رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دومین امام شیعیان، زندگی و صلح او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۳
۱۳۵۹۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۰۱ پاراگراف)

وضعیت بی‌مانند او در میان امامان: رنج از سوی دوستان افزون بر دشمنان

امام حسن شخصیتی است که در زمان خودش، به وضعیتی دچار شد که هیچ‌یک از امامان در آن وضعیت قرار نگرفتند. خود پیغمبر با همۀ شدت‌ها و رنج‌ها، و امیرمؤمنان با همۀ دردها و غم‌ها، و ائمۀ دیگر با همۀ ستمدیدگی‌ها، هیچ‌کدام در وضعیت امام حسن قرار نگرفتند و این عظمت حسن‌بن‌علی را نشان می‌دهد. زیرا دیگر ائمۀ هُدیٰ اگر از سوی دشمن رنج می‌دیدند، از سوی دوستان، آن زخم‌ها التیام می‌یافتند. اگر دشمنی بود که آنها را می‌کوبید، دوستانی بودند که قدر آنها را می‌دانستند، اما امام حسن مجتبی این‌طور نبود. نزدیک‌ترینِ یارانِ امام حسن به او گفت: «یا مُذِلَّ المُؤمِنینَ»[1]. حجربن‌عدی یقین داشت که حسن‌بن‌علی امام است، در امامت او شکّی نداشت، اما تاکتیک او را تخطئه می‌کرد. می‌گفت این تاکتیک شما مؤمنین را به ذلت کشاند. مؤمنین چه کسانی بودند؟ مؤمنین یعنی آن خواص …

وضعیت او نتیجهٔ طبیعی اوضاع دوران امیرالمؤمنین (ع) و پاسخ به عیب‌جویان

درحقیقت، اوضاع زندگی امام حسن مجتبی نتیجه و لازمۀ طبیعی اوضاع زندگی امیرالمؤمنین است. آن‌کسانی‌که در تاریخ نگاه کردند و خواستند نِقی به امام حسن بزنند، اگر باید نق زد، به علی بزنند. امام حسن وارث وضعیتی بود که در دوران امیرمؤمنان به‌وجود آمد. و نه امیرمؤمنان و نه امام حسن مجتبی و نه هیچ‌یک از کسانی که آن منش و آن نقشه را در تاریخ تعقیب کرده‌اند، در پیش پروردگار ذره‌ای انحطاط و کاهش در افتخارات الهی نداشته‌اند و نخواهند داشت. من لازم است در چند جملۀ مختصر، شخصیت امام مجتبی را از این بُعد و از این …

هم‌سانی سیاستش با امیرالمؤمنین (ع) و پرورش در جنگ و جهاد، نه تجمل و اشرافیت

..سیاست امام حسن مجتبی عیناً سیاست امیرالمؤمنین است، قدرتش هم قدرت علی است. امام حسن مجتبی فرزند جنگ است. خیال نکنید امام حسن مجتبی آن‌چنانی‌که در بعضی از اسطوره‌ها و افسانه‌های دروغ، به‌شکل یک آدم نازنازیِ تجملاتیِ اشرافیِ خوب‌پوشِ خوب‌بخورِ خوب‌بخواب معرفی شده، آن‌طور بوده، به‌هیچ‌وجه! مردی است که در دوران کودکی‌اش، از وقتی متولد شده تا هفت هشت‌سالگی، هیچ ماهی اتفاق نیفتاده که مرتب پدرش را پهلوی خودش ببیند، دائماً پدرش در جنگ‌ها بود. ما داخل آن خانه‌هایی که یک نفر مرد در آن خانه در دوران طاغوت مبارز بود، می‌بینیم بچه‌ها یک مقداری برجسته‌تر …

ماندگاری او و افشای باطل شام، جلوگیری از تحریف قرآن و ثبت چهرهٔ امیرالمؤمنین (ع)

