خواندن هاشمیات در مدح خاندان پیامبر (ص) به درخواست امام باقر (ع)
… ای اژدهای زمان؛ اژدها که چیزی نیست، «دُوَیبَةٌ مُنتِنَةٌ» یک حشرۀ متعفن و بوناکی است. به او گفتم ای کوه استوار؛ کوه که چیزی نیست، یک سنگی است، یک سنگ سیاه بیخودیای است. بنا کرد اینها را توجیهکردن. حضرت یک لبخندی زدند که یعنی میفهمم که داری توجیه میکنی. بعد رو کردند به کُمیت اسدی، گفتند که یک چیزی بخوان. آنوقت کُمیت اسدی شروع کرد یکی از آن قصاید هاشمیاتش را خواندن، که از کارهای عالیِ ادب عربی است، و تماماً در مدح خاندان پیغمبر. قصیدهای را خواند که اولش این است:
توطئهٔ استاندار کوفه برای قتل او بهسبب نسرودن مدح وی
..[به دستور] استاندار کوفه کمیت را کشتند. بهانه هم گرفت، یک بهانۀ خیلی مبتذلی هم برایش درست کرد...چون کمیت اسدی زیر بار نرفته بود و در مدح این آقای فاسق فاجر [خالدبنعبدالله قَسری] شعر نگفته بود، او را در چشم مردم شیرین نکرده بود، با کمیت بد شد. چون کمیت در کوفه قوم و خویش و قبیله و طایفۀ زیادی داشت، جرئت اینکه خودش او را بکشد نداشت. تدبیری اندیشید که خلیفه، کمیت اسدی را به قتل برساند. تدبیرش هم این بود که چند نفر از این کنیزکهای خواننده را ـ کنیزها گاهی خواننده بودند آنوقتها، بعضی نوازنده بودند، بعضی به کارهای دیگر میآمدند ـ پیدا کرد و دستور داد که اشعار کمیت را به اینها تعلیم بدهند. شعرهایی که کمیت در مدح اهلبیت گفته بود، این اشعار …
زندانیشدن در کوفه و تدبیر فرار با پوشیدن لباس همسرش
… هم شیعه بود. او فوراً پیغام فرستاد در زندان ـ زندانهای آنوقت اینطوری بود، میشد کسانی بروند بیایند ـ که قضیه این است. تو حکم قتلت ازطرف هشامبنعبدالملک آمده و راه و چاره هم این است که از زندان به یک تدبیری فرار کنی. اگر زندان بمانی حتماً کشته خواهی شد. کمیت که این خبر را شنید، فکر کرد که چگونه از زندان خلاص بشود. یک راه چاره پیدا کرد و آن این بود که عیالش را بخواهد، عیالش بیاید بهعنوان ملاقات؛ این لباس عیالش را بپوشد، خِمار[13] آن را به صورتش بیندازد، خودش را شکل زنها بکند و از زندان بیاید بیرون. جز این راهی ندارد. همین کار را هم کرد.
خروج از زندان در لباس زنانه و حمایت سران بنیاسد
… امتحان کند که به او میآید یا نمیآید، گفت یکخُرده جلو برو، یکخُرده عقب بیا، و گفت خیلی خوب است، فقط یکخُردهای شانههایت خشک است؛ شانۀ مردانه است، شانۀ زنانه نیست. گفت حالا بههرحال باید بروم، چارهای نیست، باید بسازم. با همین شانۀ خشک باید بروم بیرون. آمد از زندان بیرون، کسی [او را] نشناخت. رؤسای بنیاسد که از قبل قضیه را خبر داشتند، منتظر بودند که اگر کمیت آمد بیرون و یک مشکلی برایش پیش آمد، از او دفاع کنند. دیدند بله، کمیت در لباس زنانه خارج شد. دورادور، بنا کردند او را تعقیبکردن.
