در جمعهی قبل عرض کردم که نکاتی در باب آزادی اقتصادی عرض خواهم کرد و پنج نکته را عرض کردم. برای اینکه یک خلاصهای در ذهن برادران و خواهران بماند، آن پنج نکته را به صورت تیتر عرض میکنم، تکرار میکنم و بعد یکی دو نکتهی دیگر هم که حائز اهمیت هست، به آن اضافه خواهم کرد. نکتهی اول این بود که اگر گفته میشود که در اسلام آزادی فعالیت اقتصادی برای همهی مردم هست، این را نباید با آزادی در سرمایهداری غربی اشتباه کرد؛ آن چیزی است و این چیز دیگری. همانقدر که نظر اسلام در باب آزادی فعالیت اقتصادی با نظر کمونیستها و مارکسیستها اختلاف دارد، شاید بشود گفت به همان اندازه هم با نظر مکتب سرمایهداری که در غرب حاکم و مورد عمل هست، اختلاف دارد. نکتهی دوم این بود که آزادی اقتصادی در جامعهی اسلامی برای همهی مردم در صورتی تأمین خواهد شد که در جامعه مقرراتی وضع بشود و اعمال بشود که همهی آحاد مردم فرصت استفاده از امکانات طبیعی را و ثروتهای خدادادهی برای همهی مردم را بتوانند پیدا کنند. یعنی همهی مردم بتوانند از زمینها، از جنگلها، از دریاها، از منابع و معادن و از انفال و همهی چیزهائی که جزو ثروتها و منابع عمومی است، استفاده کنند. اینجور نباشد که در جامعه از این منابع طبیعی و ثروتهای خدادادی عدهای بتوانند استفاده کنند و عدهی دیگری به آن حدی نرسند که از این منابع طبیعی استفاده کنند. مقرراتی این چنین در جامعه لازم است. نکتهی سوم این بود که برای جلوگیری از فساد، جلوگیری از اشرافیگری، جلوگیری از تُرف در جامعه، که در قرآن به آن مکرراً تصریح شده و انواع فسادهای مالی، لازم است که بر این فعالیت آزاد کنترل و نظارتی وجود داشته باشد که آن کنترل از طرف دولت و حکومت اسلامی است و حاکم اسلامی حق دارد که نظارت خود و کنترل خود و حسابرسی خود بر کیفیت استفاده از سرمایه و پول و مال و مصرف آن را حفظ کند و این تکلیف دولت اسلامی است و دولت اسلامی باید این تکلیف را انجام بدهد و به نفع عموم مردم، مخصوصاً طبقات ضعیف و مستضعف است. نکتهی چهارم این بود که اگر ما فعالیت اقتصادی را در جامعهی اسلامی آزاد میدانیم بر حسب نظر اسلام، این آزادی باید به حدی نرسد که دارندگان سرمایههای بزرگ این قدرت اجتماعی و سیاسی را پیدا کنند که در سرنوشت سیاسی جامعه دخالت و اعمال نفوذ کنند؛ آنطوری که امروز در کشورهای غربی هست. در جامعهی غرب همان طور که گفتم و غالباً میدانید، سرمایهدارها هستند که سیاستها را تعیین میکنند و سیاستمدارها را بر سر کار میآورند یا کنار میزنند. این در جامعهی اسلامی مقبول نیست و پولدار و سرمایهدار و طبقهی اشراف نباید به آن حدی برسند و سرمایه آنچنان قدرتی در جامعه پیدا کند که یک عده پولدار و ثروتمند و گردنکلفت در مسائل سیاسی جامعه دخالت کنند: وکیل بیاورند، وکیل ببرند، قدرتمندان را بیاورند، رئیس جمهور بیاورند، سیاستمدارها را عوض کنند، سیاستها را دیکته کنند، قانونها را بر قوهی قانونگذار تحمیل کنند. این هم در جامعهی اسلامی به هیچ وجه مقبول نیست و هر چیزی که به اینجا منتهی بشود، یک خطر و واجب الاجتناب است. نکتهی پنجم و نکتهی آخری که آن روز عرض شد، این بود که حالا که در نظام اسلامی مردم حق فعالیت آزاد اقتصادی را دارند و همهی مردم کارمندان دولت نیستند، میتوانند خودشان کار کنند، خودشان تلاش کنند، خودشان تأمین درآمد بکنند، پس خلأهای مالی و اقتصادی در جامعه هم به وسیلهی مردم باید پر بشود؛ یعنی انفاق. این انفاقی که شما در قرآن در آیات متعددی - دهها آیه - میبینید که اجمالاً یا تفصیلاً به آن پرداخته شده، این ناشی از همین فعالیت آزاد اقتصادی در جامعه است. وقتی مردم درآمد تحصیل میکنند، پس باید به نیازهای جامعه هم مردم برسند، خلأها را پر کنند، خود انفاق هم به معنای پر کردن همین خلأهاست. این مطالبی بود که آن روز در پنج نکته عرض شد و امروز دو سه نکتهی دیگر را هم در همین زمینه اشاره میکنم.انفاق
نامهای دیگر: انفاق در راه خدا، انفاق مستحب، انفاق علم
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
بخشیدن مال و امکانات در راه خدا و به نیازمندان و جایگاه آن در اسلام.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:خطبههای نماز جمعه تهران— ۱۳۶۶/۰۷/۲۴
سیر زمانی
از ۱۳۶۶ تا ۱۳۹۷۱۳۶۶۱۳۹۷
فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سالها
تعریف در کلام رهبر
«و ممّا رزقناهم ینفقون»: و از آنچه که ما روزی آنها کردهایم انفاق میکنند. حالا آیا این انفاق همان زکاتی است که در کتابهای فقهی گفته شده به 9 چیز تعلق میگیرد و در غیر آن 9 چیز زکوة نیست؟ نه این آن نیست. البته ممکن است در مورد زکوة هم ما نظرات فقهی دیگری را هم سراغ داشته باشیم. و بشناسیم که دایره زکوة را بسی وسیعتر گرفته باشند و از آنچه که در این 9 چیز وجود دارد و ممکن است وجود داشته باشد اما به هر حال این آن انفاق نیست و فراتر از آن است.انفاق کردن یعنی خرجکردن از مال، و بدیهی است که مراد از این خرجکردن، آن خرجی نیست که انسان برای خودش میکند، چون خرج کردن برای خود را هر انسانی میکند و بیتقواها بیشترش را برای خورد و خوراک و لذت و شهوترانی خودشان خرج میکنند. پس مقصود آن نیست، بلکه مقصود انفاق در راه خداست. یعنی در راه هدفهای والا و در راه آرمانهای الهی خرجکردن بسیار مهم است! و این انفاق دارای دو فایده است: یک فایده، فایده نقد و تخلفناپذیر و همگانی، و آن عبارت است از فایدهای که به انفاق کننده میرسد. و فایده دوّم: فایده محتمل و نهچندان همگانی که به انفاق شونده میرسد. درست عکس آن چیزی که در تصور عمومی وجود دارد. همه خیال میکنند ما که انفاق میکنیم و خرج میکنیم به انفاق شونده، یعنی به آن کسی که پول میدهیم فایده میرسد، در حالی که اینطور نیست، یعنی قبل از آنکه به او فایده برسد اولین فایده به ما که انفاق میکنیم رسیده است. من یک وقتی در گذشته پیرامون بحث انفاق و زکوة میگفتم: شما که دست در جیب کردی و این پول را درآوردی تا رساندی دست گیرنده فایده بردی و واقعیت همین است. چرا؟ چون اصل قضیه دلکندن از آن چیزی است که شما آن را متعلق به خودتان میدانید و این کار بزرگ است، که در آیهی شریفه قرآن میفرماید: «و من یوق شح نفسه فاولئک هم المفلحون»[7] کسی که نگاه داشته شود از شح او رستگار است و مشکل دنیای امروز همین است. مشکل بزرگ دنیای گذشته در تاریخ همین بوده. مشکل بزرگ دنیا از زرمندان است و زرمندان هم بسیاری از اوقات از زر، زور خودشان را به دست آورند و بسیاری از اوقات بخاطر زر دنبال زور رفتند. امروز کسی که در دنیا به قدرت میرسد و زمام امور یک کشوری را بدست میآورد، اولین کاری که میکند، روال زندگیاش را روال زندگی یک رئیس جمهور قرار میدهد: زندگی کردن، خوردن، چریدن با انواع و اقسام چریدنیهائی که برای انسان مطلوب است و شهوترانیها، چون به قدرت رسیده است! به یک رئیس جمهور مگر میشود گفت اینجور نچر، اینجور نخور، اینجور اسراف نکن؟ خواهد گفت پس من برای چه به اینجا رسیدم؟ و حقیقتاً اگر از او سئوال کنی این پاسخ را میدهد! آنجا که شما یک رئیسی را در یک کشوری ببینید که خیلی اهل اسراف نباشد استثنائی است، البته این را داشتیم، نه اینکه بگویم نداشتیم، اما خیلی استثنایی، حتی آن خوب خوبهاشان. بنده در این چند سال گذشته به بعضیها برخورد کردم از رؤسای جمهور که جزو متفکرین و ایدهدارها بودند، یعنی فقط این نبود که یک نظامیای آمده باشد و قدرت را بدست گرفته باشد برای شهوترانی، از این قبیل نبود، برخیشان ایده داشتند، لکن همانجا را هم من دیدم آنچنان مواظب خوشگذرانی خودشان هستند مثل یک حیوان که در روایت دارد: «همها علفها»[8] بسیاری از اینها همتشان همان علفشان بود. اصلاً زندگی که در آن لذت بودن نباشد برای آنها معنی ندارد، کما اینکه شما میبینید امروز سرمایههای انباشته در دنیا چه میکند؟ و امروز ثروتمندان بزرگ عالم چه آتشی به دنیا زدند؟ چقدر انسانها را محروم نگهداشتند؟ و این بر اثر «شح نفس» هرچه بیشتر به چنگ آوردن و هرچه کمتر خرج کردن است!! و لذا این اقدام بزرگ و تمرین بزرگی است برای انسان، که انسان آنچه را از جیب خودش بهچنگ آورده رها کند. پس اولین فایدهای که بر انفاق مترتب است، آن فایدهای است که به انفاق کننده میرسد و فایدهی دوم آن فایدهای است که به انفاق شونده میرسد. لکن این فایده دوم مشکوک است و همیشه چنین فایدهای مترتب نمیشود. گاهی شما انفاق میکنید در جای خودش نیست. انفاق میکنید اما شرایط دیگر برای خوشبخت شدن آن شخص یا آن جمع وجود ندارد، یعنی پول به دستشان رسیده، اما نتوانستهاند استفاده کنند. شرایط دیگر نبوده پس وقتی شما انفاق میکنید نمیتوانید یقین داشته باشید که به آن فایدهی دوم که رسیدن به پر کردن خلاء است حتماً رسیدهاید، البته این شک نباید موجب شود تا انسان انفاق نکند بلکه باید انفاق بکند و لو مشکوک باشد که در طرف مقابل به نتیجه برسد یا نه. اما آنچه که هرگز تخلف نمیشود آن فایدهای است که به انفاق کننده میرسد. پس تقوای مطلوب قرآن یعنی آن حداقل لازم برای متقی