… است، با یک شیوه، یا یک حرکت پختۀ قهرمانانه، چگونه با گوشۀ آرنج دستش، با سرانگشت پایش، با یک مشتش می‌زند در شکم یکی از این پهلوان‌دروغی‌ها و چطور آنها را پرت‌وپلا می‌کند، و می‌روند در مزبله‌دانیِ تاریخ و معلوم نمی‌شود کجا هستند! و اوست که بالاخره می‌ماند. و امام حسن ماند. کاخ‌نشینان شام مُردند و رفتند، و امام حسن توانست باطل‌بودن آن خط را روشن کند. و امام حسن توانست از تحریف قرآن جلوگیری کند. و امام حسن توانست چهرۀ منوّر امیرالمؤمنین را نه‌فقط در آفاق جامعۀ آن روز، که در تمام طول تاریخ بشریّت تا این ساعت، ثبت کند و برجسته کند. اینها کار امام حسن بود؛ از همه بالاتر، امام حسن توانست خط نفاق را افشا کند. شما منافق را چطور می‌کوبید؟ منافق می‌گوید من حقّم، درحالی‌که باطل است. منافق می‌گوید من اسلامم درحالی‌که کفر است. منافق می‌گوید من انقلابی‌ام درحالی‌که ضد انقلاب است. منافق یعنی این …

زمینه‌ساز عاشورا و تداوم امامت در خاندان پیامبر (ص)

..این [است] نقش امام حسن. امام حسن زمینه‌ساز عاشورا بود. امام حسن زمینه‌ساز تداوم امامت در شیعه و در خاندان پیغمبر بود. نام امام مجتبی صلوات‌الله‌علیه نام بسیار عزیز و پُرعظمتی است و لازم است ما بدانیم که افشای خط نفاق در مواردی به شیوۀ امام حسن است. و مبارزه در گلوگاهش، در مواردی، زنده به شیوۀ حسنی؛ اگرچه در مواردی هم زنده به شیوۀ حسینی است. ما باید بدانیم که انقلابی‌بودن …

نقش تاریخی او و امام حسین (ع) در ساختن مسلمانان واقعی و جمعیت شیعه

… سخاوتمند نبود، اما هرچه دلت بخواهد پول می‌داد برای اهداف خودش ـ یک‌چنین آدمی با این‌همه پول و بیت‌المال مسلمان‌ها در اختیار، مزدورانِ نوکرمآبِ چشم‌وگوش‌بسته در دست، ملت چشم‌وگوش‌بسته در اختیار، هر کاری که بخواهد با مغز و فکر اینها می‌تواند بکند و می‌کند؛ اگر درمقابل این، یک قدرتی مثل قدرت امام حسن و قدرت امام حسین وجود نمی‌داشت که یک‌مشت مسلمان واقعی را بسازد؛ زیربنای فکری اینها را قرص و محکم شالوده‌ریزی کند؛ جمعیت شیعه را به‌وجود بیاورد و بیندازد به جان حکومت ننگین بنی‌امیه؛ شما خیال می‌کنید کار اسلام به کجا می‌رسید؟ این است که نقش تاریخی امام حسن روشن می‌شود.

تغییر صحنهٔ مبارزه و پرکردن دل‌ها از کینهٔ راه معاویه نه شخص او

..امام حسن علیه‌السلام این کار را کرد. صحنۀ مبارزه را عوض کرد. شمشیرها را تیزتر کرد. دل‌ها را مالامال از خصومت و کینۀ با ضد انقلاب کرد، یعنی با معاویه؛ نه با شخص معاویه، که با راه معاویه؛ و نه با شام، که با هر سرزمینی که در آن خدا عبادت نشود؛ و نه با شرک جلی، که با شرک خفی. یعنی آن سَمی که در ظاهری بسیار فریبنده و زیبا و شیرین و خوش‌طعم در حلق انسان‌ها افکنده می‌شود؛ مبارزۀ با این.

