رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

استنباط احکام شرعی از منابع دین و شرایط و گسترهٔ آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم بیعت طلاب و روحانیون— ۱۳۶۸/۰۳/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

البتّه بعضى از آن حرفهایى که ماها عادت کردیم بخوانیم، یا زیادى است یا خالى از اولویّت است؛ جایش را باید چیزهاى اولىٰ یا چیزهاى لازم پُر کند. معنای مثالهایى که حالا ما زدیم ــ معناى حرفى و مشتق و ضد و فلان ــ این نیست که حتماً همه‌ی مباحث این فصول، واجب و لازم است؛ نه، ممکن است اینها هم جزو همان چیزهایى باشد که بعضى‌اش زیادى باشد. على‌اىّ‌حال، منظور [اینکه] درسهاى رسمى حوزه را باید حتماً خواند و یاد گرفت. این اجتهاد است؛ اجتهاد یک مِتُد است، یک شکل است، یک طریقه است، رفتارى است در فهمیدن، کیفیّتى است در مشى به سمت حقیقت؛ آن کیفیّت را باید بلد بود. راه را اگر کسى بلد نباشد، خب معلوم است که به حقیقت نمیرسد. آن راه آموخته نمیشود، بلدشده نمیشود مگر با خواندن همین درسها؛ اینها را باید خواند تا آن راه را یاد گرفت. آن مِتُد را باید فراگرفت و بدون آن مِتُد نمیشود. بنابراین با درس خواندن باید در صحنه‌ى رزم سیاسى و اجتماعى و نظامى شرکت کرد؛ با درس خواندن باید در صحنه‌ى تبلیغ و آگاهى‌بخشى به مردم وارد شد.
یک چند نکته را من یادداشت کرده‌ام درباره‌ى مباحث گوناگون. یک مسئله راجع به این برنامه‌هاى صبح ما است. برنامه‌ى سلام صبح بخیر و این برنامه‌ى کار و زندگى‌ که اخیراً به ‌وجود [آمده]، از برنامه‌هاى خیلى خوبى است؛ هر دو؛ یعنى برنامه‌هایى است که واقعاً هر کدام یک خلأیى را پُر میکند و یک کارى را دارد انجام میدهد در متن جامعه. خب، این برنامه را نباید بگذارید هرز برود؛ حیف است. بسیار برنامه‌ى باارزشى است و میشود از این خیلى استفاده کرد در همین جهات خوب. نباید این برنامه‌ها هدر برود و حرام بشود. [اینکه] موضوعاتى را معیّن میکنید، خوب است؛ دنبال کردن موضوعات، روبه‌رو کردن موضوع با مردم که انسان روبه‌رو کند با ذهن مردم، ذهن را به کار بیندازد، نظرات مردم شنفته بشود، اینها بسیار خوب است، منتها ببینید، جمع کردن مواد، دو گونه و در دو مرحله انجام میگیرد: یک مرحله، مرحله‌ى انبار کردن است. فرض بفرمایید، یک محقّقى میخواهد درباره‌ى فلان موضوع علمى یا ادبى یا تاریخى یا هر چه یک کارى انجام بشود. مرحله‌ى اوّل، مرحله‌ى انبار کردن است. انبار کردن یعنى بگردد اینجا، آنجا، از کتابها، از فکرها، از اندیشه‌ى خودش چیزهایى را یادداشت کند، روى همدیگر بگذارد. احیاناً در انبار کردن تنظیم هم هست یعنى در انبارها انسان طبقه‌بندى میکند، هر کالایى را در جاى خودش میگذارد. ما در فیش‌هاى علمى هم همین کار را میکنیم ــ شماها خودتان اهل تحقیق و مانند اینها هستید، همین‌‌جور عمل میکنید ــ مطلب را فراهم میکنیم، در فیش‌ها میگذاریم، فیش‌ها را تقسیم‌بندى میکنیم، در جاى مناسب میگذاریم؛ حالا که این مرحله تمام شد، نوبت مرحله‌ى دوّم است. مرحله‌ى دوّم چیست؟ اینکه ما جمع‌بندى کنیم، یعنى مرحله‌ى اجتهاد. مجتهد در عرف طلبگى ما یعنى آن کسى که میتواند جمع‌بندى کند از مباحثى که یک آدم عامى و عادّى از این مباحث اصلاً نمیتواند استفاده کند و جمع‌بندى کند. مجتهد یعنى آن کسى که قوّت استنباط دارد؛ آن کسى که از ده عنصرى که على‌الظّاهر به هم ارتباطى هم ندارند، یک جمع‌بندى صحیح میتواند دربیاورد. خب، این پس شد مرحله‌ى دوّم. شما در سلام‌ صبح بخیر، نظرات مردم را جمع میکنید. میخواهید چه کار کنید؟ میخواهید از این نظرات به جمع‌بندى برسید؟ مگر میشود چنین چیزى؟ من گاهی می‌شنوم؛ بین این نظرات، یک آدمى هست که یک دانشمند است، یک آدم بافکرى است، آدم عامى‌اى هم هست امّا با فکر است و یک حرف گزیده‌ى درستى را به شما که دارید از او سؤال میکنید، میزند. بینشان یک آدمى هم هست که عامى است؛ اصلاً پرت است و آن موضوع شما را درک نمیکند. مگر میشود از مجموع این‌‌طور چیزهایى، کسى جمع‌بندى کند؟ حالا چه کسى میخواهد جمع‌بندى کند؟ مگر میشود از این مجموعه، یک فردى هر قدر هم دانشمند باشد، یک جمع‌بندى بدهد؟ [بعد] هم کِى میخواهید این جمع‌بندى را به مردم بدهید؟ پس این روش کار غلط است.
۳) تکمیل. با پیشرفت فنّى و صنعتى و علمىِ بشر که بر روى همه‌ى شئون زندگى وى اثر گذارده و سرعت حوادث و پدیده‌هاى نوین را نسبت به روزگار گذشته چند و چندین برابر کرده است، تعداد موضوعاتى که در معرض پاسخگویى فقه قرار میگیرند و فقه باید حکم شرعى آنها را بیان کند نیز به همین نسبت افزایش می‌یابد. بى‌شک سرچشمه‌هاى فقه و نیز شیوه‌ى فقاهت براى فهم حکم این موضوعات کافى است ولى شناخت موضوعىِ آنها و تحقیق و تدقیق لازم براى تطبیق موضوع با عناوین کلّى در فقه و استدلال مناسب و خلاصه بهترین روش براى درک حکم شرعى آن، کارى مهم و راهى دراز است. همچنین اى ‌بسا موضوعاتى که در فقه مطرح گشته و حکم آن واضح است ولى امروزه موضوع چنان تحوّل و تطوّرى یافته که به‌آسانى نمیتوان حکم آن را از آنچه در گذشته گفته شده است، دانست. در چنین مواردى است که فقهاى عصر باید با روشن‌بینى و احاطه‌ى علمى و پایبندى به روش فقاهت از یک ‌سو، و آزاداندیشى و شجاعت علمى از سوى دیگر، مفاهیم جدیدى را در فقه کشف کرده و احکام تازه‌اى را با استناد به کتاب و سنّت عرضه کنند؛ و این تکمیل فقه است. علاوه بر اینها، استفاده از سبکهاى نوین در تدوین و نگارش کتب و رساله‌هاى فقهى عمومى و تخصّصى، و نیز استفاده از روشهاى تحقیق فنّى و علمى جدید و حتّى استفاده از روشهاى پیشرفته‌ى بحث علمى و به کار بردن ابزارهایى که امروز در تسهیل کار علمى داراى سهم مؤثّرى است، همه‌ى اینها به وظیفه‌ى تکمیل فقه کمک میکند.

اجتهاد روشی در فهم و مشی به سوی حقیقت که با دروس رسمی آموخته می‌شود

… زدیم ــ معناى حرفى و مشتق و ضد و فلان ــ این نیست که حتماً همه‌ی مباحث این فصول، واجب و لازم است؛ نه، ممکن است اینها هم جزو همان چیزهایى باشد که بعضى‌اش زیادى باشد. على‌اىّ‌حال، منظور [اینکه] درسهاى رسمى حوزه را باید حتماً خواند و یاد گرفت. این اجتهاد است؛ اجتهاد یک مِتُد است، یک شکل است، یک طریقه است، رفتارى است در فهمیدن، کیفیّتى است در مشى به سمت حقیقت؛ آن کیفیّت را باید بلد بود. راه را اگر کسى بلد نباشد، خب معلوم است که به حقیقت نمیرسد. آن راه آموخته نمیشود، بلدشده نمیشود مگر با خواندن همین درسها؛ اینها را باید خواند تا آن راه را یاد گرفت. آن مِتُد را باید فراگرفت و بدون آن مِتُد نمیشود. بنابراین با درس خواندن باید در صحنه‌ى رزم سیاسى و اجتماعى و نظامى شرکت کرد؛ با درس خواندن باید در صحنه‌ى تبلیغ و آگاهى‌بخشى به مردم وارد شد.

