… مسائل فکر بکند. نمیشود بگوییم که ما آن وقت براى وفق دادن تدیّن و تمدّن چهکار میکردیم؛ امّا یک حرفى من اینجا به شما میتوانم بگویم؛ این حرفى که تمدّن و تدیّن با هم تطبیق نمیکنند، جزو آن حرفهاى خیلى کهنه و قدیمى است؛ این را شما بدانید. اصلاً حرف امروز نیست؛ یک زمانى اروپایىها با دینى که آنها داشتند، [یعنی] دین مسیحیّتِ تحریفشدهى کلیسایىِ قرون وسطىٰ، با یک چنین دینى با نشانههاى تمدّن مواجه شدند؛ بدیهى است که آن تدیّن با آن تمدّن اصلاً تطبیق نمیکرد. آن تدیّن، تدیّنى بود که اگر کسى میشد گالیله، حتماً باید سوزانده میشد؛ اگر کسى یک کشف جدید میکرد، حتماً بایستى نابود میشد، تکفیر میشد. اصلاً [اینکه] تدیّن و تمدّن که با هم تطبیق نمیکنند، مال آن دوره است، آن هم مال اروپا. منتها همچنان که اروپایىها همهچیز خودشان را ــ البتّه چیزهاى زیادى را، چیزهاى بد را، نه چیزهاى خیلى خوب را ــ بعمد به کشورهاى تحت سلطهى استعمارى منتقل میکردند، این فکر را …