رد پیشنهاد ترور حاکم کوفه و قیام دوباره به‌سبب تجربهٔ نافرجامی آن راه

وقتی‌که رجال رفتند خدمت امام حسن علیه‌السلام و او را در مدینه دیدند و به او پیشنهاد کردند که ای فرزند پیغمبر! به کوفه بیا تا ما حاکم کوفه را ترور کنیم یا از شهر بیرون کنیم، و تو ناگهان وارد بشوی و حکومت را در دست بگیری؛ امام حسنِ تجربه‌کرده، به مصداق «لا یُلدَغُ المُؤمِنُ مِن جُحرٍ مَرَّتَینِ»[11] مؤمن راه یک‌باررفته را بار دیگر نمی‌رود، وقتی‌که راه را نافرجام دید، گفت نه، دیگر در این میدان نباید ظاهر بشوید. (51/11/22)

ساختن افراد و تربیت شیعه در سال‌های پس از صلح

در مدت نُه سال و خرده‌ای که [بعد از صلح]، امام حسن زنده بود، شیعه خودش را ساخت...باری؛ امام حسن شروع کرد و جالب شروع کرد و افراد را ساخت. همان کسانی که در جبهه‌بندیِ میانِ امام مجتبی و معاویه، تاب نیاورده بودند و نتوانسته بودند یک جمعیت پرشورِ قابل اطمینانی را برای امام حسن درست کنند، این‌قدر فرق کردند که ده سال بعد، دوازده سال بعد، تک‌تک درمقابل معاویه بلند شدند. ماجرای حجربن‌عدی و یاران حجربن‌عدی را می‌دانید ـ که حجربن‌عدی یک نفر نبود و تنها نمرد و تنها بلند نشد، عده‌ای بودند ـ و رشید هجری و عمروبن‌حَمِق و زن عمروبن‌حمق را و بسیاری دیگر را که در کوه‌ها و بر سر قله‌ها و در غارها و در راه‌ها و در زندان‌ها جنگیدند و به …

زنده‌ماندن اسلام با عمل او و برادرش امام حسین (ع)

دنبال کار امام حسن را، برادر عزیز و ارجمندش امام حسین گرفت، و آخر کار و عاقبت کار هم به واقعۀ کربلا منجر شد. و اسلام عزیز از عمل این دو برادر زنده ماند. 1352/1 آن سرچشمۀ زلال تشیّع از خانۀ امام حسن و از اصحاب امام حسن جوشید. و امام حسن ده سال بعد از حادثۀ صلح، و بعد از شهادت امام حسن در سال 49 یا 50، ده سال هم امام حسین آن راه را ادامه دادند و فکر اسلامی صحیح و فکر علوی را به تمام اقطار اسلامی گسترش دادند. …

پیوستن عبیدالله‌بن‌عباس به معاویه و ضربهٔ آن به لشکر امام

من الان یادم آمد که در تاریخ گذشته‌ی ما این کار [شده]. در تاریخ در زندگی امام حسن (علیه السّلام) این هست که عبیدالله‌بن‌عبّاس که فرمانده یک بخش خیلی مهمّی از لشکر امام حسن بود، شب که خوابیدند، صبح پا شدند و دیدند در خیمه‌اش نیست؛ رفته بود، گریخته بود و ملحق شده بود به معاویه؛ آمدند به او رشوه دادند، فلان دادند، پول دادند و رفت طرف معاویه. خب یک‌چنین حادثه‌ای برای لشکر امام حسن (علیه السّلام) خیلی حادثه‌ی شکننده‌ای بود. آنجا یکی از اصحاب نزدیک -که من حالا یادم نیست، قدیم دیده‌ام، حجربن‌عدی بود یا کسی دیگر- آمد برای مردم سخنرانی کرد؛ یک بیانی کرد که بعد از پایان بیان او، همه اظهار خوشحالی کردند، گفتند الحمدلله که این رفت! ببینید، این بیانِ تبیینِ به‌معنای واقعی، تبلیغ …

نام‌گذاری امام حسن (ع) به «حسن» از سوی پیامبر اکرم (ص)

میلاد امام مجتبی، امام حسن (علیه الصّلاة و السّلام)؛ حُسن مجسّم بر زبان پیغمبر خاتم (صلّی الله علیه و آله) که این نام را ایشان بر روی این مولود گذاشتند -و این خیلی با عظمت است، خیلی مهم است که پیغمبر این بزرگوار را، این کودک مبارک را «حسن» بنامند- ان‌شاءالله بر همه‌تان مبارک باشد.

