رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

استنباط احکام شرعی از منابع دین و شرایط و گسترهٔ آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم بیعت طلاب و روحانیون— ۱۳۶۸/۰۳/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

البتّه بعضى از آن حرفهایى که ماها عادت کردیم بخوانیم، یا زیادى است یا خالى از اولویّت است؛ جایش را باید چیزهاى اولىٰ یا چیزهاى لازم پُر کند. معنای مثالهایى که حالا ما زدیم ــ معناى حرفى و مشتق و ضد و فلان ــ این نیست که حتماً همه‌ی مباحث این فصول، واجب و لازم است؛ نه، ممکن است اینها هم جزو همان چیزهایى باشد که بعضى‌اش زیادى باشد. على‌اىّ‌حال، منظور [اینکه] درسهاى رسمى حوزه را باید حتماً خواند و یاد گرفت. این اجتهاد است؛ اجتهاد یک مِتُد است، یک شکل است، یک طریقه است، رفتارى است در فهمیدن، کیفیّتى است در مشى به سمت حقیقت؛ آن کیفیّت را باید بلد بود. راه را اگر کسى بلد نباشد، خب معلوم است که به حقیقت نمیرسد. آن راه آموخته نمیشود، بلدشده نمیشود مگر با خواندن همین درسها؛ اینها را باید خواند تا آن راه را یاد گرفت. آن مِتُد را باید فراگرفت و بدون آن مِتُد نمیشود. بنابراین با درس خواندن باید در صحنه‌ى رزم سیاسى و اجتماعى و نظامى شرکت کرد؛ با درس خواندن باید در صحنه‌ى تبلیغ و آگاهى‌بخشى به مردم وارد شد.
یک چند نکته را من یادداشت کرده‌ام درباره‌ى مباحث گوناگون. یک مسئله راجع به این برنامه‌هاى صبح ما است. برنامه‌ى سلام صبح بخیر و این برنامه‌ى کار و زندگى‌ که اخیراً به ‌وجود [آمده]، از برنامه‌هاى خیلى خوبى است؛ هر دو؛ یعنى برنامه‌هایى است که واقعاً هر کدام یک خلأیى را پُر میکند و یک کارى را دارد انجام میدهد در متن جامعه. خب، این برنامه را نباید بگذارید هرز برود؛ حیف است. بسیار برنامه‌ى باارزشى است و میشود از این خیلى استفاده کرد در همین جهات خوب. نباید این برنامه‌ها هدر برود و حرام بشود. [اینکه] موضوعاتى را معیّن میکنید، خوب است؛ دنبال کردن موضوعات، روبه‌رو کردن موضوع با مردم که انسان روبه‌رو کند با ذهن مردم، ذهن را به کار بیندازد، نظرات مردم شنفته بشود، اینها بسیار خوب است، منتها ببینید، جمع کردن مواد، دو گونه و در دو مرحله انجام میگیرد: یک مرحله، مرحله‌ى انبار کردن است. فرض بفرمایید، یک محقّقى میخواهد درباره‌ى فلان موضوع علمى یا ادبى یا تاریخى یا هر چه یک کارى انجام بشود. مرحله‌ى اوّل، مرحله‌ى انبار کردن است. انبار کردن یعنى بگردد اینجا، آنجا، از کتابها، از فکرها، از اندیشه‌ى خودش چیزهایى را یادداشت کند، روى همدیگر بگذارد. احیاناً در انبار کردن تنظیم هم هست یعنى در انبارها انسان طبقه‌بندى میکند، هر کالایى را در جاى خودش میگذارد. ما در فیش‌هاى علمى هم همین کار را میکنیم ــ شماها خودتان اهل تحقیق و مانند اینها هستید، همین‌‌جور عمل میکنید ــ مطلب را فراهم میکنیم، در فیش‌ها میگذاریم، فیش‌ها را تقسیم‌بندى میکنیم، در جاى مناسب میگذاریم؛ حالا که این مرحله تمام شد، نوبت مرحله‌ى دوّم است. مرحله‌ى دوّم چیست؟ اینکه ما جمع‌بندى کنیم، یعنى مرحله‌ى اجتهاد. مجتهد در عرف طلبگى ما یعنى آن کسى که میتواند جمع‌بندى کند از مباحثى که یک آدم عامى و عادّى از این مباحث اصلاً نمیتواند استفاده کند و جمع‌بندى کند. مجتهد یعنى آن کسى که قوّت استنباط دارد؛ آن کسى که از ده عنصرى که على‌الظّاهر به هم ارتباطى هم ندارند، یک جمع‌بندى صحیح میتواند دربیاورد. خب، این پس شد مرحله‌ى دوّم. شما در سلام‌ صبح بخیر، نظرات مردم را جمع میکنید. میخواهید چه کار کنید؟ میخواهید از این نظرات به جمع‌بندى برسید؟ مگر میشود چنین چیزى؟ من گاهی می‌شنوم؛ بین این نظرات، یک آدمى هست که یک دانشمند است، یک آدم بافکرى است، آدم عامى‌اى هم هست امّا با فکر است و یک حرف گزیده‌ى درستى را به شما که دارید از او سؤال میکنید، میزند. بینشان یک آدمى هم هست که عامى است؛ اصلاً پرت است و آن موضوع شما را درک نمیکند. مگر میشود از مجموع این‌‌طور چیزهایى، کسى جمع‌بندى کند؟ حالا چه کسى میخواهد جمع‌بندى کند؟ مگر میشود از این مجموعه، یک فردى هر قدر هم دانشمند باشد، یک جمع‌بندى بدهد؟ [بعد] هم کِى میخواهید این جمع‌بندى را به مردم بدهید؟ پس این روش کار غلط است.
۳) تکمیل. با پیشرفت فنّى و صنعتى و علمىِ بشر که بر روى همه‌ى شئون زندگى وى اثر گذارده و سرعت حوادث و پدیده‌هاى نوین را نسبت به روزگار گذشته چند و چندین برابر کرده است، تعداد موضوعاتى که در معرض پاسخگویى فقه قرار میگیرند و فقه باید حکم شرعى آنها را بیان کند نیز به همین نسبت افزایش می‌یابد. بى‌شک سرچشمه‌هاى فقه و نیز شیوه‌ى فقاهت براى فهم حکم این موضوعات کافى است ولى شناخت موضوعىِ آنها و تحقیق و تدقیق لازم براى تطبیق موضوع با عناوین کلّى در فقه و استدلال مناسب و خلاصه بهترین روش براى درک حکم شرعى آن، کارى مهم و راهى دراز است. همچنین اى ‌بسا موضوعاتى که در فقه مطرح گشته و حکم آن واضح است ولى امروزه موضوع چنان تحوّل و تطوّرى یافته که به‌آسانى نمیتوان حکم آن را از آنچه در گذشته گفته شده است، دانست. در چنین مواردى است که فقهاى عصر باید با روشن‌بینى و احاطه‌ى علمى و پایبندى به روش فقاهت از یک ‌سو، و آزاداندیشى و شجاعت علمى از سوى دیگر، مفاهیم جدیدى را در فقه کشف کرده و احکام تازه‌اى را با استناد به کتاب و سنّت عرضه کنند؛ و این تکمیل فقه است. علاوه بر اینها، استفاده از سبکهاى نوین در تدوین و نگارش کتب و رساله‌هاى فقهى عمومى و تخصّصى، و نیز استفاده از روشهاى تحقیق فنّى و علمى جدید و حتّى استفاده از روشهاى پیشرفته‌ى بحث علمى و به کار بردن ابزارهایى که امروز در تسهیل کار علمى داراى سهم مؤثّرى است، همه‌ى اینها به وظیفه‌ى تکمیل فقه کمک میکند.

