نکوهش خواندن قرائتهای شاذ برای خودنمایی و تأیید کاربرد اثرگذار آن
یکی از شگردها استفادهی از اختلاف قرائت است. اختلاف قرائت را بعضیها [فقط] برای خودنمایی میخوانند، یعنی واقعاً هیچ فایدهای ندارد؛ قرائتهای شاذ و ضعیف، قرائتهای مهجور. گاهی اوقات یک آیه را مثلاً فرض کنید که در پنج شش قرائت به شکل مختلف تکرار میکنند، هیچ فایدهای هم ندارد. اینجور اختلاف قرائت خواندن خیلی مطلوب نیست، بنده هیچ توصیه نمیکنم؛ با اینکه بعضی از اختلاف قرائتها خیلی خوب است، که حالا من نمونههاییاش را عرض میکنم. بعضی از اختلاف قرائتها خیلی خوب است، امّا یک جاهایی هست که اختلاف قرائت ــ که موجب تکرار میشود ــ هیچ فایدهای برای اثرگذاری ندارد؛ هیچ؛ گاهی اوقات حتّی یک مقداری ذهن را دور …
خوبی کاربرد سنجیدهٔ اختلاف قرائت و بیاشکالی آن در حد اندک
… اَن یَرتَدَّ اِلَیکَ طَرفُک».[15] اینجا هم [شیخ مصطفیٰ اسماعیل] همین کار را میکند، اینجا هم همین جور [میخواند]؛ یعنی در واقع یک حرکت غرورآمیز غلط «عِفریتٌ مِنَ الجِنّ» را یک بندهی خالص مؤمن از اصحاب حضرت سلیمان، به او جواب میدهد و در واقع توی دهن او میزند. ببینید، این استفادهی از اختلاف قرائت به این شکل، کاملاً چیز خوبی است؛ امّا اگر چنانچه بدون این جهات، بدون این دقّتها و توجّهات، اختلاف قرائت انجام بگیرد، حالا در یک حدّ رقیقی، به نظر بنده اشکال ندارد. میدانید چون وَرش ساکن مصر بوده و در واقع میراث مصریها همین قرائت وَرش است از نافع، لذاست که اهمّیّت میدهند. حتماً شنیدهاید که آنجا حتّی ترتیلهایی دارند صرفاً با قرائت وَرش؛ از اوّل تا آخر، فقط قرائت وَرش است. در مصر و بعضی از کشورهای شمال آفریقا که غربِ …
رد تکرار قرائتهای شاذ و پذیرش محدود اختلاف قرائت
… مصری که ما دعوت کردیم و آمدند در طول این چند سال، تقیّد داشتند که انواع و اقسام قرائتها را بخوانند. حالا بنده چون خیلی مسلّط نیستم، نمیتوانم قطعاً بگویم که اینها قرائتهای شاذ[24] را هم میخواندند. ما چهارده قرائت داریم، علاوه بر آنها چند قرائت شاذ هم داریم. من احتمال میدهم حتّی بعضی از آنها در تلاوتهایشان مقیّد بودند همین طور پیدرپی تکرار که میکنند قرائتهای مختلف را، قرائتهای شاذ را هم بخوانند؛ این به نظر من هیچ وجهی ندارد، هیچ «ذکری» در این وجود ندارد، هیچ دعوتی در این وجود ندارد. بله، من البتّه خواندن اختلاف قرائت را رد نمیکنم، امّا محدود. قرائت وَرش از این جهت مهم است که در شمال آفریقا و در غرب دنیای اسلام، قرائتِ رایج است. خود وَرش سالها در مصر زندگی میکرده ــ هم وَرش و هم قالون، اصلاً در مصر زندگی میکردند ــ سالهای متمادی وَرش در مصر بوده؛ لذا قرائت وَرش در مصر و در شمال آفریقا و در تونس و …
ناشی شدن اختلاف «مالک» و «ملک» از ننوشتن الف در رسمالخط
… قرآن. چون میدانید مسلمانها به همهى جوانب قرآن رسیدگى کردند، دلبستگى داشتند؛ از جمله مسئلهى رسمالخط. مثلاً در الاتقان سیوطى یک فصل مشبعى در باب رسمالخطّ قرآن هست. آنجا ذکر کردند که «الف» بعد از کدام حرفها ساقط میشود در نوشتن؛ در تلاوت نه، خوانده میشود. به نظر میرسد که اختلاف نظر در باب اینکه در سورهى حمد «مٰلِکِ یَومِ الدّین» است یا «مَلِکِ یَومِ الدّین»، ناشى میشود از همین قضیّه و «ملِک» نوشته شده بوده، بعضى «مَلِک» خواندند، بعضى هم میگفتند نه، این همان «مٰلِک» است. هر دو قرائت طبق فتواى علما صحیح است و در معنا هم تفاوت زیادى نخواهد کرد، همان طور که حالا عرض میکنیم.