پذیرش ناگزیر واگذاری حکومت برای حفظ اصل اسلام

در صدر اسلام بزرگترین و مهمترین ضربه‌ای که بر اسلام وارد شد، این بود که حکومت اسلامی از امامت به سلطنت تبدیل شد. حکومت امام حسن و حکومت علی بن ‌ابی طالب علیهم‌السّلام به سلطنت شام تبدیل شد! البته امام حسن مجتبی علیه آلاف التّحیة والثناء آن روز به خاطر یک مصلحت بزرگتر - که حفظ اصل اسلام بود - مجبور شد این تحمیل را به جان بپذیرد. حکومت را از امام حسن گرفتند. وقتی حکومت از مرکز دینىِ خودش خارج شد و در اختیار دنیاطلبان و دنیاداران گذاشته شد، بدیهی است که بعد هم حادثه کربلا پیش می‌آید. آن وقت حادثه کربلا حادثه‌ای نیست که بشود جلوش را گرفت؛ اجتناب ناپذیر میشود. بیست سال بعد از آن که حکومت اسلامی از دست محور اصلی آن - …

تنها گذاشتن امام و دوام نیاوردن بیش از شش ماه

امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاة والسّلام به خاطرِ وضعیّت آن روز جامعه‌ی اسلامی به شهادت رسید. بعد نوبت امامت به امام حسن علیه‌السّلام رسید و در همان وضعیت بود که آن حضرت نتوانست بیش از شش ماه دوام بیاورد. تنهای تنهایش گذاشتند. امام حسن مجتبی علیه‌السّلام میدانست که اگر با همان عدّه‌ی معدود اصحاب و یاران خود با معاویه بجنگد و به شهادت برسد، انحطاط اخلاقی زیادی که بر خواص جامعه‌ی اسلامی حاکم بود، نخواهد گذاشت که دنبال خون او را بگیرند! تبلیغات، پول و زرنگیهای معاویه، همه را تصرّف …

قیام نکردن به سبب نامناسب بودن موقعیت نه ناتوانی

قبلش هم امام حسن علیه‌السّلام بود. ایشان هم قیام نکرد؛ چون موقعیت مناسب نبود. نه این‌که امام حسین و امام حسن، اهل این کار نبودند. امام حسن و امام حسین، فرقی ندارند. امام حسین و امام سجّاد، فرقی ندارند. امام حسین و امام علیالنقّی و امام حسن عسکری علیهم‌السّلام فرقی ندارند. البته وقتی که این بزرگوار، این مجاهدت را کرده است، مقامش بالاتر از کسانی است که نکردند؛ اما اینها از لحاظ مقام امامت …

شکست امام بر اثر نبود تحلیل سیاسی در مردم

… این وضعیّت را. دانشجویى که اصلاً نفهمد در دنیا چه میگذرد، این دانشجو، دانشجوى زمان خودش نیست، مرد زمان خودش نیست. دانشجو باید احساس سیاسى داشته باشد، درک سیاسى داشته باشد، تحلیل سیاسى داشته باشد. بنده مکرّراً در قضایاى تاریخ اسلام این مطلب را گفته‌ام؛ آن چیزى که امام حسن مجتبىٰ را شکست داد، نبودن تحلیل سیاسى در مردم بود؛ مردم تحلیل سیاسى نداشتند. آن چیزى که فتنه‌ى خوارج را به ‌وجود آورد و امیرالمؤمنین را آن‌جور زیر فشار قرار داد و قدرتمندترین آدم تاریخ را آن‌جور مظلوم کرد و على شد مظلوم، نبودن تحلیل سیاسى در مردم بود؛ وَالّا همه‌ى مردم که بى‌دین نبودند؛ [آنها] تحلیل سیاسى نداشتند. یک شایعه‌اى دشمن …

