وجود منابع تاریخ روزشمار در کتابهایی مانند تاریخ طبری و ابناثیر
… میتوانم یک جمع و جوری بکنم، تا مثلاً صد مورد از اینها جمع بشود؛ دیدم نمیدانم، باید لای کتابها بگردم. هر کتابی که خواندهام، آنجاهایی که یک تاریخی بوده، ضربدری زدهام، تا معلوم بشود این تاریخ است. این نشانهی آن است که ما منبع داریم. بله، منبع مدون نداریم؛ اما همین خانمهایی که دربارهی این قضیه تحقیق میکنند، به کتابها مراجعه کنند؛ ما این همه کتاب تاریخ داریم. تاریخ طبری و ابناثیر، کاملاً تاریخند؛ سالهای وقوع حوادث در آن مشخص است و خیلی از اوقات، روزها هم مشخص است؛ مثلاً فلان کس در فلان روز متولد شد، در فلان روز فوت شد، یا مثلاً این لشکرکشی انجام گردید. البته محدود است، لیکن میشود آن را ببینیم. شبیه این وقایع، در کتابهای دیگر زیاد است.
عیب قصهپردازی برخی مورخان معاصر و لزوم بررسی اتقان نوشتههایشان
… که راجع به مشروطیت زیاد کتاب نوشته است،[23] قصهپردازند؛ یعنی اصلاً قصد اصلیشان قصهپردازی است و مثل این معرکهگیرها عمل میکنند؛ مثلاً فرض کنید به سفر حجی رفته که حوادثی هم در آن اتفاق افتاده است؛ اما وقتی که بیان میکند، آن را با آب و تاب و لعاب بیان میکند. البته در کار آنها، این جهت عیب است. اگر از نوشتهی آنها انتخاب شد، هم بایستی از لحاظ اتقان مورد بررسی قرار بگیرد، هم زبان باید بکلی عوض بشود و زبان مناسب خود شما گذاشته بشود. درعینحال این موارد خوبند و از اینگونه بخشهای تاریخی که باب پیش از خبر است، پُرند.
ناتوانی تاریخنگاری عادی از بیان حقیقت میدانهای جنگ
… را آنچنان که هست [حفظ کنیم]؛ مثل آثار ساختمانى جنگ که امام فرمودند اینها را حفظ کنید، این هم همانجور است. اهمّیّت این از آنها خیلى بیشتر است. ما آثار جنگ را باید تا آنجا که میتوانیم کشف کنیم و حفظ کنیم که حالا شما دارید این کار بزرگ را انجام میدهید. تاریخ نمیتواند اینها را بیان کند. در تاریخ خواهند گفت هشت سال جنگ شد دیگر؛ بیشتر از اینکه نمیشود بگویند. عملیّاتها را یکىیکى خواهند گفت ــ در فلان تاریخ عملیّات فتحالمبین شد، در فلان تاریخ عملیّات فلان شد، پیروزى شد، اینقدر نیرو شرکت داشت ــ امّا اینها کجا و حقیقتِ آنچه در این میدانها گذشته کجا؟ شما بحمدالله دارید به این قضیّه رسیدگى میکنید. کار را مغتنم بشمرید.
تاریخ بهعنوان علم اسلامی مستقل و ارتباط آن با مسائل فقهی
… کار و تحقیق بشود. اگرچه کتابهاى خوبى نوشته شده لکن در عین حال انسان احساس میکند جاى زیادى و خلأ عظیمى در رجال وجود دارد. ما از همین شناخت رجال و معرفت رجال است که میخواهیم حجّت را براى خودمان در باب سنّت به دست بیاوریم. باید روى آن کار بشود؛ یا تاریخ. تاریخ بسیار مهم است؛ حتّى از تاریخ در فقه هم میشود استفاده کرد. بسیارى از مسائل فقهى هست که به تاریخ ارتباط پیدا میکند. ما به این ارتباط کمتر توجّه کردیم و حتّى کشف نکردیم. البتّه من تاریخ را به عنوان یک علم مستقل عرض میکنم، یک علم اسلامى است و بایستى در آن کسانى کار کنند؛ یا فلسفه.