رفتن به محتوای اصلی

اخلاص

نام‌های دیگر: اخلاص مردم

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

انجام کار فقط برای خدا و پیراستن نیت از انگیزه‌های دیگر.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

لکن آن نکته‌اى که بنده امروز بر روى آن قدرى میخواهم تکیه بکنم، اخلاص امیرالمؤمنین است. این را ما باید جوهر و روح کارهاى خودمان قرار بدهیم؛ کمااینکه شاید در زندگى علىّ‌بن‌ابى‌طالب هم اخلاص، جوهر و روح کار امیرالمؤمنین بود؛ یعنى کار را فقط براى رضاى خدا و برطبق تکلیف الهى و اسلامى و بدون هیچ انگیزه‌ى شخصى و نفسانى و امثال اینها انجام دادن. این اصل قضیّه است در باب شخصیّت امیرالمؤمنین به گمان اینجانب. این اخلاص را امیرالمؤمنین از دوران کودکى و نوجوانى که اسلام را پذیرفت، نشان داد. [از وقتى] که اسلام را از پیغمبر قبول کرد، سختى‌هاى آن را به جان خرید، از آسایش محترمانه‌ى یک آقازاده‌ى قریشى صرف‌نظر کرد براى خدا، تا مبارزات آن بزرگوار در کنار پیغمبر در طول سیزده سال، و بعد [هم] خوابیدن آن بزرگوار در جاى پیغمبر در شبى که رسول اکرم از مکّه به ‌طرف مدینه هجرت کردند؛ که این خوابیدن امیرالمؤمنین در جاى پیغمبر از جمله‌ى کارهایى است که اگر کسى تدبّر بکند، بزرگ‌ترین فداکارى‌ای است که یک انسان میتواند از خود نشان بدهد در مقام گذشتن از جان خود؛ یعنى به طور قاطع تسلیم مرگ شدن. امیرالمؤمنین آن شب به پیغمبر عرض کرد که اگر من در جاى تو بخوابم، تو به سلامت خواهى جَست؟ فرمود: بله. عرض کرد: پس میخوابم. شبِ تاریک، دشمنِ مسلّح و خشمگین و عازم بر قتل پیغمبر ــ که در این بستر باید خوابیده باشد ــ و آماده پشت دیوارها؛ بدون کمترین تأمّل و تردیدى آن بزرگوار باید به قتل میرسید. لذاست که آن کسى که از دین ما خارج است و با رؤیت اسلامى و شیعى به امیرالمؤمنین نگاه نمیکند ــ آن نویسنده‌ى مسیحى ــ(۸) میگوید این کار امیرالمؤمنین فقط قابل مقایسه‌ى با کار سقراط است که به دست خود جام زهر را نوشید براى مصلحت جامعه؛ یعنى یک فداکارى قطعى. اخلاص، تنها چیزى بود که در اینجا حاکم بود. کسانى که در یک چنین مواردى به فکر خودشان باشند، در فکر این هستند که از موقعیّت استفاده کنند؛ او در همین لحظه در فکر نجات جان پیغمبر است.
یکی از ویژگیها که بسیار مهم است تا برای خود سازی به آن توجه کنیم و شاید جنبه‌ی تقدمی هم داشته باشد، «اخلاص» است. اخلاص عبارت است از کار را خالص انجام دادن و این‌که کاری را مغشوش انجام ندهیم. گاهی هست که کسی عبادت نمیکند و گاهی عبادت‌کند؛ اما مغشوش و ناخالص. این هم مثل آن است .