پناهندگی فرماندهٔ سپاهش عبیدالله بن عباس به معاویه با وجود رهبری امام معصوم

… نه آقا! چهار تن مثل ابوذر و سلمان و عمّار و غیره داشت، مابقى آدمهاى عوضى بودند. این تاریخ را بردارید نگاه کنید ببینید؛ در تاریخ است. یکى از استاندارهاى امیرالمؤمنین زیادبن‌ابیه بود که بر منطقه‌ى وسیعى حاکم بود؛ بسیارى از این ‌قبیل در اکناف بلاد اسلامى بودند. امام حسن مجتبىٰ سردار بزرگ جنگش، عبیدالله‌بن‌عبّاس بود که میدانید چه‌ کار کرد؛ رفت شبانه با معاویه که آن طرف بود، مذاکره کرد، پول گرفت و لشکرگاه خودش را ترک کرد، رفت پناهنده شد به دشمن. امروز یک سرباز شما پناهنده بشود به دشمن، شما چه ‌جورى درباره‌اش قضاوت میکنید؟ فرمانده‌ کلّ نیروهاى امام حسن (علیه الصّلاة و السّلام) در مقابل معاویه، شب خوابیدند، صبح بلند شدند دیدند از خیمه بیرون نمى‌آید؛ یک ساعت، دو ساعت. بعد رفتند داخل خیمه، دیدند نیست؛ …

لزوم طرح سخن نو دربارهٔ آن حضرت

… شعاری میدانند؛ درحالیکه درباره‌ی این صلح کتاب نوشته شده و بحث و تحلیل شده است. من خودم چندین سال قبل از این، کتابی از شیخ راضی آل یاسین[15] - از بزرگان علمای عراق - ترجمه کردم.[16] ترجمه‌ی این کتاب در سال 1348 منتشر شده است؛ الان باید محتوای آن کهنه باشد. درباره‌ی امام حسن، ذهنها و فکرها باید حرف نو بگویند؛ اما همانها هم گفته نمیشود؛ اینها مایه‌ی تأسف است!

غلیظ‌تر شدن غبار شبهه در دوران امام حسن

وقتی غبار غلیظتر میگردد، میشود دوران امام حسن؛ و شما میبینید که چه اتفاقی افتاد. باز در دوران امیرالمؤمنین، قدری غبار رقیقتر بود؛ کسانی مثل عمار یاسر - آن افشاگر بزرگ دستگاه امیرالمؤمنین - بودند. هرجا حادثه‌یی اتفاق میافتاد، عمار یاسر و بزرگانی از صحابه‌ی پیامبر بودند که میرفتند حرف میزدند، توجیه میکردند و لااقل برای عده‌یی غبارها زدوده …

لزوم شناخت ایشان و زدودن غبار بدشناختی از چهره‌شان

این هم یک بُعد دیگر از زندگى امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) و صلح آن بزرگوار که امیدواریم خداوند بصیرتى به همه‌‌ى ما عنایت کند و ما بتوانیم این بزرگوار را بشناسیم و نگذاریم پرده‌‌ى جهالت و غبارِ بدشناختى‌‌اى که تا مدّتها بر چهره‌‌ى آن بزرگوار بوده، باقى بماند. یعنى حقیقت را باید همه بفهمند و بدانند که صلح امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام)، همان ‌‌قدر ارزش داشت که شهادت برادر بزرگوارش امام حسین (علیه الصّلاة و السّلام)؛ و همان‌‌ قدر که آن شهادت به اسلام خدمت کرد، آن صلح هم همان‌‌ قدر یا بیشتر به اسلام خدمت کرد.