مجتهد نبودن نقص یا دستاویز تضعیف کسی نیست

… نکردند، کسانى‌ هستند که بنده وظیفه‌ى خودم میدانم براى سلامت آنها، براى بقاى عمر آنها دعا کنم که خداى متعال برکات آنها را حفظ کند. البتّه عضو خبرگان هم نباشند، این ارج و این شخصیّت را دارند؛ طورى هم نمیشود، اشکالى هم ندارد، کسى هم حقّ تعرّض به اینها را ندارد. بعضى هم امتحان دادند، ممتحنین شوراى نگهبان، آن فضلاى محترم و مجتهدین عالى‌مقامى که در قم اینها را امتحان کردند، گفتند آقا شما مجتهد نیستید؛ خب، مجتهد نباشد؛ مجتهد نبودن یک چیزى نیست که کسى آن را مستمسک قرار بدهد براى تضعیف یک نفر. بسیارى از کارهاى بزرگ در این کشور هست که ارزشش از عضویّت در مجلس خبرگان اگر بیشتر نباشد، قطعاً کمتر نیست؛ شرطش هم اجتهاد نیست. خب شما ببینید در این مملکت، این مشاغل اساسى و بزرگى که هست [مثل] تصدّى کارهاى اجرائى، تصدّى وزارت، تصدّى ریاست دستگاه‌هاى گوناگون، …

شرط بودن اجتهاد در مجلس خبرگان و نه در انقلابی بودن و مسئولیت

… قبلاً رؤساى جمهورى [مثل] مرحوم شهید رجائى (رضوان الله‌ علیه) داشتیم که مجتهد هم نبودند؛ نخست‌وزیرهایى داشتیم از بعد از دولت موقّت، نخست‌وزیرهاى خوب، خدوم، کارى، زحمت‌کش، مخلص که اهل اجتهاد نبودند، در این کارها نبودند؛ البتّه بعضى مثل شهید باهنر مجتهد هم بود. بنابراین مجتهد بودن یا نبودن در مجلس خبرگان شرط است، [امّا] در انقلابى بودن شرط نیست، در مسئول بودن شرط نیست، در شخصیّت برجسته بودن شرط نیست.

مجتهد نبودن از حیثیت روحانی و ارزش فرد نمی‌کاهد

گیرم کسى رفت در امتحان شوراى نگهبان و گفتند آقا شما مجتهد نیستید؛ خب، مجتهد نباشد. شخصیّت او، عظمت او، ارزش او، به درد خوردن او براى مردم، با این قضیّه زیر سؤال نمیرود. مبادا کسى خیال کند که چون فلانى مجتهد نیست، پس او از حیثیّت روحانى ساقط بشود؛ ابداً؛ متفکّرى است، روحانى بافکرى است، خدومى است، زحمت‌کشى است، انقلابى‌اى است، مبارزى است، مجتهد هم نیست؛ خب، نباشد؛ اشکالى ندارد. پس هم کسانى که مجتهدند و به امتحان نرفتند، شأنشان محفوظ است، هم کسانى که امتحان دادند و مجتهد نبودند، شأنشان محفوظ است، هم شوراى نگهبان که بر طبق مقرّرات عمل کرده، وظیفه‌ى خودش را انجام داده و باید انجام بدهد، شأنش محفوظ است. مشکلى در اینجا وجود …

شرط نبودن اجتهاد در بسیاری از مشاغل مهم کشور

بسیارى از مشاغل درجه‌ى یک و مهم در این کشور هست که شرط آن اجتهاد نیست و مردم سؤال نمیکنند، به ذهنشان هم خطور نمیکند که این کسى که متصدّى این مقام است، آیا مجتهد است یا نه. خب، امروز رئیس‌جمهور ما[8] از نظر من که ایشان را سالیان متمادى است می‌شناسم، یک مجتهد قطعى است. این هم از برکات خدا بر ما است که یک رئیس‌جمهورى داریم که از لحاظ درسهاى حوزه‌اى مجتهد است؛ از لحاظ تفکّرات اسلامى یک متفکّر سطح بالا با سوابق فراوان است. حالا چه …