تکمیل فقه با کشف مفاهیم جدید و احکام تازه مستند به کتاب و سنت

… افزایش می‌یابد. بى‌شک سرچشمه‌هاى فقه و نیز شیوه‌ى فقاهت براى فهم حکم این موضوعات کافى است ولى شناخت موضوعىِ آنها و تحقیق و تدقیق لازم براى تطبیق موضوع با عناوین کلّى در فقه و استدلال مناسب و خلاصه بهترین روش براى درک حکم شرعى آن، کارى مهم و راهى دراز است. همچنین اى ‌بسا موضوعاتى که در فقه مطرح گشته و حکم آن واضح است ولى امروزه موضوع چنان تحوّل و تطوّرى یافته که به‌آسانى نمیتوان حکم آن را از آنچه در گذشته گفته شده است، دانست. در چنین مواردى است که فقهاى عصر باید با روشن‌بینى و احاطه‌ى علمى و پایبندى به روش فقاهت از یک ‌سو، و آزاداندیشى و شجاعت علمى از سوى دیگر، مفاهیم جدیدى را در فقه کشف کرده و احکام تازه‌اى را با استناد به کتاب و سنّت عرضه کنند؛ و این تکمیل فقه است. علاوه بر اینها، استفاده از سبکهاى نوین در تدوین و نگارش کتب و رساله‌هاى فقهى عمومى و تخصّصى، و نیز استفاده از روشهاى تحقیق فنّى و علمى جدید و حتّى استفاده از روشهاى پیشرفته‌ى بحث علمى و به کار بردن ابزارهایى که امروز در تسهیل کار علمى داراى سهم مؤثّرى است، …