تلاش برای حکومت اسلامی در آیندهٔ کوتاه‌مدت در زمان امام مجتبی

… حکومت الهی را در جامعه‌ی اسلامی به ‌وجود بیاورند؛ این، اصلِ مدّعا است. البتّه نمیتوانیم بگوییم که میخواستند حکومت اسلامی را در زمان خودشان، یعنی هر امامی در زمان خودش به ‌وجود بیاورد، [بلکه] آینده‌های میان‌مدّت و بلندمدّت و در مواردی هم نزدیک‌مدّت وجود داشت؛ مثلاً در زمان امام مجتبی (علیه السّلام)، به نظر ما تلاش برای ایجاد حکومت اسلامی در آینده‌ی کوتاه‌مدّت بود؛ امام مجتبی در جواب مسیّب‌بن‌نجبه و دیگران که میگفتند چرا شما سکوت کرده‌اید فرمود: وَ اِن اَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلیٰ‌ حِین.[5] و در زمان امام سجّاد به نظر بنده، برای آینده‌ی میان‌مدّت [بود] ــ که حالا دراین‌باره شواهد و مطالبی هست که عرض خواهم کرد ــ و در زمان امام باقر (علیه الصّلاة و السّلام)، احتمال زیاد این است که برای آینده‌ی کوتاه‌مدّت، و از بعد از شهادت امام هشتم (علیه السّلام) به گمان زیاد برای آینده‌ی بلندمدّت. [تلاش] برای کدام آینده؟ مختلف بود، امّا همیشه بود؛ این معنای مبارزه‌ی سیاسی است. همه‌ی کارهای ائمّه (علیهم‌ السّلام) ــ غیر از آن کارهای معنوی و روحی که مربوط به اعلاء نفْس یک انسان و قرب او به خدا است بینه و بین ربّه ــ یعنی درس، حدیث، علم، کلام، محاجّه با …

خطبه پس از شهادت امیرالمؤمنین (ع) در وصف او

در روزى که امیر مؤمنان به شهادت رسید و مردم با امام حسن (علیه ‌السّلام) براى خلافت بیعت کردند، امام مجتبىٰ در حضور مردم بر منبر برآمد و چند جمله در باب امیرالمؤمنین به اختصار سخن گفت. من این جملات را که بسیار کوتاه و مختصر است، میخوانم و دو سه نکته‌ى روشن و بسیار مهمّ این سخن را به عرض شما برادران و خواهران میرسانم. امام حسن به مردم این‌چنین فرمود: لَقَد قَبَضَ اللهُ فى هذِهِ اللَیلَةَ رَجُلاً لا یَسبِقُهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخِرون؛[3] یعنى اى مردم! خدا دیشب کسى را به جوار خود پذیرفت که نه گذشتگان و نه مردم آینده از حیث عمل و تلاش و کار براى خدا به پایه‌ى او نرسیده‌اند و نخواهند رسید. وَ قَد کانَ رَسولَ الله‌ صَلَّى اللهُ عَلَیهِ وَ آلِه یُعطیهِ الرّایَةَ فَیُقاتِلَ وَ جَبریلُ عَن یَمینِهِ وَ میکائیلُ …

هدف‌گیری حکومت اسلامی در آیندهٔ کوتاه‌مدت و پاسخ به معترضان سکوت

… بودند که حکومت الهی را در جامعۀ اسلامی به‌وجود بیاورند، این، اصلِ مدعاست. البته نمی‌توانیم بگوییم که می‌خواستند حکومت اسلامی را در زمان خودشان ـ یعنی هر امامی در زمان خودش ـ به‌وجود بیاورند؛ آینده‌های میان‌مدت و بلندمدت و در مواردی هم نزدیک‌مدت وجود داشت. مثلاً در زمان امام مجتبی علیه‌السلام به نظر ما تلاش برای ایجاد حکومت اسلامی، در آیندۀ کوتاه‌مدت بود. امام مجتبی در جواب به آن کسانی ـ مُسَیّب‌بن‌نَجَبَه[4] و دیگران ـ که می‌گفتند چرا شما سکوت کردید، می‌فرمود: «وَ اِن اَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلَیٰ حیٍ»[5] و در زمان امام سجاد به نظر بنده، برای آیندۀ میان‌مدت بود، که حالا دراین‌باره شواهد و مطالبی را که هست، عرض خواهم کرد. در زمان امام باقر علیه‌الصلاةوالسلام احتمال زیاد این است که برای آیندۀ کوتاه‌مدت بود. از بعد از شهادت امام هشتم، به گمان زیاد، برای آیندۀ بلند‌مدت بود. برای چه موقع؟ مختلف بود، اما همیشه بود. این، معنای مبارزۀ سیاسی است.

