رفتن به محتوای اصلی

پژوهش

نام‌های دیگر: تحقیق، تحقیقات، پژوهش بنیادی، پژوهش دانشجویی، پژوهش دینی، پژوهش‌های اسلامی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

تحقیق علمی و جایگاه آن در دانشگاه، حوزه و پیشرفت کشور.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار جمعى از دانشجویان و دانشگاهیان— ۱۳۶۸/۰۳/۲۳

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

بعد هم مسئولین دولتى، کارگزاران دستگاه‌هاى مختلف دولتى، در برخورد با مردم، در مواجهه‌ى با مردم، با اخلاق اسلامى برخورد کنند. یا دانشمندانى که اهل تحقیق هستند ــ و جمعى به مناسبتى در این مجلس تشریف دارند ــ تحقیق علمى را به معناى واقعى کلمه دنبال کردن؛ تحقیق براى خاطر رسیدن به حقایق نامکشوف؛ تحقیق یعنى این، کاویدن، کاوش کردن، تلاش کردن، براى اینکه برسیم به چیزى که به آن دسترسى پیدا نشده تا به حال؛ خب، در مقابل چه؟ این محقّق که تحقیق میکند در مسائل طبیعى و مسائل مربوط به جهان خارجى و واقعى، یا مسائل علمى و فلسفى و [مسائل] مربوط به انسان و تاریخ و غیره، در مقابلِ چه تحقیق میکند؟ چه میگیرد و تحقیق میکند؟ جواب این است که محقّق تحقیق میکند تا به حقیقت برسد؛ پاداش او این است. پول، مال، حتّى تشویق، پاداشِ محقّق نیست و کوچک است در مقابل تحقیق او؛ البتّه اینها باید نثار بشود، پولها باید نثار بشود، خرج بشود، کارها باید بشود، تسهیلات باید [انجام] بشود تا تحقیق انجام بگیرد، امّا اینها هیچ‌ کدام پاداش تحقیق نیست؛ پاداش تحقیق، رسیدن به حق است. ببینید؛ اینها احکام اسلامى است؛ اینها عبارةٌ‌اخراى[3] ارتباط جامعه از لحاظ جمعى با خدا است.
مطلب ششم اینکه حوزه با سبکهاى نوین تحقیق باید آشنا بشود. تحقیق که میگوییم، منظورمان، هم تحقیق عمقى است یعنى همان چیزى که ما هم در حوزه به آن میگوییم تحقیق، یعنى تعمّق در مطلب، و هم تحقیق عرضى که در روشهاى سبْک اروپایى به آن میگویند تحقیق و ما به آن میگوییم تتبّع ــ در اسم‌گذارى بحثى نداریم ــ این هم یک نوع تحقیق است؛ تحقیق عرضى است، تحقیق سطحى است، یعنى در سطح، در عرض دنبال یک مطلبى گشتن یا در عمق به دنبال آن رفتن. هر دو جور تحقیق، امروز روشهاى نوینى دارد؛ استادانى مى‌نشینند، دانشجویانى را هدایت میکنند، کار دسته‌جمعى انجام میگیرد، تحقیق دسته‌جمعى عرضه میشود؛ تحقیق دسته‌جمعى خاطرجمع‌تر از تحقیق فردى است؛ اختلافات کمتر میشود، پیشرفتها بیشتر میشود. این روشها را باید در حوزه به‌ کار بیندازیم. ما روش فردى را در حوزه همیشه داشتیم دنبال میکردیم. هنوز هم به نظر من روشها فردى است؛ یعنى همین درس که شما ملاحظه میکنید یک کار فردى است؛ درست است که صد نفر، هزار نفر پاى درس نشسته‌اند امّا هر یک از آنها جداگانه با استاد روبه‌رو است، مخاطب استاد است و بعد هم میرود و مشغول کار خودش میشود. حتّى مباحثه‌ى ما کار فردى است؛ عجیب است؛ یک روز این آقا میشود استاد، آن [آقا] میشود شاگرد، این گوینده است، او شنونده؛ یک روز او میشود گوینده، این میشود شنونده، یعنى کارِ با هم نیست، کار دسته‌جمعى نیست، تعامل فکرى نیست؛ کارِ فردى است. این کار فردى البتّه یک جهات حُسنى هم دارد و محسّنات این کار و این شکل نباید از دست برود، امّا روشهاى دسته‌جمعى‌اى هم در دنیا معمول است. خب، چرا از این روشها ما استفاده نکنیم؟ این هم این [مطلب] است که بایستى حوزه‌ها به این فکر بیفتند.
کار تحقیقی خیلی مهم است. کاری که از روی تحقیق و عالمانه باشد، حتی برای مردم عامی که عالم هم نیستند، ارزش و جاذبه‌ی بیشتری دارد. البته کار عالمانه به معنای قلنبه سلنبه‌گویی نیست، بلکه کار عالمانه، یعنی کار مُتقن و صحیح؛ ولو این‌که با زبان همه‌کس فهم و مردمی گفته شود. همچنان‌که شنیده‌اید، در همه‌ی زمینه‌های تحقیقات علمی، بودجه‌های کلانی در برخی از کشورهای پیشرفته گذاشته میشود. تحقیق در زمینه‌های مفاهیم فرهنگی و مسائل گوناگونی که رسانه‌ی ملی با آنها سروکار دارد، از جمله کارهای بسیار مهم است.

