من جنابعالی را در مدیریّت، ضعیف میبینم. خیلی آدم خوبی هستی، مجاهد فیسبیلاللّه، رُکگو، و آسمان بر راستگوتر از او سایه نیفکنده، زمین راستگوتر از او را بر خودش حمل نکرده؛ اینها همه به جای خود محفوظ، امّا شما آدم ضعیفی هستی.
مخالفت با کعبالاحبار و نفی صلاحیت او در احکام اسلام
… است. او برای خاطر پول، عالِم بود. وقتی در اسلام به کعبالاحبار آنهمه پول بدهند، عنوان «اهل ذمّه»[10] هم رویش نباشد، کنار خلیفه هم بنشیند، میآید مسلمان میشود؛ مسلمانی برای او آبونان دارد، مقام و پول دارد. وقتی هم لازم شد، طبق فتوای خودش دستور میدهد. اما فتوای ابوذر این نیست؛ ابوذر او را با عصا زد و گفت تو حق نداری دربارۀ احکام اسلام حرف بزنی.
مبارزات بیامان با معاویه و سازشناپذیری با او
..معاویه این مطلب را خیلی زود فهمید، احساس کرد که چندتا از این افراد زبدۀ راوی حدیث را باید دور خودش جمع کند؛ اما خب، افراد زبده چه کسانیاند؟ ابوذر غفاری، سلمان فارسی. ابوذر غفاری که با معاویه کنار نمیآید، ابوذر غفاری اگر بتواند، شمشیر را برمیدارد و به فرق سر معاویه میزند. مبارزات بیامان ابوذر را با معاویه، همۀ شما یا شنیدهاید و میدانید، یا باید بشنوید و بدانید...نه سلمانها، نه ابوذرها، نه عمارها، نه بقیه، نمیتوانند [با معاویه] کنار بیایند. چهکار کنند؟ مجبورند بگردند چهرههای ناشناختۀ ناموجّه را با تبلیغات، با استفادۀ از قدرت، با استفادۀ از زر و زور، موجّه و فریبنده کنند و بهصورت یک صحابی بزرگ درمقابل مردم نگه دارند، که مردم بگویند هرکس میخواهد حدیثی بشنود، از اینها بشنود. این چهرهها چه …
مردی خشن و بیابانگرد و بیخبر از انسانیت پیش از اسلام
ابوذر چه کسی بود؟ ابوذر جز یک مرد خشن بیابانگرد بیاعتنا به انسانیّتِ بیخبر از انسانیّت، چیز دیگری بود مگر؟ ابوذر یک آدمی بود که شما دههزارتایشان را اگر جلوی خودتان ببینید، برایتان اهمیت ندارد که هر دههزار نفرشان با یک زلزله تلف بشوند و فنا بشوند. آدمی که نه میفهمد، نه میخواهد بفهمد، نه یکذره نشانۀ لطف انسانی در او هست، نه یکذره آثار علاقهمندی به خوب شدن در او هست، پابرهنه، کثیف، خشن، توی صحرا بزرگشده؛ یکچنین آدمی درمقابل شما قرار بگیرد، نه شما، هر مصلِح بزرگی، هر انسان باعظمتی، چقدر دل برای اینگونه آدم میسوزاند؟ مصلحینِ بهاصطلاح بزرگِ عالم، آنهایی که خودشان را مصلِح و مصلِح بزرگ میدانند، از آدمهای حسابیتر از آنها هم مینالند که قدر ما را ندانستند، …
ساخته شدن ابوذر به انسانی با همهٔ فضایل که همهچیز خود را فدای خدا میکند
پیغمبر همین موجود را، همین سنگ سیاه را، همین صخرۀ نتراشیده، نخراشیدهای را، که اسمش ابیذر است، این را میآورد زیر سابِ وحی و دعوت، از او یک انسانی میسازد، که هیچ فضیلتی از فضایل انسانی نیست که در او نشانی از آن نباشد؛ معجزۀ بزرگ پیغمبر این است. از او انسانی میسازد که همهچیزِ خودش، همهچیزِ این مَن، این مَنی که برای مردمِ معمولی، محور تمام فعالیتهاست، همهچیز این من، هضمشده، حلشده، فداشده، قربانشدۀ در راه هدف است؛ میتوانید پیدا کنید اینجور آدمی؟ ما همهچیز را برای خودمان میخواهیم، یا برای آنچه که به خود ما وابسته است؛ برای دکانمان؛ برای عنوانمان؛ برای فرزندانمان؛ برای نام نیکمان، بالاخره به خودمان برمیگردد. ابیذر تمام آنچه که به خودش برمیگردد، فدا میکند برای …
