بار دیگر روزهاى حج فرامیرسد و صلاى[3] ابراهیمى «وَ اَذِّن فِى النّاسِ بِالحَجّ»[4] فطرت مسلمانان پاکنهاد را به اجابت میخواند و فراق خانهی خدا، دل مشتاقان را آکنده از درد و رنج میسازد. دست ظلم و عدوانِ[5] بیرونآمده از آستین حکّام حجاز، بدین اکتفا نکرد که صدها زائر خانهی خدا را در حریم امن الهى به خاک و خون کشیده و هزاران کبوتر خونینبال حرم را فقط به جرم برائت از مشرکین و اعلام نفرت از آمریکا و اسرائیل و دعوت مسلمین به وحدت و برادرى، …آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
سورهٔ حج، آیهٔ ۲۷
وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ ٢٧
و مردم را دعوت عمومی به حج کن؛ تا پیاده و سواره بر مرکبهای لاغر از هر راه دوری بسوی تو بیایند...
ترجمه: آیتالله مکارم شیرازی (Tanzil.net)
شاهدها (۲۲ پاراگراف)
۱) حال که به نام خدا و به دعوت پیامبر خدا راهى کوى دوست شده و از هر فَجّ عمیق،[20] به حریم بیتاللهالحرام وفود[21] کرده و احرام حج و هجرت الیالله بسته و ابراهیموار نغمهی «اِنّی ذاهِبٌ اِلیّْ رَبّی سَیَهدین»[22] به زبان فطرت سر داده و زمزمهی «اَرِنا مَناسِکَنا وَ تُب عَلَینا»[23] را به زبان حال و قال مترنّم گشتهاید، امید است از «ثَمَرّْتُ کُلِّ شَیء»[24] که ابراهیم خلیل (علیه السّلام) از خداوند استدعا کرد، شیرینکام شده و چشمتان به شهود منافعى که حضرت ربوبى مژده داده، منوّر گردد.بهطور حتم یکى از این منافع آن است که در پرتوِ مناسک و شعائر آموزندهی حج، دلهایتان را که خانهی خدا و امانت او است، به او بسپرید و از شرک و زَیغ[25] و زنگار تطهیر کنید و پیمان «اَلَم اَعهَـد اِلَیـکُـم یّْبَـنیِّ ءادَمَ اَن لا تَعـبُدُوا الشَّیطـّْن»[26] را تجدید نمایید و با تمسّک به فرمان «فَاجتَنِبُوا الرِّجسَ مِنَ الاَوثان»[27] به بشارت «وَالَّذینَ اجتَنَبُوا الطّاغوتَ اَن یَعبُدوها وَ اَنابوِّا اِلَی اللهِ لَهُمُ البُشرىّْ»[28] سرافراز گردید.… مقابله برخاستهاند. آنها تبلیغات دامنهدار و خصمانهاى را بهوسیلهی آخوندهاى دربارى و ریزهخواران سفرهی عشرت خود، بر ضدّ مضمون سیاسى حج به راه انداخته و با هیاهو و جنجال خواستهاند بقبولانند که حج از سیاست جدا است و جز عبادتى بهمثابهی عبادات فردى نیست؛ غافل از آنکه هر انسانِ اندکى هوشمند هم بوضوح درمییابد که اگر درس وحدت مسلمین و عظمت امّت اسلامى و تعارف برادرانِ جداافتاده و همصدایىِ صاحبان زبانها و نژادها و ملّیّتها و مناطق جغرافیایى گوناگون و اعتصام به حبلالله با حالت طبیعى در حج منظور نمیبود و فقط عبادت و رابطهی جداگانهی انسانها با خداى خود مطلوب بود، آمدن از «کُلِّ فَجٍّ عَمیق»[34] و پیاده و سواره، آن هم در یک موسم خاص، چه معنى داشت؟ رنجِ پیمودن این راه چرا؟ و حضور در مکّه و سپس در عرفات و مشعر و منا، آن هم در ایّام معدودات و روزها و ساعات معیّن براى همهی مسلمین جهان چرا؟ و طواف گرد یک مرکز واحد و رمى یک نقطهی واحد چرا؟ما معتقدیم که اسلام، وحدت مسلمین و اتّحاد نیروهاى مؤمن به خدا و موحّد را یکى از فرایض قرار داده است؛ ما معتقدیم که یکى از بزرگترین اهداف حجّ خانهى خدا این است که مسلمانها را به هم نزدیک کند. اینکه «وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجِّ یَأتوکَ رِجالًا وَ عَلیٰ کُلِّ ضامِرٍ یَأتینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمیق»[5] همهى مردم مسلمان عالم در یک نقطه در روزهاى معیّن در عرصههاى محدودى ــ عرفات، مشعر، منیٰ، مسجدالحرام ــ جمع بشوند، برای چیست؟ چرا نگفتند هر کس استعداد دارد و میتواند این کار را بکند، در طول سال برود خانهی خدا را زیارت کند؟ چرا این را نگفتند؟ اگر مقصود این نبود که مسلمین یکدیگر را در آنجا پیدا کنند، برادران در آن میعاد همدیگر را ببینند، با هم حرف بزنند، با هم درد دل بکنند، اوضاع …… زیر موشکباران [بودند]؛ مگر شوخى بود تحمّل؟ در عین حال امام بزرگوار این ملّت که واقعاً او نسخهى انبیا [بود]؛ آدم [اگر] بخواهد چهرهى پیغمبران، روش پیغمبران، اخلاق پیغمبران، نفوذ کلمهى پیغمبران را یک قدرى بفهمد که آنها چه جوری بودند ــ نمیگویم نسخهى کامل؛ خب، امام شاگرد آنها بود، خودش میگفت من خاک پاى اولیا و انبیا هستم ــ به زندگى امام باید نگاه میکرد، یک اشاره میکرد، این ملّت «مِن کُلِّ فَجٍّ عَمیق»[10] میریختند بیرون، سپاهها تشکیل میدادند، جمعیّتها تشکیل میدادند؛ ارتشى یک جور، سپاهى یک جور، بسیجى یک جور، نیروهاى انتظامى یک جور، کسانى که تفنگ به دست نگرفته بودند یک جور، میریختند بیرون و به جبههها [میرفتند]؛ خب، اینها نصرت الهى است: وَ لَیَنصُرَنَّ اللهُ مَن یَنصُرُه؛ این وعدهى اوّل الهى را خدا تحقّق بخشید به …وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجِّ یَأتوکَ رِجالًا وَ عَلیٰ کُلِّ ضامِرٍ یَأتینَ مِن کُـلِّ فَجٍّ عَمیقٍ * لِیَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم وَ یَذکُرُوا اسمَ اللهِ فیٓ اَیّامٍ مَعلوماتٍ عَلیٰ ما رَزَقَهُم مِن بَهیمَةِ الاَنعامِ فَکـُلوا مِنها وَ اَطعِمُوا الباٰئِسَ الفَقیر.[1]… اجتماع است. خداى متعال میتوانست براى زیارت خانهى خدا دورهى سال را بگذارد. اگر فقط رفتن و دُور خانه طواف کردن و حال کردن و توجّه پیدا کردن بود، چه لزومى داشت که همهى مردم دنیا موظّف باشند در یک روز، در یک مقطع زمانى، در روزهاى مشخّصى اینجا را زیارت کنند؟ خب میگفتند که «وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَج»،[2] که در دورهى سال، هر کس هر وقت میتواند بیاید حج بکند؛ این را نگفتند؛ حج را در «اَیّامٍ مَعلومات»[3] قرار دادند، در زمان مشخّص قرار دادند؛ در داخل حج، اجتماعات یکروزه، یکشبه، دو سه روزه قرار دادند؛ خواستهاند همه همزمان در آنجا جمع بشوند؛ این براى چیست؟ این براى این است که «لِیَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم»؛[4] پس …بار دیگر ارادهى نافذ الهى، مؤمنین را در زادگاه توحید و بارگاه رحمت و فضل ربوبى و بر گرد کعبهى دلها و در ساحت قبلهى جانهاى مسلمین عالم گرد آورده و نداى ملکوتىِ «وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ»،[2] بر فواصل طبیعى و تحمیلى برادران مسلمان فائق آمده و انبوه دلهایى را که با ایمان و عشق و نیازِ یکسان مىتپند، به سوى مرکز توحید و وحدت امّت کشانیده است.… آنان و نگاه بىفروغ و خطابین اینان است. در دوران ما بزرگترین کسى که حج را از پردهى اوهام بیرون کشید و رازهاى آن را در ذهن و نیز در عمل جمع عظیمى از مسلمانان نمایان ساخت، امام راحل کبیر ما بود. او حجّ ابراهیمى را ندا کرد و خلایق را بدان فراخواند. و یک بار دیگر صلاى «اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ» را به گوش جهانیان رسانید.