خالص بودن عبادت و خالص بودن عمل، این است که برای خدا باشد. در بین مردم، متأسفانه خیلی رایج است که کارهای خوب خودشان را بر زبان بیاورند و بگویند. کانه توجه ندارند که نباید کار نیک را به زبان آورد و گفت که ما میخواهیم این کار را بکنیم یا ما این کارها را میکنیم. البته برخی جاها استثناست. در جاهایی، بعضی از کارها باید در علن انجام گیرد. در روایات در باب صدقه، آمده است که «صدقه‌ی سر» این ثواب را دارد و «صدقه‌ی علانیه» این ثواب را. یا مثلاً عبادات گروهی، جلوی چشم مردم انجام میگیرد و باید انجام گیرد؛ و این از شعائر الهی است. اما بسیاری از عبادات یا اغلب عبادات، آن روابطی که بین خود انسان و خداست - ذکر، توجه، دعا، نافله، شب زنده‌داری، سحرخیزی، احسان و کارهای نیک - باید بین خود انسان و خدا بماند. مبادا انسان به‌خاطر این‌که دیگران ببینند، کاری را انجام دهد! کاری که انسان به‌خاطر توجه دیگران به خودش انجام دهد، از نکردن آن کار بدتر است؛ زیرا نکردن کار، یعنی انسان کاری را انجام نمیدهد. کاری که انسان برای جلب توجه دیگران نسبت به خودش انجام داده، کانه انجام نداده است. البته بدتر بودنش هم از این جهت است که عمل شرکآلودی انجام داده واین عمل شرکآلود، فعل حرام است و دور کننده است. بنابراین همه‌مان در هرجا و در هر موقعیتی که هستیم، باید خیلی تلاش کنیم که کار را خالص انجام دهیم. اگر کار برای خدا انجام گیرد و نیت برای خدا خالص باشد، اشکالاتی که معمولاً در کارها مشاهده میشود، پیش نخواهد آمد.ما وقتی مصالح واقعی را فدای حرف این و آن میکنیم که بخواهیم کار را برای این و آن انجام دهیم. انسان وقتی کار را برای خدا میخواهد انجام دهد، فقط نگاه میکند ببیند تکلیفش چیست؟ نگاه نمیکند که یکی خوشش می‌آید، یکی بدش می‌آید؛ پیش چه کسی آبرو پیدا میکند و پیش دیگری از آبرو میافتد. امروز در جمهوری اسلامی، در همه‌ی شؤون، کار برای خدا ساری و جاری است. هرکس در این کشور و این نظام، هر کاری که انجام میدهد، میتواند آن را برای خدا انجام دهد و از آن اجر و ثواب و بهره‌ی معنوی را ببرد و پیش خدا خودش را روسفید کند.
من روایتی را در باب اخلاص یادداشت کرده‌ام که برایتان میخوانم. از پیغمبر اکرم صلوات‌اللَّه‌وسلامه‌علیه نقل شده است که فرمود: «ان لکل حق حقیقتاً.» هر چیزی دارای حقیقتی است و یک روح و یک معنا و یک حقیقت دارد. «و ما بلغ عبد حقیقة الاخلاص.» بنده به حقیقت اخلاص و به آن معنای حقیقی اخلاص نمیرسد «حتی لایحب ان یحمد علی شیء من عمل للَّه.» (این خیلی سخت است؛ این، مرتبه‌اش از آن مراتب بسیار بالاست) مگر این‌که دوست نداشته باشد که مردم او را برای هیچ یک از کارهایی که برای خدا انجام میدهد، ستایش کنند. مثلاً فردی است که کار را برای دیگران انجام نمیدهد: برای خاطر خدا نماز میخواند، ختم قرآن میگیرد، کار خیری انجام میدهد، احسان و کمک و صدقه‌ای میدهد و مجاهدتی برای خدا میکند. اما دوست میدارد که مردم بگویند: «ایشان چقدر آدم خوبی است.» کارش رابرای مردم نکرده است. کار را برای خدا انجام داده و تمام شده؛ اما از مدح مردم و از این‌که مردم از او تعریف کنند، خوشش می‌آید. میفرماید این، آن مرتبه‌ی عالی اخلاص نیست. مرتبه‌ی عالی اخلاص این است که این را هم دوست نداشته باشد. اصلاً کاری به کار مردم نداشته باشد! میخواهند بدانند، میخواهد ندانند. میخواهد خوششان بیاید، میخواهد خوششان نیاید. نگاه کند ببیند خدا از او چه خواسته است و دقیقاً آن را انجام دهد.