توصیهٔ پیامبر به ابوذر از سر کمال محبت و درس بودن آن برای ما
خود جناب ابیذر این توصیهی پیغمبر به خودش را ذکر میکند؛ برای ماها هم درس است، درس بسیار بزرگی است. حضرت به او فرمود من هر چه برای خودم دوست میدارم، برای تو هم دوست میدارم؛ یعنی آن چیزی که میخواهم به تو بگویم، از روی کمال محبّت است؛ چون انسان به خودش کمال محبّت را دارد. خب حالا آن حرفی که حضرت میخواهد به ابیذر بزند چیست؟
مقام نزدیک به عصمت ابوذر و ضعف تدبیر او در حفظ حق یتیم
هیچ مال یتیمی را هم شما به عهده نگیر. نه از باب اینکه احتمال این وجود دارد که خدای نکرده مثلاً ایشان دستدرازی میکند به مال یتیم. خب مقام ابیذر خیلی بالاتر از این حرفها است، نزدیک مقام عصمت است مقام او؛ پس این احتمال در او نیست. علّت اینکه میگویند تولیّت مال یتیم را قبول نکن، این است که نمیتوانی حقّ یتیم را به او بدهی؛ دیگران میآیند دستدرازی میکنند، جنابعالی هم آدم ضعیفی هستی، تدبیر لازم را نداری و نمیتوانی. برجستگیهای نظام اسلامی و نظام ارزشهای اسلامی اینها است؛ یعنی در درجهی اوّل، من و شما خودمان مسئولیم که ببینیم این کار را قبول بکنیم؟ نکنیم؟ میتوانیم؟ نمیتوانیم؟ این بسیار مسئلهی مهمّی است.
اعتراض به سخن گفتن کعبالاحبار از احکام اسلام
… نشده است؛ زمان عمر مسلمان شد، و زمان عثمان هم از دنیا رفت! بعضی «کعب الاخبار» تلفّظ میکنند که غلط است؛ «کعب الاحبار» درست است. احبار، جمع حبر است. حبر، یعنی عالمِ یهود. این کعب، قطب علمای یهود بود، که آمد مسلمان شد؛ بعد بنا کرد راجع به مسائل اسلامی حرف زدن! او در مجلس جناب عثمان نشسته بود که جناب ابیذر وارد شد؛ چیزی گفت که ابیذر عصبانی شد و گفت که تو حالا داری برای ما از اسلام و احکام اسلامی سخن میگویی!؟ ما این احکام را خودمان از پیامبر شنیدهایم[49].
ایمان آوردن ابوذر با بیان پرجاذبهٔ پیامبر (ص)، نه با برهان
… از خانواده گرفتم؛ به صورت معرفتى بعدها با فکر، با مطالعهى کتابهاى استدلالى توانستم به معرفتِ استدلالى دست پیدا کنم. و من میتوانم به شما بگویم: عزیزان من! معرفتِ استدلالى لازم است، امّا آنچه انسان را نجات میدهد و به حرکت وامیدارد همان معرفت ایمانى است؛ یعنى وقتى که ابوذر مسلمان شد، پیغمبر اسلام نرفته بود برهان نظم و برهان خُلف و برهان علّت اولىٰ را براى او بیان کند و بگوید به این دلیل خدایى هست و خدا یکى است و این بتها خدا نیستند؛ نخیر، با آن بیان پُرجاذبهى خودش ایمانى را در دل ابوذر انداخته بود؛ آن بیانى که بر اثر ایمان، بر اثر نورانیّت ایمان در دل انسان به وجود مىآید؛ حالا چه آن را پدر و مادر به انسان بدهند، چه یک بزرگتر، چه یک استاد، چه گاهى یک حادثه به انسان میبخشد آن ایمان ناب را، که آن [برای] انسان خیلى بیشتر به کار مىآید تا آن استدلالها. …
بیدار شدن مردم حرفنشنیدهٔ شام با ورود او
… است، و چه کرد با این قُطر[4] عظیم از جامعۀ اسلامی! آدم وقتی نگاه میکند نهجالبلاغه را، و اظهارات امیرالمؤمنین را در زمینۀ مردم شام ـ چه در نامههایی که به معاویه نوشتند، و چه در اظهارات دیگر ـ میفهمد که مردم شام، بیچارهها به چه بلایی دچار شده بودند. بیخود نبود وقتی جناب ابیذر وارد شام شد، غوغایی در آنجا به راه افتاد؛ این مردمِ حرفنشنیده، حرفها شنیدند، چشمهایشان باز شد، با حقایقی آشنا شدند. این وضع مردم شامی بود.