بودن این است: «و ممارزقناهم ینفقون» این انفاق چیز بسیار خوبی است! در هر حدی که هستید عادت کنید، به انفاق کردن، البته انفاق فقط انفاق پول نیست، انفاق علم هم انفاق است، همان وقتی که بیکار هستید و میتوانید کمک کنید به بیسوادی و نادانی، دانشتان را انفاق کنید و همین انفاق هم اتفاقاً اول فایدهاش به خودتان میرسد. یعنی پیش از اینکه دیگری از علم شما استفاده کند وقتی آن علم را تکرار میکنید استفادهاش به خود شما میرسد، یا انفاق وجاهت، وجاهت اجتماعی و آبروتان را انفاق کنید! یکجایی ممکن است آبروی شما بهدرد یک مسلمانی بخورد یا بهدرد یک مجموعهی مسلمانانی بخورد آنرا انفاق کنید و انفاقات گوناگون، تا برسیم به بقیه نشانههای متقین.شاهدها (۱۰ پاراگراف)
انفاق واجب و مستحب، حکم اسلام برای جبران محرومیت
… و یکسونگر و بىانعطاف فکر کنیم، باید بگوییم که نه آقا، برنامهها بایستى اِلّا و لابد این شمول را پیدا کنند و بپوشانند همهى نقاط محرومیّت را؛ اگر دیدیم یک برنامهاى علىالعجاله نپوشانده، محکوم کنیم آن برنامه را. خب این به نظر ما جمود است، بىانعطافى است. اسلام براى این مورد حکم دارد؛ صدقه، احسان، انفاق. خب، این انفاقى که در اسلام هست، اعم است از انفاق واجبى که مالیات است و انفاقات مستحبّ دیگر. انفاق واجب یعنى آنکه در سیستم مالى حضور پیدا میکند و شرکت میکند در تنظیم سیستم مالى؛ این انفاق واجب است. خب، اگر آن کافى بود، انفاق مستحب دیگر چه بود؟ کمک به همسایه دیگر چه بود؟ صلهى رحم دیگر چه بود؟ کمک به ایتام چه بود؟ کمک به سائل چه بود؟فراتر بودن انفاق در آیه از زکات فقهی
«و ممّا رزقناهم ینفقون»: و از آنچه که ما روزی آنها کردهایم انفاق میکنند. حالا آیا این انفاق همان زکاتی است که در کتابهای فقهی گفته شده به 9 چیز تعلق میگیرد و در غیر آن 9 چیز زکوة نیست؟ نه این آن نیست. البته ممکن است در مورد زکوة هم ما نظرات فقهی دیگری را هم سراغ داشته باشیم. و بشناسیم که دایره زکوة را بسی وسیعتر گرفته باشند و از آنچه که در این 9 چیز وجود دارد و ممکن است وجود داشته باشد اما به هر حال این آن انفاق نیست و فراتر از آن است.خرج کردن در راه خدا و دو فایدهٔ آن برای دهنده و گیرنده
انفاق کردن یعنی خرجکردن از مال، و بدیهی است که مراد از این خرجکردن، آن خرجی نیست که انسان برای خودش میکند، چون خرج کردن برای خود را هر انسانی میکند و بیتقواها بیشترش را برای خورد و خوراک و لذت و شهوترانی خودشان خرج میکنند. پس مقصود آن نیست، بلکه مقصود انفاق در راه خداست. یعنی در راه هدفهای والا و در راه آرمانهای الهی خرجکردن بسیار مهم است! و این انفاق دارای دو فایده است: یک فایده، فایده نقد و تخلفناپذیر و همگانی، و آن عبارت است از فایدهای که به انفاق کننده میرسد. و فایده دوّم: فایده محتمل و نهچندان همگانی که به انفاق شونده میرسد. درست عکس آن چیزی که در تصور عمومی وجود دارد. همه خیال میکنند ما که انفاق میکنیم و خرج میکنیم به انفاق شونده، یعنی به آن کسی که پول میدهیم فایده میرسد، در حالی که اینطور نیست، یعنی قبل از آنکه به او فایده برسد اولین فایده به ما که انفاق میکنیم رسیده است. من …لزوم جوشش انفاق مردمی در کنار کمکهای دولتی