شاهدها (۱۰ پاراگراف)

اخلاص معیار ارزش، برکت و ماندگاری هر کار

هر چه مایه‌ى اخلاص در من و شما و در آن کارى که انجام میدهیم بیشتر باشد، آن کار ارزش بیشترى پیدا میکند؛ هر کارى. هر چه از قطب اخلاص دور شدیم و به سمت قطب خودپرستى و خودخواهى و براى خود کار کردن و به فکر خود بودن و منافع شخصى و منافع قومى و مانند این چیزها نزدیک شدیم که بین آن اخلاص مطلق و بین خودخواهى مطلق، یک طیفى است، یک میدان وسیعى است ارزش کار ما کمتر میشود، برکتش کمتر میشود، ماندگارى‌اش هم کمتر میشود؛ این خاصیّت این قضیّه است. هر چه ناخالصى در این جنس باشد، زودتر فاسد میشود؛ اگر ناب باشد، هرگز فاسد نمیشود. اگر بخواهیم به محسوسات مثال بزنیم، فرض کنیم این آلیاژ اگر صد درصد طلا بود، فاسدشدنى نیست، زنگ‌خوردنى نیست، [امّا] به هر اندازه‌اى که مس و آهن و بقیّه‌ى …

برکت الهی در کارهای انجام‌شده از روی ایمان و اخلاص برخلاف حسابگری مادی

… لحظه رفتند و آن کار را کردند، آن اقدام را کردند، این دنباله‌هاى عمیق و داراى درجات گوناگون را آن روز ندیده بودند؛ احتمال این هست. خب جوان از روى ایمان خود، از روى احساس خود، یک کارى را انجام میدهد امّا خداى متعال در آن کار، این برکتهاى بزرگ را قرار داده بود؛ چون کارى بود از روى ایمان و اخلاص، و خداى متعال همیشه براى کارهایى که از روى ایمان و اخلاص است، تأثیرات بزرگى قرار میدهد. این را بدانید: هر کارى را شما از روى اخلاص بکنید، خدا به آن کار برکت خواهد داد؛ هر کارى را که از روى حسابگرى‌هاى مادّى بکنید، این متزلزل است؛ ممکن است به یک نتایجى برسد، خیلى از اوقات هم به نتایجى نمیرسد؛ برخلاف آن کارى که از روى ایمان، از روى اخلاص و براى خدا انجام میدهید. مَن کانَ لِلّهِ کانَ‌ اللهُ لَه؛[9] هر کس براى خدا باشد، قدرت الهى در خدمت او قرار میگیرد و به او کمک میکند؛ این قضیّه‌ى سفارت …

لزوم تمرین انجام هر کار و مسئولیت برای خدا در نظام اسلامی

[البتّه] این به آن معنا نیست که ما خودمان را به آن سطح برسانیم که هیچ‌ کس نمیتواند خود را به آن سطح برساند بلکه به این معنا است که هر کسى در نظام جمهورى اسلامى، در هر جایى که مشغول کار کردن است، باید این تمرین را هرگز از دست ندهد و فراموش نکند که سعى کند هر کارى انجام میدهد، براى خدا انجام بدهد؛ هر مسئولیّتى را قبول میکند، براى خدا قبول بکند؛ هر حرکتى از او صادر میشود، براى خدا صادر بشود. البتّه این کار آسانى نیست؛ ماها به این آسانى نمیتوانیم به اینجاها خودمان را برسانیم امّا باید تلاش کنیم؛ با تلاش میشود رسید.

آسان شدن کارها و مسئولیت‌ها وقتی برای خدا باشد

وقتى براى خدا باشد آنچه انسان میگوید و عمل میکند و قبول مسئولیّت میکند، کارها هم بر انسان آسان خواهد شد. چون [کار] براى خدا است، نفْس انسان در آن تأثیرى ندارد و دخالتى ندارد، انگیزه‌هاى نفْسانى در آن طیف و در آن میدان حضور ندارند، لذاست که قبول مسئولیّت آسان است، رها کردن مسئولیّت آسان است، اقدام کردن آسان است، گفتن آنچه باید گفت آسان است، نگفتن آنچه نباید گفت آسان است، تصمیم گرفتن آسان است، نوشیدن جام زهر آسان است،[5] مقابله‌ى با همه‌ى دنیا آسان است، روبه‌رو شدن با ابرقدرت‌ها آسان است. آنچه دشوار میکند مسائل را، نفْس ما، هواهاى ما، خواسته‌هاى ما و محاسبات مادّى ما است؛ اگر [این کار را] بکنیم، چه خواهد شد؟ چه ضررى میرسد؟ از چه چیزى باز‌میمانیم؟ وقتى که «من» در بین نبود، «خود» در بین نبود، «شخص» در بین نبود، «هواى نفْس» در بین نبود و براى …

برکت و اثر یافتن کارهای عبادی چون حج با نیت خالص و قصد قربت

… بر همه‌ى مسائل و ضروریّات دیگر است، و آن این است که عملى که از ما سر میزند، ان‌شاءالله همراه باشد با قصد قربت و با طلب مرضات الهى؛ این پایه‌ى کار است. همه‌ى کارها این‌جور است که با قصد خوب و نیّت طاهر و قصد خدایى، بهتر انجام میگیرد؛ حتّى کارهاى دنیایىِ محض. ولیکن کارهایى که طبع عبادى دارد و جنبه‌ى معنوى دارد و تأثیراتى فراتر از تأثیرات قابل محاسبه‌ى مادّى میگذارد ــ که حج هم یکى از اظهرِ مصادیقِ این‌جور کارها است ــ بیشتر احتیاج دارد به نیّت خالص و قصد الهى. اگر کار براى خدا شد و به قصد انجام تکلیف و کسب مرضات الهى شد، خداوند به آن برکت میدهد، اثر میدهد، جذّابیّت میدهد، دلها را به طرف آن جلب میکند، آنچه از تأثیرات حج که شما دنبال آن هستید فراهم میکند. شما نگاه کنید به این حرکت عظیمى که انجام گرفت، یعنى اصل پیدایش انقلاب، شروع نهضت مبارزه، کارهایى که در این انقلاب شد، از جمله خود همین مسئله‌ى حج که امام راحل عظیم‌الشّأن ما (رضوان الله تعالى علیه و قدّس الله نفسه الطّیّبة الزّکیّة) این کارها را شروع کردند، …