سابقهٔ طولانی استنباط احکام از کتاب و سنت در میان اصحاب ائمه (ع)

فقاهت به معنای استنباط حکم شریعت از منابع کتاب و سنت، در شیعه دارای سابقه‌یی طولانی است. سخن امام باقر (ع) به ابان‌بن‌تغلب که: اجلس فی مسجد المدینة و افت الناس ...[15] و نیز تعلیم آن حضرت به عبدالاعلی که: یعرف هذا و اشباهه من کتاب الله عز و جل قال الله تعالی ما جعل علیکم فی الدین من حرج ...[16] و بیانات دیگری از این قبیل حاکی از آن است که اصحاب ائمه (علیهم‌السّلام) از دیر باز به مرحله‌ی استنباط احکام از قرآن و سنت پیامبر (صلّیالله‌علیه‌واله‌وسلّم) و کلمات آن حضرات نائل گشته، و فقه به معنای معرفت احکام، در دائره‌ی شیعیان آن بزرگواران به صرف تقلید و عمل به کلمات ائمه (علیهم‌السّلام) منحصر نمانده و به سمت گسترش به جزئیات بیشتر و پیچیده‌تر شدن در استدلال پیش رفته است. با این حال میان آنچه فقهای اصحاب ائمه (علیهم‌السّلام) در باب فقاهت و افتاء انجام میدادند، با آنچه از فقاهت در دورانهای شکوفایی فقه شیعه فهمیده میشود یعنی رد فروع به اصول و استنباط صدها قاعده‌ی کلیه و هزاران حکم فقهی پیچیده و مشکل از کتاب و سنت و حکم عقل، و …

روش استدلال مقدمهٔ تهذیب، قالب کلی استدلال فقه شیعه تا امروز

این روشی است که شیخ طوسی برای استدلالی کردن کتاب مقنعه در اول کتاب تهذیب ذکر میکند. اهل فن به خوبی میدانند که این، روشن جامع استدلال در تمامی ادوار فقاهت شیعه تا امروز است، و قالب کلی استدلال فقهی در همه‌ی دورانهای پس از شیخ طوسی (ره)، تا امروز همین بوده است. اکنون این سؤال مطرح میشود که آیا شیخ مفید که خود، نویسنده‌ی کتاب مقنعه است از این روش استدلال جامع که میتواند فقیه را به فتاوی سراسر آن کتاب برساند غافل بوده و بدون معرفت به این روش استدلال به آن فتاوی دست یافته است؟ و به عبارت دیگر آیا شیخ طوسی (ره) مبتکر …

خط میانهٔ استنباط: ادلهٔ لفظی و قواعد اصولی با پرهیز از قیاس و استحسان

در فقه کتاب مقنعه را که یک دوره‌ی تقریباً کامل فقه در آن گرد آمده تصنیف کرد و، در آن، صراط مستقیم و خط میانه‌ی استنباط فقهی را که ترکیبی از استخدام ادله‌ی لفظیه و قواعد اصولیه است، و با اجتناب از قیاس و استحسان و دیگر ادله‌ی غیر معتبر، پیمود (در این باره در بحث بعد سخن خواهیم گفت).

ضرورت ابتکار شیوه‌ای فنی برای استنباط پس از قرن‌ها گردآوری منابع فقه

بی‌شک فقهای پیش از مفید قدمهای ارزنده‌یی در این راه برداشته‌اند، لیکن این شیخ بزرگ با قدرت فکری نبوغ آسای خود، در این عرصه نیز مبدأ یک تاریخ پر تحول و سر سلسله‌ی یک جریان زاینده و رو به عمق و افزایش، محسوب میگردد. گویا پس از چند قرن جمع آوری منابع فقه یعنی کلمات صادره از معصومین و افتاء براساس متون و ظواهر روایات، در مقطعی از تاریخ فقه لازم بوده است که این ذخیره و سرمایه‌ی ارزشمند به قالب اندیشه‌ی علمی زده شود و شیوه‌یی فنی برای استنباط ابتکار گردد.