البتّه اگر بخواهید این کار حقیقتاً به سامان واقعى برسد، باید کارى کنید که مردم یکایک بجوشند؛ جوشش انفاق باید تحقّق پیدا بکند. بودجهى دولت لازم است، کمک دولتى حتماً لازم است، همین کمکهاى گوشه و کنار مثل بنیاد مستضعفان و غیره لازم است ــ اینها پولهایى است که اصلاً براى همین کارها است و باید صرف بشود ــ لکن آن جوشش اصلى که مانع خشکیدنِ حتّى یک لحظهى جریان خواهد بود، اینها نیست؛ این است که جیبهاى مردم راهى پیدا کند به صندوق شما. ما همیشه از اسلام اینجور فهمیدیم که کسب درآمد ــ از طرق مشروع البتّه ــ آزاد است یعنى کسى اگر چنانچه توانست از طرق مشروع کسب درآمد کند، هر چه هم پول گیرش بیاید مانعى ندارد، منتها همراه است این اجازه با ایجاب و الزام انفاق. یعنى اگر چنانچه کسى کسب درآمد کرد، …رواج همگانی صدقه و افطاری در گذشتهٔ کشورهای اسلامی
… غربى هیچکس نباشد که انفاق کند؛ چرا، بنیادهاى خیریّهى خیلى پُرپول، خیلى عالى وجود دارد، به افراد میدهند، به مؤسّسات میدهند، به حیوانات میدهند، به سگشان میدهند! از این کارها میکنند؛ آنچه آنجا نیست، رواج این روحیه است، همگانى و همهگیر بودنِ این روحیه است. یک روزى در کشور ما و در کشورهاى اسلامى همهگیر بوده یعنى هر کسى موظّف بوده که یک پولى براى صدقه کنار بگذارد؛ اسم آن را انفاق بگذارید. رایج بوده که در ماه رمضان افطارى بدهد؛ افطارى به کسانى که برایشان این افطارى اهمّیّت دارد. نباید بگذاریم این کم بشود؛ زمان رژیم گذشته این چیزها کم شده بود که البتّه متأسّفانه بقایاى آن همچنان باقى است؛ یواشیواش متجمّد[6] شده بود این ارتباطات معنوى و خوب. ما بایستى در دوران اسلامى، این ارتباطات را …لزوم افزایش انفاق به تناسب افزایش درآمدها
البتّه امروز درآمدها با گذشته قابل مقایسه نیست؛ درآمدها امروز از سابق خیلى بیشتر است. سابق کجا اینهمه درآمد بود؟ اینهمه امکان درآمد بود؟ این کارخانهها نبود، این وسایل مکانیزه نبود؛ طبعاً درآمدها خیلى محدود بود. درآمد یک فرد بود؛ امروز هر یک فردى، درآمد یک مجموعه یا شبیه یک مجموعهاى را ممکن است داشته باشد. بنابراین درآمدها بیشتر است، به همین نسبت انفاقها باید بیشتر باشد. خب، جامعه هم بزرگتر شده، سطح زندگىها هم بالا رفته، فقر بیشتر خودش را نشان میدهد. وقتى سطح زندگى بالا میرود، طبعاً فقر بیشتر خودش را آشکار میکند. هر کسى که یک چیزى از این سطح عالى را نداشته باشد، قهراً فقیر است. بنابراین روح انفاق و روح نیکوکارى بایستى در …نداشتن اجر انفاق متقین برای انفاق غیرمسلمان و بیاجر نبودن آن
جواب: اجر و پاداش انفاق متقین را ندارد و آن انفاق، آن تعالی را در او بوجود نمیآورد، اما نمیشود گفت بکلی هم بیاجر است البته در یک جای قران داریم:اثر قطعی انفاق در نفس انفاقکننده یعنی قدرت گذشت