تقابل اخلاص امام حسین (ع) با حرکت از سر غرور و خودنمایی

… سوار شده، جواهرات را به خودش آویزان کرده، رجزهایى خوانده، از مکّه دارد خارج میشود؛ به کجا؟ به میدان جنگ. اتّفاقاً میدان جنگ هم میدانى است که همین آدم و ده‌ها [نفر] مثل او در آن به خاک هلاک خواهند غلتید امّا خارج شدنش این‌جورى است که فقط در او نفْس وجود دارد؛ این یک طرف که بهترین نمونه براى نقطه‌ى مقابلش هم حسین‌بن‌على است؛ در او هیچ خودخواهى و خود و من و منافع شخصى و منافع قومى و منافع گروهى وجود ندارد؛ این اوّلین خصوصیّت نهضت حسین‌بن‌على است.

خلوص راز پذیرش امام حسین (ع) حتی نزد منکران خدا و پیامبر

… و رو کردند و گلهایش را پرپر کردند؛ چه کسى فکر میکرد دیگر کسى بوى گلابى از این گلستان بشنود؟ با کدام قاعده‌ى مادّى جور درمى‌آید که دیگر برگ گلى از آن گلستان در این عالم طبیعت بماند؟ امّا شما مى‌بینید که هر چه روزگار گذشته، عطر آن گلستان دنیا را بیشتر برداشته. کسانى پیغمبر را که جدّ او است و حسین‌بن‌على دنباله‌رو راه او است قبول ندارند امّا حسین را قبول دارند؛ پدرش على را قبول ندارند، او را قبول دارند؛ خدا را قبول ندارند خداى حسین‌بن‌على را امّا در مقابلِ حسین‌بن‌على سر تعظیم فرود مى‌آورند. ببینید، این همان خلوص است.

انجام وظایف هر قشر از روی اخلاص و برای خدا، وظیفهٔ بزرگ امروز

… است که تکیه‌ى خود و توکّل خود به خدا را از دست ندهند و نگذارند دلشان از امید خالى بشود؛ دشمن میخواهد مردم ما را ناامید کند. [مردم باید] وحدت خود را از دست ندهند. یکپارچگى بین همه‌ى قشرهاى مردم! این علاج اساسى کار است که مردم وحدت کلمه‌ى خودشان را حفظ کنند. همه‌ى قشرها وظایف خودشان را بخوبى انجام بدهند؛ روحانیّت وظایفى دارد، صنعتگران کشور وظایفى دارند، کشاورزان کشور وظایفى دارند، محصّلین و جوانان کشور وظایفى دارند، اداره‌کنندگان کشور وظایفى دارند، پیشه‌وران کشور وظایفى دارند. هر کسى در هر جایى که هست، از روى اخلاص و براى خدا حرکت کند و کار کند؛ این امروز وظیفه‌ى بزرگ همه‌ى ما است. و به فضل پروردگار ملّت ایران با پیمودن راه اسلام و دنباله‌رَوى از اسلام ناب، خواهند توانست آن‌چنان توى دهن دشمنان یاوه‌گو بکوبند که دل ملّتها را خنک کنند.

آثار بزرگ تمرین و تلاش برای خدا

… که ما فهمیدیم و شناختیم حاکم بود، و او امام بزرگوار بود. البتّه بین امام ما و امیرالمؤمنین فاصله از زمین تا آسمان است؛ خود آن بزرگوار هم همیشه میگفت که ما کجا میتوانیم مقایسه کنیم یا حتّى تصوّر کنیم مقام والاى علىّ‌بن‌ابى‌طالب (علیه الصّلاة و السّلام) را؛ این بدیهى است امّا انسانى که تلاش میکند، تمرین میکند، این ریاضت را به خود میدهد که تلاشش براى خدا باشد، ببینید منشأ چه آثارى میشود. کارى که امام در این بُرهه‌ى از تاریخ توانست انجام بدهد، گمان میکنم در طول تاریخ بعد از اسلام، با این عظمت و با این ابعاد، در هیچ‌ جا سابقه نداشته است. مُصلحین زیاد بوده‌اند، گویندگان حق زیاد بوده‌اند، مجاهدین فى‌سبیل‌الله‌ زیاد بوده‌اند امّا آن انسانى که …

ناکافی بودن اخلاص بدون هوشمندی و تدبیر در کار

سعی کنید این کار را به بهترین وجه و هوشمندانه‌ترین شکل انجام دهید. یعنی واقعاً هوشمندیها و تجربه‌هایتان را به‌کار بگیرید. کار را اساسی تلقّی کنید. صِرفِ وفاداری و اخلاصی که فرمودند و واقعاً هم در شما هست کافی نیست. علاوه بر این، باید هوشمندی و تدبیر و عقل را که بحمدالله در شما هست در این کار رعایت کنید.