… سوى دیگر به سواحل اقیانوس اطلس، و از شمال تا استپهاى سیبرى، و از جنوب تا جنوب اقیانوس هند میرسید. قرنهاى سوّم و چهارم هجرى و پس از آن، مزیّن به تمدّنى آنچنان مُشعشع است که پس از هزار سال هنوز برکات علمى و فرهنگى آن را در مدنیّت کنونى جهان میتوان بوضوح دید؛ اگر چه مورّخان غربى به هنگام حکایت تاریخ علم و تمدّن، این رستاخیز عظیم و بىسابقهى علم و فرهنگ و تمدّن را یکسره در بوتهى اجمال و اهمال مینهند، و سرگذشت علم را از یونان و روم باستان، یکسره به رنسانس متّصل میکنند! گویى علم و تمدّن، هزار سال مرده بود و یکباره در رنسانس تولّد یافت! لیکن حقیقت آن است که قرون وسطیٰ فقط براى غرب و اروپا دوران تاریکى و جهالت و وحشت بود، ولى براى دنیاى اسلام با گسترهاى چندین برابر اروپا، یعنى از آندلس تا چین، دوران تشعشع و بیدارى و عروج علمى شمرده میشد.