… من خدا را ثابت نکرده: و همانطور که قرآن میگوید: «ان هم الا یظنون»[1] و «ان هم الا یخرصون»[2] اینها فقط شک دارند و نمیتوانند در نفی خدا ادعای علم بکنند که این را گفتیم و در مورد انفاق هم که گفتیم اثر یقینی و اثر مشکوک، نباید ما آن اثر مشکوک را کم جلوه بدهیم. همهی این خیریههای دنیا و همهی این کارهایی که مردم پول انفاق میکنند و حجمش هم حجم عظیمی است، وصیت میکنند، ارث میگذارند برای فقرا، که در همهی دنیا معمول است و از مسلمان و مسیحی و سایر ادیان حجم عظیمی برای انفاق انجام میدهند همهی اینها بخاطر آن اثری است که ما میگوئیم مشکوک است و این اثر را نباید دستکم گرفت، منتها ما بالاتر از این، میخواهیم بگوئیم علاوه بر این اثر مشکوکی که شما حالا بالاخره پول را داخل صندوق میریزی، خودت که نمیبینی به جایش رسیده یا نه، یا اگر به دست فقیر میدهی نمیدانی در رفع نیاز واقعیاش مصرف کرد یا نه که تو را خوشحال یا متأثر کرده باشد. اما در قبال این، یک اثری بالاتر و قطعیتر و فوریتر وجود دارد، و آن اثری است که در نفس تو میگذارد، یعنی دل میکنی از این چیزی که داری آن را انفاق میکنی، و این گذشتن یک سود بزرگی است که به تو میرسد جیبت خالی میشود، اما چیزی بر وجود تو افزوده میشود که آن چیز گذشت است و قدرت بر گذشت یک چیز عظیمی است که همه کس این قدرت را ندارند و بعضی هم کمی از آن را دارند. این کسانی که قدرت در آنها به حدی میرسد که جان خودشان را حاضرند در راه خدا قربانی کنند، یعنی شهداء، اینها پرواز میکنند. یک جوان شانزده هفده سالهی مجاهد فیسبیلالله در آن سالهای استثنائی جنگ واقعاً یک برقی بود که در تاریخ زد و تمام شد و آن آثار عظیمی داشت. یک …ایجاد روح نیکوکاری و انفاق در مردم
… لازم نیست از چهار طرف چهل خانه را برویم ــ که بیش از چهل خانه هم میشود؛ یک دایرهى وسیعى میشود ــ بالاخره یک همسایه، دو همسایه، سه همسایه، هر چه بتوانیم، در نظر بگیریم، اینها را یا تأمین کنیم یا کمک کنیم یا راه بیندازیم و اینها را از دیگران مستغنى بکنیم. اگر چنانچه این کار، این روح نیکوکارى و روح انفاق در مردم به وجود بیاید، خوب است.اثر فوقالعادهٔ بریدن تعلق از مال در انفاق
… یک آدم عادی است، منتها احساسات او را کشیده به طرف جبهه و از خاطرهاش میشود فهمید ۱۰، ۲۰ روز به شب عملیات مانده ناگهان عوض شده و اصلاً در لحن کلام، و نوشتن یک نوری و یک تپشی وجود دارد که این همان ایثار است. یعنی خودش را آماده کرده و دارد میرود جلو و میدرخشد. به همین اندازه هم شما آن پولی را که از جیب خودتان در میآورید، یا آن لباس و تنپوش خودتان را به یکی میدهید، و به هر حال آن چیزی که متعلق به شماست و آن تعلق و پیوند را از خودتان میبرید اثر فوق العادهای دارد. و اما آیه بعد: «و الذین یؤمنون بما انزل الیک و ما انزل من قبلک»[3] ترجمهاش را قبلاً گفتیم: و آنان که به هر آنچه بر تو فرو فرستاده شده است ایمان میآورند و به هر آنچه پیش از تو.