رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

استنباط احکام شرعی از منابع دین و شرایط و گسترهٔ آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم بیعت طلاب و روحانیون— ۱۳۶۸/۰۳/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۴همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

البتّه بعضى از آن حرفهایى که ماها عادت کردیم بخوانیم، یا زیادى است یا خالى از اولویّت است؛ جایش را باید چیزهاى اولىٰ یا چیزهاى لازم پُر کند. معنای مثالهایى که حالا ما زدیم ــ معناى حرفى و مشتق و ضد و فلان ــ این نیست که حتماً همه‌ی مباحث این فصول، واجب و لازم است؛ نه، ممکن است اینها هم جزو همان چیزهایى باشد که بعضى‌اش زیادى باشد. على‌اىّ‌حال، منظور [اینکه] درسهاى رسمى حوزه را باید حتماً خواند و یاد گرفت. این اجتهاد است؛ اجتهاد یک مِتُد است، یک شکل است، یک طریقه است، رفتارى است در فهمیدن، کیفیّتى است در مشى به سمت حقیقت؛ آن کیفیّت را باید بلد بود. راه را اگر کسى بلد نباشد، خب معلوم است که به حقیقت نمیرسد. آن راه آموخته نمیشود، بلدشده نمیشود مگر با خواندن همین درسها؛ اینها را باید خواند تا آن راه را یاد گرفت. آن مِتُد را باید فراگرفت و بدون آن مِتُد نمیشود. بنابراین با درس خواندن باید در صحنه‌ى رزم سیاسى و اجتماعى و نظامى شرکت کرد؛ با درس خواندن باید در صحنه‌ى تبلیغ و آگاهى‌بخشى به مردم وارد شد.
یک چند نکته را من یادداشت کرده‌ام درباره‌ى مباحث گوناگون. یک مسئله راجع به این برنامه‌هاى صبح ما است. برنامه‌ى سلام صبح بخیر و این برنامه‌ى کار و زندگى‌ که اخیراً به ‌وجود [آمده]، از برنامه‌هاى خیلى خوبى است؛ هر دو؛ یعنى برنامه‌هایى است که واقعاً هر کدام یک خلأیى را پُر میکند و یک کارى را دارد انجام میدهد در متن جامعه. خب، این برنامه را نباید بگذارید هرز برود؛ حیف است. بسیار برنامه‌ى باارزشى است و میشود از این خیلى استفاده کرد در همین جهات خوب. نباید این برنامه‌ها هدر برود و حرام بشود. [اینکه] موضوعاتى را معیّن میکنید، خوب است؛ دنبال کردن موضوعات، روبه‌رو کردن موضوع با مردم که انسان روبه‌رو کند با ذهن مردم، ذهن را به کار بیندازد، نظرات مردم شنفته بشود، اینها بسیار خوب است، منتها ببینید، جمع کردن مواد، دو گونه و در دو مرحله انجام میگیرد: یک مرحله، مرحله‌ى انبار کردن است. فرض بفرمایید، یک محقّقى میخواهد درباره‌ى فلان موضوع علمى یا ادبى یا تاریخى یا هر چه یک کارى انجام بشود. مرحله‌ى اوّل، مرحله‌ى انبار کردن است. انبار کردن یعنى بگردد اینجا، آنجا، از کتابها، از فکرها، از اندیشه‌ى خودش چیزهایى را یادداشت کند، روى همدیگر بگذارد. احیاناً در انبار کردن تنظیم هم هست یعنى در انبارها انسان طبقه‌بندى میکند، هر کالایى را در جاى خودش میگذارد. ما در فیش‌هاى علمى هم همین کار را میکنیم ــ شماها خودتان اهل تحقیق و مانند اینها هستید، همین‌‌جور عمل میکنید ــ مطلب را فراهم میکنیم، در فیش‌ها میگذاریم، فیش‌ها را تقسیم‌بندى میکنیم، در جاى مناسب میگذاریم؛ حالا که این مرحله تمام شد، نوبت مرحله‌ى دوّم است. مرحله‌ى دوّم چیست؟ اینکه ما جمع‌بندى کنیم، یعنى مرحله‌ى اجتهاد. مجتهد در عرف طلبگى ما یعنى آن کسى که میتواند جمع‌بندى کند از مباحثى که یک آدم عامى و عادّى از این مباحث اصلاً نمیتواند استفاده کند و جمع‌بندى کند. مجتهد یعنى آن کسى که قوّت استنباط دارد؛ آن کسى که از ده عنصرى که على‌الظّاهر به هم ارتباطى هم ندارند، یک جمع‌بندى صحیح میتواند دربیاورد. خب، این پس شد مرحله‌ى دوّم. شما در سلام‌ صبح بخیر، نظرات مردم را جمع میکنید. میخواهید چه کار کنید؟ میخواهید از این نظرات به جمع‌بندى برسید؟ مگر میشود چنین چیزى؟ من گاهی می‌شنوم؛ بین این نظرات، یک آدمى هست که یک دانشمند است، یک آدم بافکرى است، آدم عامى‌اى هم هست امّا با فکر است و یک حرف گزیده‌ى درستى را به شما که دارید از او سؤال میکنید، میزند. بینشان یک آدمى هم هست که عامى است؛ اصلاً پرت است و آن موضوع شما را درک نمیکند. مگر میشود از مجموع این‌‌طور چیزهایى، کسى جمع‌بندى کند؟ حالا چه کسى میخواهد جمع‌بندى کند؟ مگر میشود از این مجموعه، یک فردى هر قدر هم دانشمند باشد، یک جمع‌بندى بدهد؟ [بعد] هم کِى میخواهید این جمع‌بندى را به مردم بدهید؟ پس این روش کار غلط است.
۳) تکمیل. با پیشرفت فنّى و صنعتى و علمىِ بشر که بر روى همه‌ى شئون زندگى وى اثر گذارده و سرعت حوادث و پدیده‌هاى نوین را نسبت به روزگار گذشته چند و چندین برابر کرده است، تعداد موضوعاتى که در معرض پاسخگویى فقه قرار میگیرند و فقه باید حکم شرعى آنها را بیان کند نیز به همین نسبت افزایش می‌یابد. بى‌شک سرچشمه‌هاى فقه و نیز شیوه‌ى فقاهت براى فهم حکم این موضوعات کافى است ولى شناخت موضوعىِ آنها و تحقیق و تدقیق لازم براى تطبیق موضوع با عناوین کلّى در فقه و استدلال مناسب و خلاصه بهترین روش براى درک حکم شرعى آن، کارى مهم و راهى دراز است. همچنین اى ‌بسا موضوعاتى که در فقه مطرح گشته و حکم آن واضح است ولى امروزه موضوع چنان تحوّل و تطوّرى یافته که به‌آسانى نمیتوان حکم آن را از آنچه در گذشته گفته شده است، دانست. در چنین مواردى است که فقهاى عصر باید با روشن‌بینى و احاطه‌ى علمى و پایبندى به روش فقاهت از یک ‌سو، و آزاداندیشى و شجاعت علمى از سوى دیگر، مفاهیم جدیدى را در فقه کشف کرده و احکام تازه‌اى را با استناد به کتاب و سنّت عرضه کنند؛ و این تکمیل فقه است. علاوه بر اینها، استفاده از سبکهاى نوین در تدوین و نگارش کتب و رساله‌هاى فقهى عمومى و تخصّصى، و نیز استفاده از روشهاى تحقیق فنّى و علمى جدید و حتّى استفاده از روشهاى پیشرفته‌ى بحث علمى و به کار بردن ابزارهایى که امروز در تسهیل کار علمى داراى سهم مؤثّرى است، همه‌ى اینها به وظیفه‌ى تکمیل فقه کمک میکند.

فقاهت یعنی شیوهٔ استنباط که متکامل است و نیازمند پیشرفت

عدم تحوّل، یعنی عدم پرداختنِ فقه به خود مسأله‌ی فقاهت. فقاهت، یک شیوه و روش برای استنباط آن چیزی است که ما اسمش را فقه میگذاریم. همان چیزی است که تا این درس را نخوانید، یاد نمیگیرید که چگونه باید از کتاب و سنّت استنباط کرد. فقاهت یعنی شیوه‌ی استنباط. خودِ این هم به پیشرفت احتیاج دارد. این‌که چیز کاملی نیست؛ بلکه متکامل است. نمیشود ادعا کرد که ما امروز دیگر به اوج قلّه‌ی فقاهت رسیده‌ایم و این شیوه، دیگر بهتر از این نخواهد شد. نه؛ از کجا معلوم است؟ «شیخ طوسی» - ملّای به آن عظمت - فقاهت داشت. فتاوای ایشان را در یک مسأله‌ی فقهی ببینید! امروز، کدام مجتهد حاضر است آن گونه بحث کند؟ آن …

صلاحیت تنها فقهای کارآزموده برای فتوا بر پایهٔ تأثیر زمان و مکان

از اینجا می‌توان‌ دانست‌ که‌ تنها فقهای‌ کارآزموده‌ و اهل‌ فن‌، صلاحیت‌ آن‌ را دارند که‌ تأثیر زمان‌ و مکان‌ را در احکام‌ شریعت‌ بشناسند و بر طبق‌ آن‌ فتوا دهند. این‌ امر خطیر از دسترس‌ نا خبرگان‌ و غیرمتبحران‌ اقیانوس‌ فقاهت‌، بسی‌ دور است‌.

تکامل شیوهٔ فقاهت در دوره‌های متعدد و مقاطع شیخ و علامه

فقاهت، در دوره‌های متعدّدی تکامل پیدا کرده است. انسان، همین‌طور که به تاریخ فقاهت نگاه میکند، مقاطعی را مییابد. البته نظرات، مختلف است. من تصوّرم این است که زمانِ «شیخ»، یک مقطع است و زمان «علاّمه»، مقطع دیگری است. «علّامه» میگوییم، «محقّق» نمیگوییم؛ در حالی که قاعدتاً اینها یکی هستند؛ برای این‌که بحث استدلالی در بساط «علاّمه» زیادتر است و انسان بیشتر میتواند بفهمد که با مسأله چگونه برخورد میکرده است؛ ولی در مورد «محقّق» به این روشنی نمیشود فهمید.

مقاطع تحول فقاهت از محقق کرکی و شاگردان وحید بهبهانی تا شیخ انصاری

بعد، یک دوره‌ی تقریباً 250 ساله میگذرد. زمان «محقّق کرکی» باز یک مقطع دیگر است و به طور واضح انسان میفهمد که کیفیت استنباط «محقّق کرکی» با کیفیت استنباط «علاّمه» فرق دارد. همان فقاهت است؛ ولی کامل شده است. بعد به مقطع بعدی میرسد که مقطع تلامذه‌ی «وحید بهبهانی» است که آن، شکوفایی فقاهت اصولی است. صاحبِ«ریاض» و صاحبِ «قوانین» و «شیخ جعفر» و «سید بحرالعلوم» و ... در این مقطع هستند. بعد به زمان «شیخ انصاری» و صاحبِ «جواهر» میرسد که البته این مقطع و تحول در شیوه‌ی فقاهت، در کار «شیخ» نسبت به کار صاحب «جواهر»، بیشتر آشکار است. هر چند کار صاحب «جواهر» هم …

امکان افزودن بر شیوهٔ فقاهت و دگرگونی روش‌ها و نتایج فقه

چه دلیلی دارد که فضلا و بزرگان و محقّقان ما نتوانند بر این شیوه بیفزایند و آن را کامل کنند؟ ای بسا خیلی از مسائل، مسائل دیگر را غرق خواهد کرد و خیلی از نتایج عوض خواهد شد و خیلی از روشها دگرگون میشود. روشها که عوض شد، جوابهای مسائل نیز عوض خواهد شد و فقه، طور دیگری میشود. این از جمله کارهایی است که باید بشود.

لزوم یافتن افق‌های جدید به جای اکتفا به تعمیق منطقهٔ کار پیشینیان

محقّقِ امروز نباید به همان منطقه‌ای که مثلاً شیخ انصاری (علیه‌الرّحمه) کار کرده است؛ اکتفا کند و در همان منطقه‌ی عمیق، به طرف عمقِ بیشتر برود. این، کافی نیست. محقّق، باید آفاق جدید پیدا کند. این کار در گذشته هم شده است. مثلاً شیخ انصاری حکومت را در نسبت بین دو دلیل کشف و ابداع کرده است. بعد دیگران آمدند و تعمیق کردند و آن را گستراندند و مورد مداقّه قرار دادند.

لزوم ارادهٔ حوزه و شجاعت در پذیرش حرف نو در چارچوب‌های مقبول

آفاق و گستره‌های جدید در امر فقاهت لازم است. چه دلیلی دارد که بزرگان و فقها و محقّقان ما نتوانند این کار را بکنند؟ حقیقتاً بعضی از بزرگانِ این زمان و نزدیک به زمان ما، از لحاظ قوّت علمی و دقّت نظر، از آن اسلاف کمتر نیستند. منتها باید این اراده در حوزه راه بیفتد. باید این گستاخی و شجاعت پیدا شود و حوزه آن را بپذیرد. البته این طور نباشد که هر کس هر صدایی را بلند کرد، حوزه آن را قبول کند. درعین‌حال، نباید حرف جدید در حوزه و در چارچوبهای مورد قبول، مستنکر باشد.