پیروزی امام حسن (ع) و جریان او

… و حاکم بشود امروز بایستی آن جریان بر دنیای اسلام حاکم باشد، درحالی‌که نه‌خیر، امروز به‌عکس جریان فکری امیرالمؤمنین و امام حسن در دنیا حاکم است؛ اگرچه در برخی از فروع و پاره‌ای از عقایدِ درجۀ دو و دست‌دوم عیناً همان‌ها منتقل نشده، اما مجموع جریان این است. امام حسن بنابراین فاتح شد و جریان او جریان پیروز بود. این یک خلاصه‌ای از ماجرای صلح امام حسن از دیدگاه تأثیر آن در کل تاریخ اسلام بود. (1368/2/2)

قیام‌نکردن به‌خاطر نامناسب‌بودن موقعیت

… معاویه است که من حالا نمی‌خواهم آن را شرح بدهم. سیاست‌ها طوری بود که مردم نمی‌توانستند حقانیت سخن حق را بشنوند. لذا همین امام حسین، ده سال این امام بزرگوار در زمان خلافت معاویه بود، چیزی نگفت. کاری نکرد، اقدامی نکرد، قیامی نکرد. چون موقعیت، آنجا مناسب نبود. قبلش هم امام حسن علیه‌السلام بود. ایشان هم قیام نکرد؛ چون موقعیت مناسب نبود. نه‌اینکه امام حسین اهل این کار بود، امام حسن اهل این کار نبود. امام حسن و امام حسین، فرقی ندارند. امام حسین و امام سجاد، فرقی ندارند. امام حسین و امام علی‌النقی و امام حسن عسکری علیهم‌السلام فرقی ندارند. البته حالا که این بزرگوار، این مجاهدت را کرده است، …

یکی بودن راه امام حسن و امام حسین به سبب برادری فکری و ایمانی

… کارشان متناقض است. برای اینکه حرف تو را رد کند، حرف تو را جواب بدهد، که تو از امام حسین علیه‌السلام شاهد آوردی، می‌گوید امام حسن علیه‌السلام را چه می‌گویی؟ فوراً باید به او گفت برادر! من و تو که باهم برادرِ دروغی هستیم، حرفمان و فکرمان و راهمان متناقض است؛ اما امام حسن و امام حسین علیهماالسلاام علاوه‌بر برادری نژادی، برادر واقعی‌اند، برادر فکری‌اند، برادر ایمانی‌اند؛ لذا ممکن نیست راهشان متناقض باشد. تو اگر قبول کردی که امام حسین علیه‌السلام یک طور خاصی عمل کرده، باید قبول کنی که امام حسن علیه‌السلام هم همان‌طور عمل می‌کند. اگر زندگی امام حسن علیه‌السلام را غیر از آن می‌بینی، در بینش خود و در نگرش خود تجدیدنظر کن و بدان که اشتباه کرده‌ای؛ «ثُمَّ ارجِعِ البَصَرَ کرَّتَینِ»[13]. دوباره نگاه کن، ببین که زندگی امام حسن علیه‌السلام چگونه است. (51/11/19)

