روش فقه سنتی و اجتهاد جواهری با نقش تعیینکنندهٔ زمان و مکان به بیان امام خمینی
بیان روشن امام بزرگوار دربارهی فقاهت و روش آن در حوزهی علمیّه راهگشا است. در این بیان، شیوهی استنباط همان روش فقه سنّتی و به تعبیر ایشان، اجتهاد جواهری است؛ با این حال، «زمان» و «مکان» دو عنصر تعیینکننده در اجتهادند. ممکن است موضوعی در گذشته حکمی داشته ولی با تغییر روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد، اکنون حکم جدیدی یافته باشد. این تغییر حکم ناشی از آن است که موضوع هر چند در ظاهر همان موضوع قبلی است ولی با توجّه به تغییر روابط سیاسی و اجتماعی و غیره، در واقع تغییر کرده …
پشتوانهای برای بهرهمندی جوامع بشری از شریعت اسلامی
درباب مسئلهی زمان و مکان و نقش و تأثیر آن در استنباط احکام اسلامی کوته سخن آن است که این سرچشمهی مبارک اگر به درستی شناخته و به کار گرفته شود، پشتوانهیی عظیم برای بهرهمندی جوامع بشری از کوثر شریعت اسلامی پدید خواهد آورد. تا کنون رایجترین بهانه و دستاویز کسانی که خواستهاند اجتماعات بشری را از فیض هدایت و سعادت بخشی شریعت، محروم سازند این بوده است که احکام دینی را حقیقتی جامد و بیانعطاف پنداشته و جریان پیوسته و جوشان و تبدیلپذیر زندگی را با آن …
کمک شرایط زمان به فقیه زمانشناس برای بهرهمند کردن بشر از شریعت
زمان و مکان و اوضاع و احوال گوناگون زندگی بشر و تازههای جهان، به فقیه دین شناس و زمان شناس کمک میکند که خود و اهل زمان خود را از آن کوثر یعنی سرچشمهی لایزال و فزاینده، سیراب سازد و محرومیت از آن را برای بشر که همواره و همه جا نیازمند دین و شریعت الهی است، برنتابد.
لزوم روشنبینی و انضباط فکری و پرهیز از افراط و تفریط
در فهم و تطبیق این اصل کلی، روشنبینی و در عین حال، انضباط فکری تمام باید به کار گرفته شود. هرگونه افراط و تفریط در این کار حساس و خطیر، زیانهای جبرانناپذیر به بار خواهد آورد. در این کار، لطمهی بیبندوباری علمی، به همان اندازه سنگین است که جمود فکری و کوتهبینی.
لزوم همراهی با پایبندی به اصول فقاهت
شناختن نقش هر زمان و هر مکان، همواره باید با پایبندی به اصول فقاهت که روشی علمی و تخصصی است، همراه باشد. و این است معنای سخن امام راحل رحمه الله علیه که فقه پوینده و منطبق بر نیازهای همیشه و همه جا را همان فقه سنتی دانسته و بر این پای فشردهاند.
نشانهٔ احاطهٔ علمی و آیندهشناسی امام در فقه
… آن یگانه مرد، خبر میدهد; و اگر گسترش ارزشهای اخلاقی و احیای دوبارهی زهد و پرهیز و پارسایی در منش و روش مردان صاحب مقام این حکومت ، آیینه شفاف خلوص و صفا و خشوع و عروج روحی آن برگزیدهی زمان را در برابر نسلهای امروز و فردا میگذارد; نگاه ژرف عالمانه و حکیمانهی او به فقه و شریعت و تکیه بر شعار «نقش زمان و مکان در استنباط فقهی» نیز احاطهی علمی و بصیرت و تیزبینی و آیندهشناسی و خلاقیت و غنای فکری او را آشکار میسازد. و تازه این همه با هم که خود ترکیب بدیع و بینظیری در سلسلهی درخشان شخصیات اسلامی است، بیشک همهی ابعاد شخصیت امام راحل کبیر ما نیست.