فراریبودن طولانی و کشتهشدن به دستور یوسف بن عمر
… حضرت به او اجازه دادند که او از روی تقیّه، شعری در مدح هشام بگوید و نجات پیدا کند. او هم یک شعری در مدح هشام گفت و رفت شام. با تفاصیل زیادی که حالا جای نقلش نیست، نجات پیدا کرد. اگرچه هشام او را در اینجا عفو کرد علیالظاهر، اما در واقع او را عفو نکرده بود. بغض کمیت بهعنوان شاعر خاندان پیغمبر و شاعر حق، در دل بنیامیه ماند و هنگامیکه استاندار جدیدی به کوفه آمده بود ـ یوسفبنعمر که بسیار هم مرد خبیثی بود ـ..دستور داد کمیت را آوردند. اشاره کرد به آنکسانیکه دورُوبَرش بودند، ریختند و کمیت را، این شاعر خاندان پیغمبر را قطعهقطعه کردند. و پسر کمیت میگوید من در لحظات آخر عمر کمیت ـ که به من گفتند بیا پدرت را ببر و دفن بکن ـ رفتم بالاسرش. او را آوردم بیرون. چشمش را که باز کرد و از حال اغما یک مقداری بههوش آمد، دیدم که دارد زمزمه میکند. گوشم را بردم نزدیک، دیدم دارد میگوید:
قصاید هاشمیات و آشنا ساختن مردم با حق و فضل آل محمد (ص)
… سؤال میکنند. کسانی چون طاووس یمانی و قَتادَةبندِعامَه و ابوحنیفه و دیگران و دیگران که رجال نامآور دانش دین و البته در غیر جهتگیری امامت و شیعه بهشمار میآیند، آوازۀ دانش وسیع امام را شنیده و برای استفاده و یا برای احتجاج و مجادله[1]، به او روی میآورند. شاعری چون «کُمِیْت اسدی»[2] با آن زبان فصیح و هنر سرشار، مهمترین اثر هنریاش قصیدههایی است به نام «هاشمیات» که دستبهدست و زبانبهزبان میگردد و مردم را با حق آل محمد و فضل و دانش و ارج معنوی آنان آشنا میسازد. از سوی دیگر خلفای مروانی بِدان جهت که پس از دوران اقتدار بیستسالۀ عبدالملکبنمروان (متوفی به سال هشتادوشش) و فروکوفتن همۀ سرهای داعیهدار و فرونشاندن همۀ شعلههای مخالفت، احساس امن و رضایت میکنند، و هم بِدان جهت که متاع آسانبهدستآمدۀ خلافت را مانند …
شاعر انقلابی و هدفدار و انشای قصیدهٔ هاشمی در محضر امام
… یا سادهلوحانه در صدد رفوکردن گناه خود برمیآید و چنین پاسخ میدهد: او را پیشوای هدایت خطاب نکردم، بلکه او را «شیر» و «خورشید» و «دریا» و «اژدها» و «کوه» خواندم؛ و شیر، سگی است و خورشید، جسم جامدی و دریا، پیکر بیجانی و اژدها، حشرۀ متعفنی و کوه، سنگ سختی. و امام در برابر این عذر و توجیه ناموجّه، تبسم معناداری میکند و آنگاه «کُمیت» ـ شاعر انقلابی و هدفدار ـ برمیخیزد و یکی از قصاید هاشمی خود را انشا میکند[11] و خاطرهای از مقایسۀ میان این دو گونه کار هنری، در ذهن حاضران و همۀ کسانی که این ماجرا به گوششان رسیده و میرسد، بر جای میگذارد.[12]
توصیف آل محمد (ص) به سیاستمداران امت، نه حاکمانی که مردم را چون چارپایان میشمارند
«ساسَةَ لا کَمَن یَرَی رَعیَةَ النّاس سَواءً وَ رَعیَةَ الاَنعامِ»[5]
اشارهٔ قصاید هاشمیات به نوع برخورد دو جریان حکومتی با مردم
این یکی از آن معارف بسیار عظیم اسلام، و بهخصوص جزو ادبیات شیعه است؛ پرهیز از ذلیلکردن مؤمن...کُمیت اسدی در قصاید هاشمیاتی که در مدح اهلبیت و مذمت خلفای بنیامیه گفته ـ که از بهترین و زیباترین شعرهای عرب است، قصاید بسیار زیبایی است، همهاش در مدح اهلبیت است ـ در یک جا اشاره میکند به همین مسئلۀ نوع برخورد با مردم در این دو جریان حکومتی؛ میفرماید:
دریافت صلهٔ بیستهزار درهمی برای شعرش
… وقتی پولی میخواستند به یکی بدهند، چقدر میدادند. دیدم اینها ـ البته اوایل کمتر، بعد یواشیواش، به قول امروز یکخُرده تورم مثلاً بیشتر شده بود، یکخُرده پول هم بیشتر میدادند ـ هفتاد دِرهم، هشتاد دِرهم، دویست دِرهم، پانصد دِرهم، این پولی بوده که میدادند. کمیتبنزید اسدی وقتیکه شعر میگوید، یکهو پولی که به او میدهند، بیستهزار دِرهم است. ببینید؛ دویست دِرهم کجا، بیستهزار دِرهم کجا...اینطور حضرات ائمه هدی علیهمالصلاةوالسلام شعر را ترویج میکردند. چرا؟ برای چه؟ (62/6/7)
تحمل رنجها بهخاطر آل محمد تا واپسین لحظهٔ عمر
یعنی پروردگارا! من بهخاطر آل محمد به این مراحل دچار شدم. (62/4/19)
خواندن قصیده در مدح اهلبیت (ع) در مجلس امام باقر (ع)
… در جلسه بود. حضرت رو کردند به او گفتند که «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِک؟»[14] تو مدح عبدالملک را گفتی؟ ملامتش کردند. درصدد عذر آوردن برآمد. گفت که من چیزی در ستایش عبدالملک به او نگفتم؛ نگفتم تو امامالهدیٰ هستی، نگفتم تو چه هستی. حضرت تبسّمی کردند و چیزی نگفتند. در این بین، کُمِیت از آن طرف مجلس بلند شد، آن قصیدهی معروف خودش را در مدح اهلبیت (علیهم السّلام) بنا کرد خواندن:
خواندن قصیدهٔ هاشمیه در محضر امام باقر
… کثیّر دستپاچه شد، گفت «یا بن رسول الله انّی مَا قُلتُ لَهُ یَا اِمَامَ الهُدَی»؛ من «امام الهدی» یا «خلیفة رسولالله» را به او نگفتم؛ بل قُلْتُ یَا أَسَدُ وَ الْأَسَدُ کَلْبٌ وَ یَا شَمْسُ وَ الشَّمْسُ جَمَادٌ وَ...»، و بنا کرد توجیه کردن؛ حضرت خندیدند؛ اشاره کردند به کُمیت،[59] آنوقت کمیت بلند شد آن قصیدهی هاشمیّه را خواند: