رفتن به محتوای اصلی

تبلیغ دین

نام‌های دیگر: تبلیغ، تبلیغ اسلامی، تبلیغ اسلام، تبلیغ حقیقت، تبیین دین

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

رساندن پیام دین به مردم و وظایف و شیوه‌های مبلغان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

اوّلاً به برادران عزیز خیرمقدم و خسته‌نباشید عرض میکنم. همان طور که جناب آقاى خاتمى اشاره کردند،[2] این مسئولیّت بسیار بزرگى است و شما که با تلاشهاى خودتان در یک محیط نامأنوس و نامساعد از لحاظ عوامل تلاش فرهنگى قرار دارید و یقیناً سیاستهاى استکبار جهانى ــ محسوس و نامحسوس ــ کاملاً سینه‌به‌سینه‌ى شما است و شاید بشود گفت که کمتر جایى است یا جایى نیست که تلاشى مؤثّر از سوى جمهورى اسلامى انجام بگیرد و دشمن یعنى اردوگاه کفر و استکبار جهانى روى آن حسّاس نباشد و تلاشى در مقابل آن در حدّ توانش انجام ندهد ــ با این شرایط مشغول کار هستید ــ حقیقتاً درخورد[3] تمجید و ستایش و تقدیر هستید. مطالب در باب کار فرهنگى و اهمّیّت آن هر چه گفته بشود، تکرار گفته‌شده‌ها است و پیام انقلاب و اصل ایصال[4] این پیام که از اصول مسلّم اسلامى است، یک نکته بیش نیست: تبلیغ؛ یعنى رساندن ــ اَّلَّذینَ یُبَلِّغونَ رِسالٰتِ الله ــ[5] یعنى حجابها را، مانعها را درنَوردیدن و سخن حق را به مرکزى که باید برسد، رساندن؛ هر چه گفته بشود، حول‌وحوش همین یک نکته است. و همه چیز یا بسیارى از چیزها در این زمینه‌ها گفته شده و نوشته شده.
مقدّمتاً باید عرض کنم که اگر این مطلب درست است که شرف هر فنّى به شرف هدف و غایت آن فن بستگى دارد، باید بگوییم که یکى از اشرف فنون، همین فنّ تبلیغ دین و گویندگى معارف دینى و معارف اسلامى است؛ همین چیزى که به وعظ و منبر در عرف ما معروف است؛ زیرا هدف از حرفه‌ى تبلیغ و گویندگىِ دینى، موعظه است براى تزکیه‌ى مردم، تبیین معارف دینى است براى بالا رفتن سطح آگاهى دینى مردم، و بیان مصائب و مراثى حضرت ابى‌عبدالله‌ (علیه‌ السّلام) است؛ یعنى ارائه‌ى الگویى به مردم براى کیفیّت حرکت در راه هدفهاى بزرگ. این چیزها همه جزو اشرف هدفها است؛ هم تزکیه، هم بالا بردن افکار مردم و آگاهى‌هاى آنها، هم ارائه‌ى الگو براى جهاد و تلاش فى‌سبیل‌الله‌.
نکته‌‌ى دوّم در باب معناى تبلیغ است. آقایان! تبلیغ یعنى رساندن. ابزار رساندن به حسب شرایط متفاوت است. یک‌‌ وقت است شما چیزى را میخواهید برسانید به اتاق بغلى، میشود در مشت گرفت و برد رساند آنجا، یک‌‌ وقت یک فرسخ فاصله است، یک ‌‌وقت تا آن طرف دنیا باید بروید؛ یک ‌‌وقت حجابها و دیوارها هست، یک ‌‌وقت از کوه‌‌ها و گردنه‌‌ها باید عبور کنید؛ یک ‌‌وقت طرف، آنچه را بردید، طوعاً[7] و رغبتاً میپذیرد، یک‌‌ وقت باید با لطائف‌‌الحیَل آن را به او بدهید؛ یک وقت [فرد] ‌‌دیگرى آنجا ایستاده و نمیگذارد که آن چیزى که شما بردید به او برسد؛ انواع و اقسامى پیدا میکند. در هر شرایطى، نحوه‌‌ى رساندن جورى است. چیست که تشخیص میدهد ابزار و نحوه‌‌ى رساندن کدام است؟ ابتکار و ذوق و سلیقه‌‌ى شما، فهم و سرعت انتقال شما.

شاهدها (۴۱ پاراگراف)

تبلیغ به معنای رساندن و تفاوت ابزار آن به حسب شرایط

نکته‌‌ى دوّم در باب معناى تبلیغ است. آقایان! تبلیغ یعنى رساندن. ابزار رساندن به حسب شرایط متفاوت است. یک‌‌ وقت است شما چیزى را میخواهید برسانید به اتاق بغلى، میشود در مشت گرفت و برد رساند آنجا، یک‌‌ وقت یک فرسخ فاصله است، یک ‌‌وقت تا آن طرف دنیا باید بروید؛ یک ‌‌وقت حجابها و دیوارها هست، یک ‌‌وقت از کوه‌‌ها و گردنه‌‌ها باید عبور کنید؛ یک ‌‌وقت طرف، آنچه را …

تحکیم پایه‌های نظام به‌عنوان معنای تبلیغ

برادران عزیز! ما باید این پایه‌‌هاى نظام را قرص کنیم؛ تبلیغ یعنى این. سازمان تبلیغات یعنى یک مجموعه‌‌ى پُرتحرّک و فعّال. البتّه من بایستى حقیقت را عرض بکنم. حقیقتاً سازمان تبلیغات تلاشهاى بسیار باارزشى تا آنجایى که من اطّلاع دارم گوشه ‌‌و کنار کرده امّا ظرفیّت این سازمان بیش از اینها است. این‌‌همه روحانى خوب، وجود شخص باارزشى، …

شرافت تبلیغ دین به سبب اهدافی چون تزکیه و آگاهی‌بخشی

مقدّمتاً باید عرض کنم که اگر این مطلب درست است که شرف هر فنّى به شرف هدف و غایت آن فن بستگى دارد، باید بگوییم که یکى از اشرف فنون، همین فنّ تبلیغ دین و گویندگى معارف دینى و معارف اسلامى است؛ همین چیزى که به وعظ و منبر در عرف ما معروف است؛ زیرا هدف از حرفه‌ى تبلیغ و گویندگىِ دینى، موعظه است براى تزکیه‌ى مردم، تبیین معارف دینى است براى بالا رفتن سطح آگاهى دینى مردم، و بیان مصائب و مراثى حضرت ابى‌عبدالله‌ (علیه‌ السّلام) است؛ یعنى ارائه‌ى الگویى به مردم براى کیفیّت حرکت در راه هدفهاى بزرگ. این چیزها همه جزو اشرف هدفها است؛ هم تزکیه، هم بالا بردن افکار مردم و آگاهى‌هاى آنها، هم ارائه‌ى الگو براى جهاد و تلاش فى‌سبیل‌الله‌.

رساندن سخن حق با درنوردیدن موانع، اصل پیام انقلاب

… جایى است یا جایى نیست که تلاشى مؤثّر از سوى جمهورى اسلامى انجام بگیرد و دشمن یعنى اردوگاه کفر و استکبار جهانى روى آن حسّاس نباشد و تلاشى در مقابل آن در حدّ توانش انجام ندهد ــ با این شرایط مشغول کار هستید ــ حقیقتاً درخورد[3] تمجید و ستایش و تقدیر هستید. مطالب در باب کار فرهنگى و اهمّیّت آن هر چه گفته بشود، تکرار گفته‌شده‌ها است و پیام انقلاب و اصل ایصال[4] این پیام که از اصول مسلّم اسلامى است، یک نکته بیش نیست: تبلیغ؛ یعنى رساندن ــ اَّلَّذینَ یُبَلِّغونَ رِسالٰتِ الله ــ[5] یعنى حجابها را، مانعها را درنَوردیدن و سخن حق را به مرکزى که باید برسد، رساندن؛ هر چه گفته بشود، حول‌وحوش همین یک نکته است. و همه چیز یا بسیارى از چیزها در این زمینه‌ها گفته شده و نوشته شده.

لزوم بیان درست‌ترین و متین‌ترین حرف دربارهٔ توحید و قرآن به زبان ساده

… را انتخاب میکنید؛ منتها موسیقییی که مورد علاقه‌ی مردم باشد و آن را بپسندند. ما اگر بخواهیم فرضاً برای سال اول دبستان کتاب معارف بنویسیم، شما فکر میکنید چه کار میکنیم؟ این یک هنر است. چرا تدریس در کلاس اول دبستان سخت‌تر از کلاس ششم است؟ دلیلش همین نکته است. مطلبی که داده میشود، باید درست‌ترین و عالیترین حرف باشد؛ منتها به زبان ساده؛ در همه‌ی علوم این‌طور است. شما برای آموزش ریاضی به بچه‌های دبستان، بر چه مبنایی عمل میکنید؟ دو بعلاوه‌ی دو مساوی با چهار، واضحترین و درست‌ترین و غیر قابل خدشه‌ترین پایه‌ی ریاضی است؛ شما این را در کلاسِ اول درس میدهید؛ در کلاسِ دوم درس میدهید؛ تا آخر هم که کسی …

خطر از دست رفتن ایمان با آموزش مطالب سطحی و خدشه‌پذیر

… معلوماتش بیشتر گردید، چون آن سخن در ذهنش نقش بسته است، در آن تعمق میکند و توی دوم و سوم را میبیند. هرچه علم او پیش میرود، میبیند که این حرف، حرف درستی است؛ دایماً تعمق پیدا میکند و آن حرفها در ذهن او جاگیرتر میشود؛ لذا این ایمان هرگز از کسی گرفته نخواهد شد. اگر آن حرفها اندکی غلط و خدشه‌پذیر و سطحی باشد، بعد از آن‌که علم او زیاد شد، تعمق میکند و میبیند که عجب حرف پوچی به دستش داده‌اند؛ برای ذهن دوران کودکی درست بوده است؛ اما الان که او دانشمندی شده، یا لااقل ذهن بالایی پیدا کرده، این حرف دیگر برایش معنایی ندارد، یا غلطش بر او آشکار شده است؛ در این‌صورت این خطر وجود دارد که ایمان از انسانها گرفته بشود. آن چیزی که من از معارف توقع دارم، این است.

ترجیح شیوه‌های غیرمستقیم و هنری بر ترویج صریح مفاهیم

… است؛ تشکیل این نظام و ادامه‌ى این نظام و مقرّرات این نظام به سمت یک هدفهایى دارد حرکت میکند. ما نباید اجازه بدهیم که این رسانه‌ى عظیمى را که امروز در غربت هم هست در دنیا و تنها است در دنیا، حتّى اندکى از جهت‌گیرى و سمت‌گیرى این اهداف تخطّى کند؛ به هیچ عنوان. البتّه معناى این، آن نیست که ما دائماً در رادیو و تلویزیونمان بنشینیم سخنرانى یا فرضاً بیانیّه‌ى اسلامى و دینى و مانند اینها بگذاریم که صریحاً مبانى و مفاهیم ما را ترویج کند؛ اینکه راه تبلیغ نیست. همان شیوه‌هاى رایج تبلیغ، همان شیوه‌هاى غیر مستقیم، همان استفاده‌ى بهینه از هنر و شیوه‌هاى هنرى، همان کارهایى که امروز پیشرفتهاى زیادى هم داشته، باید تماماً در خدمت اهداف انقلاب و اهداف اسلام باشد؛ یعنى یک جا اگر ما بازى فوتبال هم داریم پخش میکنیم، مواظب باشیم این بازى فوتبال در جهت ضدّ آن اهداف به کار نرود. این کاملاً واضح است که گزارش یک بازى فوتبال که در دنیا یک جا اتّفاق افتاده یا در ایران اتّفاق افتاده، میتواند دو جور باشد: یک جور اینکه در جهت ضدّ …

حفظ روحیه و نشاط طلبگی در تبلیغ حتی با کاهش سهم بودجه

… این مطالعه‌‌اى که کرده‌‌ایم، این منبرى که آماده کرده‌‌ایم به گوش مردم برسد. ما فرق داشتیم با آن کسانى که وقتى دعوتشان میکردند براى منبر، میگفتند که این مقدار باید بدهید یا چِک آن را قبلاً باید بدهید. آن، عالَم طلبگى نبود؛ عالم طلبگى، [طوری] دیگر بود. امروز هم همین است. نفرمایید که خب حالا ما تشکیلات داریم، حکومت داریم، دولت داریم، بودجه داریم، خزانه داریم، درآمد نفت داریم؛ بله، معلوم است لکن یک کشورى بر این امکانات استوار است. اگر چنانچه شرکاى ما در کارهاى کشور ــ آنهایى که غیر کار ما را بر عهده دارند ــ قیودى، حدودى، امتیازاتى، شرط و شروطى در کارشان هست و سهم ما براى تبلیغات کم میشود، بسیار خوب، فلنرجع الى اصلنا؛[4] همان روحیه، همان نشاط، همان تلاش.

نادرستی تکیه بر شیوه‌های تبلیغی مؤثر در گذشته

نباید گفت یک روز این‌‌جورى تبلیغ میکردیم، خیلى هم مؤثّر بود. بله، یک روز شیخ جعفر شوشترى (رضوان الله‌‌ تعالى علیه) مى‌‌آمد بالاى منبر در همین مدرسه‌‌ى سپهسالار تهران، به مردم میگفت «مردم! همین‌‌قدر بدانید خدایى هست»، یک انقلابى درست میکرد در دلهاى مردم [که نمیدانم] حالا نفَس او بود؟ کمک خدا بود؟ فضاى آن روز بود؟ …

محتوا، ابزار متناسب و همت و اراده به‌عنوان مقدمات تبلیغ

میخواهم این را عرض بکنم که دستگاه تبلیغ ــ رساندن ــ مقدّماتى دارد: باید محتوا را آماده کرد؛ ابزار را هم باید به تناسب انتخاب کرد؛ پشت سر این محتوا و ابزار، همّت و شوق و اراده‌‌ى قوى‌‌اى هم باید قرار داد و جلو رفت. البتّه آنجا دیگر با سعه‌‌ى صدر [باید رفتار کرد]. اینکه عرض میکنیم «محتوا»، یادمان باشد که ما عمامه‌‌اى‌‌ها سالهاى متمادى منتظر بودیم که یک گوشه‌‌اى از یک شهرى در یک مسجدى یا حسینیّه‌‌اى چهار نفر جمع بشوند، ما یک کلمه حرف بزنیم. بیش از این که نبوده. در یک شهرى …

کمبود مبلغ برای کشورهای دیگر و شهرهای ایران با وجود ۲۴ هزار طلبه

… دوستان ما براى یک معالجه‌اى، چیزى، رفت خارج، [وقتى] آمد، گفت آقا! شما فلان کشور یک مبلّغ بفرستید. من گفتم حالا شما رفتید در لندن یا فلان جا مطّلع شدید، من پیش از شما خبر دارم این را، [امّا] نداریم کسى را؛ یک آدمى شما معرّفى کنید، من بفرستم. میگویند نداریم. از کشورهاى مختلف مى‌آیند از ما مبلّغ میخواهند، نداریم؛ از داخل شهرهاى ایران مى‌آیند مبلّغ میخواهند، نداریم؛ امام جمعه میخواهند، نداریم! خیلى عجیب است! بنده اِشراف پیدا کردم به مسائل امامت جمعه. به نظر من خیلى مهم است. من دائماً ــ این آقایان دبیرخانه و جناب آقاى رسولى[23] که رئیس دبیرخانه هستند و آقایانى که با ایشان همکارى میکنند تشریف دارند ــ گزارشها را و خبرها را میبینم. یک جاهایى هست، …

نبود روحانی مقیم در روستاها و دعوت طلاب به ماندن در روستا

… است که اصلاً آنجا پاى روحانى نمیرسد! من خودم رفتم. همین بوشهر که رفته بودیم،[24] رفتیم یک منطقه‌اى، یک دِه بزرگى، گفتیم آقایتان کیست؟ گفتند: ما آقا نداریم؛ عالِم نداریم! [گفتیم] خب چرا؟ گفتند «نمى‌آیند بمانند.». خب چرا نمیروید بمانید؟ من از شما سؤال میکنم؛ این سؤال واقعاً جدّى است: چرا نمیروید بمانید؟ خب بروید در یک دِه بمانید، چه اشکالى دارد؟ یعنى حوزه نمیتواند مبلّغ بفرستد براى ما. این تبلیغش است.

دعوت مردم با عمل نه زبان و اثر جاذبهٔ عمل مبلغان

… آن گویى که او در فضاى تاریخ پرتاب کرد، هنوز دارد با شدّت پیش میرود، هنوز دارد پیش میرود؛ هنوز ما و همه‌ى مسلمین عالم داریم از برکات آن دست معنوى و معجزنشان که پانزده قرن پیش یا چهارده قرن و اندى پیش آن بزرگوار حرکت داده، پیش میرویم. کانَ خُلقُهُ القُرآن. اخلاق ما باید طبق آن چیزى باشد که میگوییم و به آن دعوت میکنیم، که فرمود: کونوا دُعاةَ النّاسِ بِغَیرِ اَلسِنَتِکُم؛[9] یعنى بِاَعمالِکم. این مربوط به آقایان. اگر ما به زخارف دنیا بى‌اعتنا بودیم، اگر ما در آن راه‌هایى که به آن معتقد هستیم و داعى و مبلّغ آن هستیم، قدم ثابت گذاشتیم، اگر ما پایبندى خودمان را به اصول دینى و اصول اسلامى و فرمایشات امام بزرگوار و آنچه مقرّر است در نظام جمهورى اسلامى عملاً نشان دادیم، حرف ما در محیطى که این حرف پراکنده میشود اثر خواهد کرد. دیگر آن وقت خیلى هم احتیاجى به اصرار و فشار و زور و مانند اینها نخواهد بود، بلکه نفْس جاذبه‌ى عمل، دیگران را وادار خواهد کرد به هماهنگى و همگامى و هم‌آوایى.

رشد روح دینی مردم و بسته شدن راه نفوذ دشمن با استحکام علم دین

… بلادى ــ که من آن سفر[2] هم از ایشان اسم آوردم و از بزرگان علماى ایران در زمان خود است ــ و چه علماى دیگر و چه خانواده‌هاى علمىِ معروفى که در اینجا بوده‌اند و کتابهایى تألیف کرده‌اند در فقه و حدیث و دیگر دروس. و از وضع دینى مردم هم میشود این را فهمید. اگر در شهرى شجره‌ى علم دین، مستحکم و بارور و سایه‌افکن نباشد، روح دینى در مردم آن منطقه رشد نمیکند و دشمن زمینه‌اى براى نفوذ پیدا میکند و چون مردم این شهر و این استان متدیّنند و انقلابى‌اند و در خدمت هدفهاى دینند، پس میشود بروشنى فهمید که تبلیغ دین و [پرورش] عالِم دین و [ترویج] دانش دین در این استان، علىٰ‌وجهه[3] انجام گرفته است. بنده این را به شما تبریک میگویم. این حالت را مغتنم بشمارید، آن را تقویت کنید و هر کسى از روحانیّون در هر مرکزى که پست او است و جاى او است، همه‌ى وجود خود را و همه‌ى همّت خود را بگذارد در تبیین دین و در تربیت دینى مردم، و البتّه «فَلیَبدَأ بِتَعلیمِ نَفسِهِ …

نخستین مسئولیت عالم دینی و نیاز آن به فهم پیشین

و امّا امروز؛ امروز همان تکالیف و مسائل سنگین و مسئولیّتهاى سنگین بر دوش من و شماى روحانى هست، مع شى‌ءٌ زائد؛ ما چند چیز را باید رعایت کنیم، یعنى چند چیز را باید بدانیم تا بر اساس آن بفهمیم که حرکت ما چقدر باید دقیق و حسّاس باشد: اوّل، اصل مسئولیّت عالِم دین. مسئولیّت اوّل عالِم در مقابل کسانى که محتاج به علم او هستند، این است: لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا‌ تَکتُمونَه؛[10] تبیین، بیان؛ که خود این، اوّلْ تبیّن لازم دارد؛ اوّل فهمیدن لازم دارد. باید بفهمیم تا بتوانیم آنچه را فهمیدیم تبیین کنیم. پس کسب فهمیدن هم براى ما واجب و ضرورى و اجتناب‌ناپذیر است. روزبه‌روز باید بر خودمان اضافه کنیم. آنچه ما میدانیم در مقابل آنچه نمیدانیم یک پَرِ کاه هم نیست در مقابل صحراها کشتزار. چه هست آنچه ما میدانیم؟ هر یک کتابى را که آدم باز میکند، میبیند سیل مطالب در این …

لزوم عرضهٔ منظم و سنجیدهٔ معارف دین متناسب با حال در نیروهای مسلح

بعضى از برادران در نیروهاى مسلّح هستید. خب اینجا بحمدالله‌، هم پایگاه‌هاى نیروى دریایى هست، هم نیروى هوایى هست، هم ارتش هست، هم سپاه هست و ارتباط دارند با شماها، با مردم؛ آقایانى که در این بخشها مشغول کار هستند، منظّم، مرتّب، عمیق، سنجیده، حساب‌شده، متناسب با موقعیّت و مطابق مقتضاى حال، آنچه را از دین باید و شاید، ان‌شاءالله‌ استخراج کنند. و روى قرآن تکیه کنید ــ که قرآن بسیار مهم است ــ و در عمل مردم بر روى نماز و حضور آنها در نمازهاى جماعت [تکیه کنید].

پر کردن خلأ پوشش دینی و فرهنگی مردم بلوچستان در مناطق شیعه و سنی

بسیاری از مردم آن‌جا، از لحاظ پوشش فرهنگی و مذهبی و دینی، واقعاً محرومند. بایستی تا آن‌جا که میتوانید، تلاش بکنید، تا ان‌شاءاللَّه در آینده با جزوات، با نوشتجات، با سخنرانی، با وادار کردن بعضی از مولویهای خوش‌بیان و خوش‌نیت و خوب - که خیلی از آنان بحمداللَّه خوش‌نیت و خوب هستند این خلأ را پُر کنید و این پوشش را برقرار نمایید؛ چه در مناطق شیعه‌نشین، مثل زابل یا بعضی از مناطق بلوچستان، و چه در مناطق سنینشین بلوچستان؛ فرقی نمیکند، شما موظفید که برای هر دوی اینها به فکر باشید.

لزوم تحمل سختی‌های تبلیغ به طریق اولی در مقایسه با مبلغان بی‌ایمان

البته همان‌طور که گفتند[3] ، سخت است؛ لیکن ما باید این سختیها را تحمل بکنیم. وقتی آن کسانیکه ایمان ما و تمسک و امید ما را ندارند، تحمل میکنند، به طریق اولی ما باید تحمل کنیم. شما ببینید در مناطقی از آفریقا و در دوردستها، کشیشهایی رفتند و سالها آن‌جا ماندند. برای چه ماندند؟ مسیحی کردن قبایل آفریقایی برای چه بود؟ کیست که نداند آنها پیشاهنگان استعمار بودند. رفتند مردم را مسیحی کنند، تا آن عنصر استعماری بتواند به آن‌جا بیایید و کار …

لزوم برنامه‌ریزی و دستگاه ویژهٔ تبلیغ در حوزه

… جور است؛ یک ‌وقت هدف شما از تبلیغ این است که یک مؤمن درست کنید که تا آخر عمر با این ایمانش زندگى کند؛ این یک جور است؛ یک‌ وقت یک مسئله‌ى فصلى پیش آمده، میخواهید تبلیغ بکنید براى اینکه او را آماده‌ى براى مواجهه‌ى با آن مسئله‌ى فصلى بکنید؛ [این هم] یک جور است. برنامه‌ریزى لازم دارد؛ در حوزه باید یک دستگاهى مخصوص برنامه‌ریزى تبلیغ وجود داشته باشد؛ برنامه‌ریزى کند، کار کند و افراد را آماده کند براى تبلیغ و روشهاى جدیدى در باب تبلیغ به ‌کار گرفته بشود. این هم این نکته‌ى دیگر.

وظیفهٔ رساندن پیام به دل‌ها، نه صرف گفتن، در دورهٔ حکومت اسلامی

… ما گفتیم، هر کس میخواهد بیاید عمل بکند؛ این مال این دوره نیست؛ این دوره‌اى که حکومت به دست مسلمین است؛ این دوره‌اى که بار اداره‌ى جامعه بر دوش ما است؛ بخصوص این دوره‌اى که دشمن این‌همه با تلاش دارد دنبال میکند براى اینکه مفاهیم اسلامى را از ذهنها بزداید. تکلیف فقط این نیست که حالا ما یک مطلبى گفتیم، [اگر] شد شد، نشد نشد، ما فقط بایستى حرفمان را بزنیم؛ این‌جور نیست. ما بایستى حرف را به دلها برسانیم: وَما عَلَی الرَّسولِ اِلَّا البَلغ؛[11] رساندن؛ باید برسد. اینکه پرتاب کنیم در هوا، [اگر] کسى گرفت گرفت، نگرفت نگرفت، به جایى رسید رسید، نرسید نرسید، قبول نیست. من این را به عنوان یک مشکل مشاهده میکنم.

لزوم ورود عالم‌ترین و پرهیزکارترین افراد به عرصهٔ منبر

این فن را کوچک نباید گرفت. منبر رفتن و سخن گفتن در امر دین جزو شریف‌ترینِ کارها است و باید و شاید که شریف‌ترین انسانها و عالِم‌ترین آنها و آگاه‌ترین آنها به مسائل اسلامى و عامل‌ترین آنها به احکام شرعى در این راه قدم بردارند و آن را براى خود افتخارى بدانند، کمااینکه همین‌جور هم بوده است. در گذشته هم بوده؛ افرادى مثل شیخ جعفر شوشترى، عالِم اخلاقىِ بزرگ که خودْ منبرى است، یا مرحوم حاج‌ آقا رضاى همدانىِ واعظ، صاحب کتاب هدیّة النّملة که خودْ یک واعظ و یک گوینده‌ى دینى است، یا پسر آن مرحوم، مرحومِ آ میرزا محمّد همدانى که از علما است و امثال اینها؛ …

لزوم آگاهی دینی گسترده و دقت مبلغان در معرفی اسوهٔ جهاد

… این است که اگر ما میخواهیم مردم را موعظه بکنیم، لازمه‌ى آن، اتّعاظ[2] نفْسى خود ما است در درجه‌ى اوّل. تهذیب نفْس براى کسى که بنا بر گویندگى دین دارد، یک امر الزامى است تا حرف او داراى اثر بشود و از دل بگوید و عمل او قول او را تقویت کند و شاهدى بر آن باشد. چون بنا بر این دارد که سطح فکر مردم را در مسائل اسلامى بالا ببرد، پس باید آگاهى و بینش دینى وسیع و متنوّع داشته باشد، با قرآن مأنوس باشد، در احادیث غور بکند و کرده باشد، با افکار نوِ مربوط به مذهب و دین آشنا باشد، اهل تحقیق درباره‌ى مسائل دینى و افکار دینى باشد؛ نه فقط دین به‌تنهایى، بلکه در کنار مسائل دینى، پاره‌اى افکار فلسفى است؛ بینش‌هاى اجتماعى است؛ از آنها باید طعمى چشیده باشد و آگاهى‌اى داشته باشد و چون بنا دارد که اسوه‌ى جهاد و مبارزه را به مردم معرّفى کند، در این کار باید دقّت ‌نظر و وسواس داشته باشد. یعنى زندگى حسین‌بن‌على (علیه‌ السّلام) و ماجراى چندروزه‌ى آن حضرت در کربلا یک فصل عظیمى از تاریخ ما است؛ حجم آن کم امّا مفهوم آن بسیار وسیع، و عمق آن بسیار زیاد است.

لزوم روزآمدی شیوه‌های بیان دین با تحول سریع روش‌ها

… مسائل و علوم و موارد احتیاج مردم، ساعت‌به‌ساعت روشهاى نو را دارد پیش مى‌آورد؛ ساعت‌به‌ساعت. واقعاً در بسیارى از علومى که در میدان و صحنه‌ى تبادل‌ نظر هست، شما امروز اگر نظریّه‌اى را خواندید، یک ماه بعد نمیتوانید به عنوان آخرین نظریّه به آن تکیه کنید. روشها عوض شده و دائماً عوض میشود، حرفها نوبه‌نو مى‌آید. ما چطور میخواهیم حرف حقّ خودمان را به همان شیوه و روشى که با مردمِ صد سال پیش یا پنجاه سال پیش گفته میشد، امروز در میان بگذاریم؟ امروز حتّى با قبل از انقلاب فرق دارد. منبرى که در روزهاى پیش از انقلاب در سال ۵۵ و ۵۶ و ۵۷ میتوانست مفید و مؤثّر باشد، ممکن است امروز همه ‌جا آن‌ قدر مفید و مؤثّر نباشد. البتّه بعضى از معارف هست که به هر زبانى بیان بشوند و در هر شرایطى، گیرایى دارند امّا عمومیّت ندارد. این، آن نکته‌ى اساسى است که خواستم عرض کنم در باب مسائل منبر و اهل منبر، و خلاصه‌ى آن، پیشبرد این فنّ شریف است از لحاظ محتوا و از لحاظ روشها و اسلوبها و قالب.

تکلیف ارائهٔ اسلام پاسخ‌گو به پرسش‌ها و حافظ ایمان مردم

امروز هم تکلیف عظیمى با ما روبه‌رو است: ارائه‌ى اسلام به صورتى‌که بتواند ذهنهاى این مردم و دلهاى آنها را اشباع و سیراب کند، استفهام آنها را بدرستى پاسخ بدهد، ایمان آنها را حفظ کند؛ حضور در این میدان به صورت خالصانه و مخلصانه، تا ان‌شاءالله‌ کار ما و منش ما مورد عنایت ولىّ‌عصر (ارواحنا فداه) قرار بگیرد و تأییدات آن بزرگوار و دعاى آن بزرگوار شامل حال ما بشود.

ادامهٔ شیوه‌های گذشته با محتوای بهتر در مساجد

… همان‌جور بلکه در مواردى با افت کیفى و کمّى اداره بشود، مقتضاى حق و مصلحت است؟ این پیشرفت است؟ پس «مَن ساوىٰ یَوماهُ فَهُوَ مَغبون»[10] یعنى چه؟ ما باید براى مساجد برنامه‌ریزى کنیم. چه کسى برنامه‌ریزى باید بکند غیر از خود علما و روحانیّون و ائمّه‌ی جماعات؟ من نمیگویم در مساجد بیاییم حتماً از وسایل و دستگاه‌هاى تبلیغاتى جدید مثل فیلم و این چیزها استفاده کنیم ــ حالا یک موردى اگر امام جماعتى مصلحت دانست، بحث دیگرى است ــ من عرض میکنم همان شیوه‌ى گذشته را هم میتوان با محتواى بهتر ادامه داد؛ و این کار را باید بکنیم.

تجربهٔ طولانی رهبر در تبلیغ معارف برای همهٔ قشرها

در باب معارف، یک بُعد دیگر هم وجود دارد؛ من خبره‌ی این کار شمایم؛ یعنی اگر شما آقایان بخواهید با یک نفر به‌عنوان کارشناس درباره‌ی معارف صحبت کنید، باید با من صحبت کنید. بنده طلبه‌یی هستم که عمرم به تبلیغ معارف - نه فقط به دانستن معارف - گذشته است. اگر مبالغه نباشد، من در طول سالها شاید به اندازه‌ی روزهای عمر بعضی از شماها وقتم را در جلسات پیچیده‌ی جورواجوری که در آن عامی محض هم بوده، دانشمند و استاد و شخصیت علمی هم بوده است، گذرانده‌ام و با همه‌ی قشرها روبه‌رو بوده‌ام. من میدانم که معارف، بیان معارف، تبلیغ معارف و ادای معارف یعنی چه و چه‌قدر اهمیت دارد.

وظیفهٔ مسئولان در فراهم کردن امکانات بیشتر برای تبلیغ

البتّه معناى این حرفها این نیست که ما و هر کسى در جمهورى اسلامى، درصدد نباشد که براى کار تبلیغات امکانات بیشترى را فراهم بکند. این وظیفه‌‌ى ما است؛ وظیفه‌‌مان را باید انجام بدهیم امّا شما منتظر انجام این وظیفه از سوى مسئولین نمانید. شما حرکت را ادامه بدهید على باب الله‌‌ و متوکّلاً على الله‌‌ و قاصداً لوجهه الکریم، تا ان‌‌شاءالله‌‌ خداى متعال قبول کند از شما، که اگر قبول کرد، عظمت آن از همه‌‌ى اینها بیشتر است. غصّه و درد آنجا است که تلاشى بکنیم و خدا قبول نکند آن را به‌‌ خاطر اینکه اخلاص …

نامعقول بودن ابزار نامتناسب برای رساندن پیام، با تمثیل آب‌بردن

اگر آنجایى که باید آبى را بر سر یک فرسخى برد، یک لیوانى دست بگیرید و آب را داخل آن بریزید و راه بیفتید، عقلا وقتى نگاه کنند دچار شگفتى خواهند شد که این چه جور آب بردن است! آنجا باید یک کوزه‌‌اى پیدا کنید، یک قمقمه‌‌اى پیدا کنید، لااقل یک سطلى پیدا کنید، باید این یک فرسخ راه برود. در یک لیوان که تکان میخورد، لب‌‌پَر میخورد،[8] میریزد، میشکند، آب نمیبرند، چه برسد به اینکه بخواهیم همان‌‌جورى که آب را از جایى برمیداریم و به لب خودمان نزدیک میکنیم با دو دست، بخواهیم با دو دست بگیریم و آن را ببریم! بیشتر عقلا میخندند بر این کار.

لزوم محتوای عالی و بهره‌گیری از آثار اهل فکر

… پاسگاهى هم بود میرفتیم ــ آنجا مرکز است دیگر. مرکز دنیا براى من میشد زابل که آنجا مشغول کار عقیدتى ـ سیاسى باشم. به نظر من، با این روحیه بایستى کار کرد و تلاش کرد و زحمت کشید، و خداى متعال به کارمان برکت خواهد داد. غرض این است که ابزار هنرى را هم اضافه کنید. پس [اوّل] شد محتوا، [آن هم] محتواى عالى؛ به کم، به متوسّط قانع نباشید. اگر شما اهل فکر و تراوش فکرى و سازندگى و خلّاقیّت در مفاهیم هستید، فبهاونعمة؛[22] [اگر] نیستید، از آن که هست بگیرید. کتابى که دارد بخوانید، آن کتاب را حفظ کنید. دوّم، استفاده و انتخاب ابزارهاى مناسب؛ با ذوق و سلیقه، ابتکار، خلاقیّت، فهم موقع و بیان طبق مقتضاى حال؛ سوّم، همّت و ایمان و اراده‌‌اى که پشت سر اینها باشد؛ خسته نشدن.

نیاز هزاران نقطه به مبلّغ و وظیفهٔ حوزه در تأمین آن

… است که امروز هیچ چاره‌‌‌‌‌اى نیست جز اینکه این حوزه‌‌‌‌‌ى بزرگ را [برنامه‌‌‌‌‌دار کنیم]. این حوزه شده مثل یک انبار بزرگى از معلومات، که اینها مادامى‌‌‌‌‌که طبقه‌‌‌‌‌بندى نشود و استفاده‌‌‌‌‌هاى خوب نشود از اینها، نمیتواند پابه‌‌‌‌‌پاى نیازهاى زمان پیش برود. هزاران جا، الان محتاج مبلّغ هستیم و مبلّغ را حوزه باید بدهد. خب، آقایان فضلا که از حوزه تکان نمیخورند و هیچ‌‌‌‌‌کس از حوزه بیرون نمى‌‌‌‌‌آید، طلبه‌‌‌‌‌ها هم بعضى‌‌‌‌‌ها که مى‌‌‌‌‌آیند، ما نمیخواهیم، یعنى نیازها را برآورده نمیکنند.