خب میشود از این کارها کرد؛ ما همانیم، ماها که فرقى نکرده‌ایم. [باید] یک مقدارى به معنویّات، به درون خودمان ــ «معنویّات» که میگویم، منظورم این است؛ یعنى به آن استعدادهاى درونى ــ به آن چیزهایى که در ما هست و متوقّع از ما است، تکیه کنیم و این سرچشمه‌ها را از درون خودمان بجوشانیم؛ وَالّا خب این سختى‌ها هست. بالاخره با همینى که موجود هست [باید کار کرد].

لزوم تبلیغ جهادی و بسیجی در برابر تبلیغات پیچیدهٔ ضد اسلام

… دارم، دویست تومان قبا و لبّاده بده. حالا شما هم دویست تومان قبا و لبّاده بدهید! هر چه دارید، هر چه ممکن است، با همین مقدارى که امکانات در اختیار شماها هست، با همین، تمام تلاشتان را، تمام استعدادتان را به‌ کار بیندازید تا شاید ان‌شاءالله‌ بتوانید [کاری کنید]. خلاصه، در این دنیاى آشفته‌اى که تبلیغات واقعاً خیلى پیچیده و مدرن و خطرناک شده و همه هم متوجّه اسلام است، [خصوصاً] آن اسلامى که نظر به مبارزه و به عزّت اسلام و به بیدارى مسلمین دارد، باید در مقابل اینها جهادى حرکت کرد؛ تبلیغ جهادى، تبلیغ بسیجى؛ این‌جورى بایستى ان‌شاءالله‌ حرکت کنیم.

هشدار به گویندگان مسائل اسلامی دربارهٔ جدا کردن اسلام از منطق عقلانی

شرط اینکه یک دعوت بتواند در میان ملّتها و کشورها جاى خودش را پیدا کند و مستمعى پیدا کند چیست؟ اوّل منطقى بودن و معقول بودن است. هر سخنى که اسلام را از منطق عقلانى‌اى که از آن برخوردار است جدا کند، این سخن به رشد اسلام و انتشار اسلام ضربه میزند؛ کسانى که درباره‌ى مسائل اسلامى سخن میگویند و اظهار نظر میکنند، به این نکته توجّه کنند. اسلام، عقلانى است؛ اسلام یک دینى است که عقل سالم و فطرى آن را میفهمد، درک میکند و مى‌پسندد و میپذیرد؛ این خصوصیّت اسلام است. نه به ‌معناى اینکه یک برهان عقلانى باید در کنار هر حکمى از احکام اسلام باشد؛ [مثل اینکه] نماز صبح چرا دو رکعت است، یک برهان عقلى لازم …

رساندن معارف دین با زبان مناسب هر جامعه و زمان و مخاطب

… در مباحث دینى و نوآورى در فهم مسائل روزبه‌روزِ حادث‌شونده‌ى براى زندگى است؛ این «حوزه» است که کارش عبارت است از تحقیق در مسائل دینى و فراگرفتن احکام الهى در همه‌ى شئون زندگى؛ نه‌فقط در آنچه مربوط به کنج محراب یا کنج خانه است بلکه در قلمرو وسیع زندگى بشر؛ این را فرابگیرند، احکام جدیدش را تحقیق کنند، ناخالصى‌ها و ناسره‌ها را از آن بزدایند، بعد آن را با زبان مناسب هر جامعه‌اى و هر زمانى و هر مخاطبى، به رساترین شکلى برسانند به مخاطبین؛ این وظیفه‌ى آن نهاد حوزه‌اى است که اسمش حوزه‌ى علمیّه است.

لزوم پاسخ‌گویی به پرسش‌های گوناگون دانشمندان و جوانان جهان

… کار بکنند، احتیاج به هدایت معنوى دارند؛ احتیاج به نیروى فکرى دارند؛ احتیاج به نصیحتگر دارند. هر کدام [از اینها]، روحانیّون مناسبِ این کار را و کارهایى که پشتوانه‌ى این روحانیّون است، ایجاب میکند. علاوه‌ى بر اینها، در سطح جهان، دانشمندان دنیا استفسار میکنند؛ سیاسیّون دنیا سؤال میکنند؛ جوانهاى دنیا که با احساسات گوناگون هستند ــ مسلمانشان یک ‌جور، غیر مسلمانشان یک‌ جور ــ سؤال میکنند؛ بعضى سؤال امتحانى است، بعضى سؤال استرشادى[17] است، بعضى سؤال براى تفاهم است، بعضى حیله است؛ هر کدام یک جوابى لازم دارد، هر کدام مردى لازم دارد، مردانى لازم دارد. خب اینها را چه‌ کسى باید تربیت کند؟ چه‌ کسى باید خلق کند؟ اینها را چه‌ جورى درست کنیم؟ این، تغییراتى است که اگر چنانچه بخواهند کسانى فکر کنند، اطراف اینها باید فکر کنند. پس حوزه‌ى دوران حضور، اقتضائاتى دارد که لزوماً صد درصد منطبق با اقتضائات حوزه‌ى دوران …