یکسانی معنا در موارد اختلاف قرائت و بازگشت غالب آن به لهجهها
… هم است، اینها دو قرائت پیدا شده. بعضى گفتهاند «فَتَبَیَّنوا» است، که اکثر این را گفتهاند؛ بعضى گفتهاند «فَتَثَبَّتوا» است. امّا «تَثَبُّت» و «تَبَیُّن» هر دو به یک معنا است؛ یعنى: تحقیق کنید. «تَبَیَّنوا» یعنى تحقیق کنید، «تَثَبَتوا» هم یعنى تحقیق کنید. بنابراین موارد اختلاف قرائت در قرآن که ملاحظه میشود، این جورى است؛ مواردى که حروف در آن تغییر کند، نادر است؛ در همان جاها هم معنا یکى است. بقیّه، یعنى غالب جاها اختلاف قرائت در لهجهها است. مثل اینکه در فارسى یک کلمهى واحدى ممکن است در لهجهى خراسانى با لهجهى اصفهانى، با لهجهى فرضاً یزدى یا تهرانى دو سه جور گفته بشود؛ کلمه یک کلمه است. این اختلاف قرائتهایى که مىبینید قرّاء میخوانند، این جورى است و قرّاء هفتگانهى معروف قدیمى که هر کدام هم …
کاربرد قرائت ورش برای نمایاندن غرور عفریت جن
… امّا دلشان با حضرت نبوده. حالا اینجا [که میفرماید] «قالَ عِفریتٌ مِنَ الجِنِّ اَنَا آتیکَ بِهِ قَبلَ اَن تَقومَ مِن مَقامِک»،[14] شیخ مصطفیٰ اسماعیل چه کار میکند؟ اوّل همین را میخواند: قالَ عِفریتٌ مِنَ الجِنِّ اَنَا آتیکَ بِهِ قَبلَ اَن تَقومَ مِن مَقامِک؛ [بعد] «اَنَا آتیکَ بِه» را با قرائت وَرش [میخواند]؛ یعنی تکرار مطلب به صورت قرائت وَرش؛ چرا؟ برای خاطر اینکه قرائت وَرش در اینجا آن غرور این عفریت را بیشتر نشان میدهد. ببینید، این [نحوهی خواندن] خودش را دارد نشان میدهد؛ به همین جهت تکرار میکند. به نظر من مصطفیٰ اسماعیل ــ با آن شناختی که آدم از این قاری بزرگ و برجسته دارد ــ تعمّداً این قرائت را اینجا بلافاصله تکرار میکند؛ یعنی نمیگذارد آیه تمام بشود، بعد شروع کند؛ همان جا …
موافقت با یادگیری قرائتهای معروف مانند ورش در کنار قرائت حفص
… آفریقا قرائت رایج است و بیشتر از قرائت حفص است. مثلاً در لیبى، در الجزایر، در تونس، آنجاها قرائت ورش در مکتبخانهها تدریس میشود نه قرائت حفص. البتّه قرائت حفص ــ همین قرائتى که معمول ماها است که میخوانیم ــ معروفتر است در دنیاى اسلام؛ [امّا] خب عیبى ندارد؛ من موافقم که قرائتهاى دیگر بخصوص قرائات معروف را، مثل قرائت ورش را و بعضى قرائات دیگر را برادرها بخوانند؛ به این ما اعتقاد داریم که یاد بگیرند و بخوانند. در همین قرائتها ما باید به آنجا برسیم که وقتى یک قارى ما شروع میکند به خواندن، در میدان کیفیّت اداء و تبیین کلمات قرآنى و کیفیّت تلاوت، [طوری] که حضّار به همان اندازهاى که با زبان عرب آشنا هستند، تحت تأثیر قرار بگیرند ــ که هدف اصلى قرائت هم این است ــ خودش …