مأموریت از سوی امیرالمؤمنین (ع) برای رساندن آب به خانهٔ عثمان

آن‌وقتی‌که عثمان در محاصرۀ اهل مصر و بصره و جاهای دیگر قرار گرفت و خانۀ او را محاصره کردند و حتی نمی‌گذاشتند که آب وارد خانۀ او بکنند، غذا وارد خانۀ او بکنند؛ یک مقایسه‌ای بین رفتار امیرالمؤمنین و رفتار معاویه در این مورد خیلی عبرت‌انگیز است. امیرالمؤمنین تا دید قضیه این‌طور است، امام حسن، جوان شجاع خودش را مأمور کرد، گفت آب برمی‌دارید و صف محاصره‌کنندگان را می‌شکافید، وارد خانه می‌شوید، به عثمان و خانوادۀ عثمان آب و غذا بدهید و نگذارید که به او تعرّضی بشود. امام حسن بلند شد، با دوستانش یک عده‌ای شدند، آب برداشتند، رفتند داخل خانۀ عثمان و به اهل‌بیت عثمان آب دادند. امیرالمؤمنین راضی نشد که اهل‌بیت عثمان تشنگی بکِشند. عجب پاداشی دادند به امیرالمؤمنین!

رساندن آب به خانهٔ عثمان به دستور امیرالمؤمنین (ع)

… [با پیامبری] که «بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاقِ»[4]، یک‌چنین جامعه‌ای دارد یک نفر آدم را میان خودش از تشنگی می‌کُشد؟ داخل این خانه زن هست، داخل این خانه بی‌گناه هست، داخل این خانه، خودِ این آدم هست که اگرچه گناهکار است، اما مستوجب تشنگی‌کشیدن نیست؛ لذا دستور دادند، گفتند جوان‌ها آب بردارند بروند داخل خانه، و امام حسن مجتبی صلوات‌الله‌علیه را ـ برطبق آن نقل‌هایی که در اختیار هست و گویا معتبر هم است ـ با یک عده‌ای دیگر مَشک به آنها دادند و مَشک‌ها را پر کردند و علی‌رغم ممانعت جمعیت، اینها آب‌ها را بردند داخل خانه و دادند به عثمان،[5] دادند به بنی‌امیه.

پاسخ اشکال‌ها دربارهٔ پذیرش حکومت، جنگ با معاویه و گماشتن کارگزاران

تمام اشکالاتی که به امیرالمؤمنین و دوران حکومتِ چهار سال و ده ماهۀ علی علیه‌السلام شده با همین یک جمله جواب داده می‌شود؛ و همین‌طور همۀ اشکالاتی که به امام حسن مجتبی می‌شود...اینکه امام حسن چرا حکومت را قبول کرد؟ بعد که قبول کرد، چرا به جنگ معاویه رفت؟ وقتی به جنگ معاویه رفت، چرا فلان‌کس را به کار گماشت و فلان‌کسِ دیگر را نگماشت؟ تمام این اشکالات با این یک جمله برطرف شده است: برنامۀ حکومت، برنامۀ فداکردن اخلاق برای سیاست نیست؛ برنامۀ جریان‌انداختن سیاست در راه فضیلت و اخلاق است.

گریهٔ امام حسن (ع) بر بالین پدر و بوسیدن جای سجدهٔ او

حضرت از هوش رفتند. امام حسن مشغول گریه شد؛ «وَ جَعَلَ یُقَبِّلُ وَجهَ اَبیهِ وَ ما بَینَ عَینَیهِ وَ مَوضِعَ سُجودِهِ» امام حسن چشمش به چهرۀ پدر بود. وقتی دید از هوش رفت، خم شد پیشانی امیرالمؤمنین، محل سجده‌های طولانی امیرالمؤمنین را بوسید، صورتش را بوسید، مابین دو چشمش را بوسید. «فَسَقَطَ مِن دُموعِهِ قَطَراتٌ عَلَی وَجهِ اَمیرِالمُؤمِنینَ عَلَیهِ‌السَّلام» از اشک چشم امام حسن، چند قطره‌ای روی صورت امیرالمؤمنین ریخت. «فَفَتَحَ عَینَیهِ» حضرت چشمشان را باز کردند. «فَرَآهُ باکیاً» دیدند امام حسن دارد گریه می‌کند. «فَقالَ یا حَسَنُ ما هذَا البُکاءُ؟» فرمود حسن جان! چرا گریه می‌کنی؟ «یا بُنَیَّ لا رَوعَ عَلیَ اَبیکَ بَعدَ الیَومِ» پسرم! بعد از این لحظه، دیگر پدرِ تو هرگز هیچ …