تبعید ابوذر و مرگ او در ربذه در کنار ثروتاندوزی دیگران
… ارزش انسان فقط بهشت است، بها و معادل انسان فقط بهشت [است]. هیچچیز دیگر با انسان معادله نمیکند. لذاست انسان نباید ذلیل شود، زبون شود، درمقابل غیر خدا کوچک و حقیر شود، برده و بندۀ غیر خدا گردد؛ فقط دنبالهرو خدا و فرمان خدا باشد و بس. این ارزش انسان است. آنوقت در یک جامعه، ارزش انسان به آنجا برسد از پستی، بهقدری کمقدر و کمارزش بشود، که انسانی در طراز ابیذر را از شام بگذارند روی شتر بیجهاز، پاهایش را ببندند، شتر را بدوانند تا مدینه، که از ساقهای لاغر استخوانی او، خون سرازیر بشود؟ (53/9/15) ابوذر در رَبَذه بمیرد تا عبدالرحمان عوف با کیلوها طلایش خوش بگذراند؟ تا طلحه و زبیر با قبیلهاش مشغول عیش و نوش باشد؟ تا سعدبنابیوقّاص آقایی بفروشد؟ عمار یاسر از دست خلیفه کتک بخورد،[23] یا عبداللهبنمسعود استخوان پهلویش بشکند،[24] برای خاطر اینکه مروان و ولید و دیگران و دیگران میخواهند آقا بمانند؟ (53/6/22) بیقدری انسان …
اعتراض ابوذر به سخن گفتن کعب از احکام اسلام در مجلس عثمان
… زمان عمر مسلمان شد، زمان عثمان هم از دنیا رفت! کعبالاحبار، احبار؛ بعضی میگویند کعبالاخبار، غلط است، کعبالاحبار است. احبار، جمع حَبر است؛ حَبر، یعنی عالِم یهود. این کعب ـ یعنی آن قطب علمای یهود ـ آمد مسلمان شد؛ بعد بنا کرد راجعبه مسائل اسلامی حرفزدن. در مجلس جناب عثمان نشسته بود که جناب ابیذر وارد شد. یک چیزی گفت، ابیذر عصبانی شد که تو حالا داری برای ما از اسلام و احکام اسلامی میگویی! ما این احکام را خودمان از پیغمبر شنیدهایم.
الگوی محکوم ستمناپذیر با وجود آزار و تبعید
… دادنها ـ از دو طرف ـ علت تعدّیهایی[10] که انجام میگیرد، همچنین علت تن به تعدی دادنهایی که انجام میگیرد، تماماً دوری از یاد خدا و ذکر خداست. آن جامعهای که ذکر خدا را دارد، حاکمش مثل علیبنابیطالب صلواتاللهعلیه است، که ظلم نمیکند و ظلم را میکوبد. محکومش مثل ابیذر غفاریست، که با اینکه کتک میخورد، با اینکه تبعید میشود، با اینکه تهدید میشود، با اینکه غریب و بیکس میماند، اما زیر بار ظلم نمیرود، از راه خدا برنمیگردد. این جامعهایست که در آن ذکر خدا هست، این جامعهایست که در آن اقامۀ صلاة هست.
انسانی والا که در دوران جاهلیت بهگونهای دیگر بود
… باسواد، فهمیده تربیت کند؛ این را شما در نظر بگیرید، این را هزاران برابر کنید، میشود وضع بعثت پیغمبر و مکّه؛ یعنی قوّت اسلام، قوّت دین الهی، قوّت احکام و معارف الهی اینقدر است که میتواند از آنچنان انسانهایی، آنچنان شرافتهای بینظیری را به وجود بیاورد. ابوذر کمانسانی نیست. همین ابوذر در دوران جاهلیّت اینجوری بود، عمّار یک جور دیگر، آن یکی یک جور دیگر.
فرستادن او بر شتر بیجهاز به مدینه از سوی معاویه و تبعید به ربذه
… میدهم که به جهتی ملاحظه میکرده است. در قضایای «یوم الدّار»[20] که جناب «عثمان» را مردم مصر و کوفه و بصره و مدینه و غیره کشتند، بعد از نقل روایات مختلف، میگوید علّت این حادثه چیزهایی بود که من آنها را ذکر نمیکنم: «لعلل»؛ علّتهایی دارد که نمیخواهم بگویم. وقتی قضیه جناب «ابیذر» را نقل میکند و میگوید معاویه جناب ابیذر را سوار آن شتر بدون جهاز کرد و آنطور او را تا مدینه فرستاد و بعد هم به «ربذه» تبعید شد، مینویسد چیزهایی اتّفاق افتاده است که من نمیتوانم بنویسم[21]. حالا یا این است که او واقعاً - به قول امروز ما - خودسانسوری داشته و یا اینکه تعصّب داشته است. بالاخره او نه شیعه است و نه هوای تشیّع دارد؛ فردی است که احتمالاً هوای اموی و عثمانی هم دارد. همه آنچه که من از حالا به بعد نقل میکنم، از ابناثیر است.