حضور مسلمانان در حج باید یک حضور معنیدار باشد. والّا اگر فقط جنبه معنوی و ذکر خدا منظور بود، انسان میتوانست در خانه خودش بنشیند و ذکر خدا کند. دیگر «یأتوک رجالاً و علی کل ضامر یأتین من کل فجّ عمیق[4] » لازم نبود. اگر اجتماع معنا نداشت، دیگر «ایام معلومات» لازم نبود. میگفتند: «هر کس، در هر وقت از سال توانست به مکه برود.» مگر نمیشد؟! اینکه گفتند «یک جا جمع شوید»، برای همین چیزهاست. برای این است که ذکر خدا هم دستجمعی گفته شود. اعتصام به حبل پروردگار هم دستجمعی صورت …«و أذّن فیالنّاس بالحجّ یاتوک رجالا و علی کلّ ضامر یأتین منکلّ فجّ عمیق»[1]امت اسلامی اکنون بار دیگر، میعاد بزرگ سالیانه خود رابرگزارکرده و به فراخوان «و اذن فی الناس بالحج» به شایستگی پاسخ داده است. این فریضه بی نظیر نیز مانند دیگر فرایض الهی، خزانه رحمتی است که درموعد خود به روی بندگان گشوده می شود و فرصتی برای بهره گیری از فیض بی منتهای خداوند دردسترس آنان می گذارد.اکنون بهار حج، با طراوت و صفای معنوی و شکوه و حشمت خداداد، فرا رسیده و دلهای مؤمن و مشتاق را پروانهوار بر گرد کعبهی توحید و وحدت، به پرواز درآورده است. مکه و منا و مشعر و عرفات، منزلگاه انسانهای خوشبختی است که به ندای: «و اذّن فی النّاس بالحجّ ...».[1] پاسخ گفته و به حضور در میهمانی خدای غفور و کریم سرافراز گشتهاند. اینجا همان خانهی مبارک و کانون هدایتیاست که آیاتٍ بیّنات الهی از آن ساطع و چتر امان برفراز سر همگان در آن گسترده است.… گوناگون تقسیم کنند؛ ملّیّتها را در مقابل عظمت امّت اسلامی بزرگ کنند؛ ملّت را از هم جدا کنند؛ درحالیکه امّت اسلامی مهم است؛ عظمت متعلّق به امّت اسلامی است؛ خدای متعال رحمتش را بر امّت اسلامی نازل میکند؛ حج مظهر تشکیل امّت اسلامی است، مُشتی نمونهی خروار. مِن کُلِّ فَجٍّ عَمیق؛[5] از همهجا و از راههای دور، مسلمانها جمع میشوند در کنار هم و چه فرصت بزرگی که با هم حرف بزنند، با هم همدلی کنند، دردهای یکدیگر را بشنوند، اظهار همدردی با یکدیگر بکنند؛ این دیگر کجا پیش میآید جز در حج؟ یکی از جنبههای اجتماعی حج مسئلهی اتّحاد است.والحمدلله والصّلاة علی رسوله المصطفیٰ و آله الاطهار الابرار و صحبه الاخیار. قال الله تعالی: وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجِّ یَأتوکَ رِجالًا وَ عَلیٰ کُلِّ ضامِرٍ یَأتینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ؛ لِیَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم وَ یَذکُرُوا اسمَ اللهِ فی اَیّامٍ مَعلومات.[1]موسم حج در هر سال، میعاد رحمت پروردگار بر امّت اسلامی است. فراخوان قرآنیِ « وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَج»،[1] دعوت همگان در طول تاریخ بر سر این سفرهی رحمت است تا هم دل و جان خداجوی و هم نگاه و اندیشهی خردورز آنان از برکات آن بهرهمند گردد و هر سال درسها و آموختههای حج، به وسیلهی جماعاتی از مردم به سراسر جهان اسلام برسد.یک آیهی دیگر آیهی مبارکهی سورهی حج است: وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجِّ یَأتوکَ رِجالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضامِرٍ یَأتینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ * لِیَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم؛[3] مردم، ملّت، امّت اسلامی، از اکناف جهان بیایند حج، تا به چشم خودشان منافع خود را ببینند: لِیَشهَدوا؛ مشاهده کنند، ببینند، حضور پیدا کنند در مجموعهی منافعی که وجود دارد. از امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) پرسیدند مراد از این منافع، منافع اخروی است، یعنی ثواب و مانند اینها؟ فرمود نه، هر دو. (۴) البتّه منافع اخروی هم هست، امّا منافع دنیوی [هم هست]. امّت …صلای ابراهیمیِ حج و فراخوان جهانیِ آن، بار دیگر از دل تاریخ، همهی گیتی را مخاطب ساخت و دلهای مستعد و ذاکر را به شور و شوق افکند. ندای دعوتکننده، خطاب به همهی آحاد بشر است: و اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ،[1] و کعبه، میزبانِ مبارک و رهنمای همهی انسانها است: اِنَّ اَوَّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلعالَمین.[2]امّا آنچه مربوط به محیط اجتماعی است، مسئلهی «وحدت» است، مسئلهی یکپارچگی است، مسئلهی یکی دیدن است، مسئلهی ارتباط با آحاد مسلمان است؛ این مسئلهی خیلی مهمّی است در حج. مکرّر ما عرض کردهایم که خدای متعال به وسیلهی حضرت ابراهیم (علیه السّلام) نهفقط یک عدّهی خاصّی را، آحاد مردم را [به حج دعوت کرد]: وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ؛[7] [میفرماید] ناس را، همهی مردم را، همهی آحاد بشر را دعوت کن برای حج. دعوت الهیِ همهی آحاد مردم در یک چند روز معیّن، در یک جای مشخّص، هر سال، معنایش چیست؟ معنایش این است که ارادهی الهی ــ ارادهی تشریعی الهی ــ بر این قرار گرفته است که آحاد مسلمانها به هم نزدیک بشوند، همدیگر را بشناسند، با هم همفکری کنند، با هم تصمیم بگیرند؛ …من اشاره کنم به اینکه در صحبت از حج باید نام مبارک جناب ابراهیم (علیه الصّلاة و السّلام) حتماً فراموش نشود. در قرآن درسهای زیادی از ناحیهی حضرت ابراهیم به ما داده شده که قرآن اینها را نقل میکند. یکیاش همین دعوت به حج است که «اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ»؛ و دستور به مردم که «وَ اتَّخِذوا مِن مَقامِ اِبراهیمَ مُصَلًّى»؛[9] جایی که او ایستاده، آنجا نماز بخوانید، آنجا را محلّ نماز قرار بدهید. یا «عَهِدنا اِلىٰ اِبراهیمَ وَ اِسماعیلَ اَن طَهِّرا بَیتِیَ لِلطّائِفینَ وَ العاکِفینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجود».[10] از …… زیارتیِ معمولی نیست؛ این یک سفر گردشی نیست. این مسافرت شما برای حج و عمل حجّ شما، مشارکت در یک اقدام بسیار مهمّی است که خدای متعال برای ادارهی بشریّت ــ نهفقط ادارهی مؤمنین و مسلمین ــ این دستگاه را، این تشکیلات را مقرّر کرده. حج برای ادارهی بشریّت است. لذا میبینید در قرآن خطاب به ابراهیم میفرماید: وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ؛[4] «فِی النّاس»، همهی مردم، مردم عالم؛ اکثر آنها آن روز ایمان به ابراهیم نداشتند امّا اَذان حج، اعلام حج، دعوت به حج، مال همهی بشریّت است. جَعَلَ اللَهُ الکَعبَةَ البَیتَ الحَرامَ قِیاماً لِلنّاس؛[5] خدای متعال این خانهی شریف را محلّ قوام و قیام بشریّت قرار داده؛ این[جور] است. یا آن آیهی …… خواهد شد. اگر توحید ملاک باشد، این خودخواهیها، این بیرحمیها، این قساوتها، این قتلها، این کودککشیها، این استعمارها، این دخالتها در کشورهای دیگر، از بین خواهد رفت. طواف به شما این را یاد میدهد؛ میگوید: درس زندگی، توحید است. [و این] مال همهی بشر است؛ فقط مال مؤمنین نیست: اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ؛ قِیامًا لِلنّاس.