تحول جندببنجناده به ابوذر با نزول آیات مکی
… به ارباب خود اوست، متعلق به خدائی است که من بندهی او هستم، من با او مرتبطم، من او را میشناسم، او به من لطف دارد. متعلق به خودش در حقیقت میداند و حقیقت هم همین است. کسی که با خدا آشناست، همهی عظمتها مال اوست، او را گیج و حیرتزده و دهشتزده نمیتواند بکند. برای همین است که آن روز گفتم، وقتی که آیات مکی قرآن نازل شد، از جُندببنجنادههای جاهل محدود، ابیذر غفاریهای باعظمت ساخت. از یک جوان بدوىِ بیاطلاع کممعرفت ترسوی طماع که هر جلوهی کوچکی از زندگی او را دستپاچه میکرد، دهشتزده میکرد، یک انسان مستغنی عظیمی ساخت که کاخ مدائن هم در نظرش کوچک و حقیر بود و ارزشی نداشت، برایش اهمیتی قائل نبود؛ اینجور. پس سورههای مکّی این نقش را داشت که آدمها را از آن محدودیت خارج میکرد، انسانها را از آن حقارت نجات میداد، به یک عظمت میرساند. بندگان کفر و شرک و خدایان پوشالی و پنداری را به بندگان خدا تبدیل میکرد. خود این مظهر عظمت است. شما ببینید الان یک نمونهی کوچکش را در …
دعوای او با عثمان بر سر تجملگرایی
… وضع قناعتآمیز زندگی میکرد. آن چیزی که در هیچ گوشهای از گوشههای زندگی خود پیغمبر اکرم و نزدیکانش دیده نشد، اسراف و تجمل بود. آنوقت اینکسیکه به نام جانشینی پیغمبر بر مسند پیغمبر تکیه زده است، آنقدر تجمل در زندگیاش بهکار برده که انسان مبهوت میمانَد. 152/11/13 دعوای ابوذر هم با عثمان، روی همین جهت بود.
تشییع ابوذر تنها در بیابان بهدست مالک اشتر
… زیادبنابیه و ولید و مروان و معاویه و غیرذلک نوشته میشد؛ اما به نام مالک اشتر نوشته نمیشد. چرا؟ چون مالک اشتر تن به آن نظم نداده بود. چون مالک اشتر همگام عثمان نشده بود. چون مالک اشتر شریک طبیعتهای آن دستگاه ظالم نشده بود، قبول نکرده بود؛ لذا نامش نیست. من نام مالک اشتر را، فقط بر سر جنازۀ ابیذر غفاری میخوانم و میبینم. آن مسلمانِ تنهای تنها، در بیابان دارد میمیرد، یکهو مالک اشتر آنجا پیدایش میشود، در قافلهای از مصر، و ابیذر غفاری را تشییع میکند. اما در رأس مشاغل اجتماعی، نامی از سهلبنحنیف و عثمانبنحنیف و این نامآوران صدر اسلام ـ سهلبنحنیف جزو صحابۀ عزیز و بزرگوار پیغمبر است ـ نامی از اینها نیست.
فرستادن ابوذر به مدینه به دستور معاویه و تبعید او به ربذه
… است. در قضایای یَومُ الدّار که مردم مصر و کوفه و بصره و مدینه و غیره جناب عثمان را کشتند، وقتیکه داستانها را نقل میکند، روایات مختلف را، بعد میگوید علت این حادثه یک چیزهایی بود که من آنها را ذکر نمیکنم، «لِعِلَلٍ» علتهایی دارد که نمیخواهم بگویم. وقتی قضیۀ جناب ابیذر را نقل میکند که معاویه جناب ابیذر را سوار آن شترِ بدون جهاز کرد و آنطور او را فرستاد تا مدینه و بعد هم تبعید شد به رَبَذه، میگوید چیزهایی اتفاق افتاده است که من نمیتوانم بنویسم، اما خب کسی را به این چیزها عیب نکند. حالا یا این است که واقعاً یک خودسانسوری داشته است ـ به قول امروز ما ـ یا تعصب داشته است یا هرچه؛ بالاخره نه شیعه است، نه هوای تشیّع دارد، فردی است که احتمالاً هوای اموی و عثمانی هم دارد. همۀ آنچه که من از حالا به بعد نقل میکنم، از ابناثیر است.