لزوم آشنایی حوزه با روش‌های نوین تحقیق عمقی و عرضی

مطلب ششم اینکه حوزه با سبکهاى نوین تحقیق باید آشنا بشود. تحقیق که میگوییم، منظورمان، هم تحقیق عمقى است یعنى همان چیزى که ما هم در حوزه به آن میگوییم تحقیق، یعنى تعمّق در مطلب، و هم تحقیق عرضى که در روشهاى سبْک اروپایى به آن میگویند تحقیق و ما به آن میگوییم تتبّع ــ در اسم‌گذارى بحثى نداریم ــ این هم یک نوع تحقیق است؛ تحقیق عرضى است، تحقیق سطحى است، یعنى در سطح، در عرض دنبال یک مطلبى گشتن یا در عمق به دنبال آن رفتن. هر دو جور تحقیق، امروز روشهاى نوینى دارد؛ استادانى مى‌نشینند، دانشجویانى را هدایت میکنند، کار دسته‌جمعى انجام میگیرد، تحقیق دسته‌جمعى عرضه میشود؛ تحقیق دسته‌جمعى خاطرجمع‌تر از تحقیق فردى است؛ اختلافات کمتر میشود، پیشرفتها بیشتر میشود. این روشها را باید در حوزه به‌ کار بیندازیم. ما روش فردى را در حوزه …

لزوم تحقیق جمعی، روشمند و سازمان‌یافته در حوزه به جای تحقیق فردی

… سالها در بروجرد بود، یک‌عالَم تحقیق کرد تک و تنها. خیلى خوب، حالا شما در قم بنشینید، یک عالِم، در این مجموعه‌ى به این عظمت تحقیق کنید که تازه این تحقیقات مثلاً بخشى و شطرى از اشطار[25] آن تحقیقاتِ یک نفرى که تنها نشسته تحقیق کرده نشود، این چه قیمتى دارد؟ کار تحقیقات در یک مجموعه‌ى علمى ضابطه دارد، قانون دارد، امروز روشهاى پیشرفته دارد؛ کامپیوتر هست، تحقیق دسته‌جمعى هست، تحقیق در چیزهاى لازم هست. [مثلاً] یکى تحقیق میکند در یک امرى که لازم نیست؛ دو نفر در یک امر واحدى تحقیق میکنند؛ دو نفر یک تولید واحدى را به‌ وجود مى‌آورند. خب اینها درباب تحقیق، سازماندهى لازم است، نظم لازم است. این نظم در حوزه‌ى علمیّه وجود ندارد.

دو مرحلهٔ گردآوری مطالب و جمع‌بندی در تحقیق

… طبقه‌بندى میکند، هر کالایى را در جاى خودش میگذارد. ما در فیش‌هاى علمى هم همین کار را میکنیم ــ شماها خودتان اهل تحقیق و مانند اینها هستید، همین‌‌جور عمل میکنید ــ مطلب را فراهم میکنیم، در فیش‌ها میگذاریم، فیش‌ها را تقسیم‌بندى میکنیم، در جاى مناسب میگذاریم؛ حالا که این مرحله تمام شد، نوبت مرحله‌ى دوّم است. مرحله‌ى دوّم چیست؟ اینکه ما جمع‌بندى کنیم، یعنى مرحله‌ى اجتهاد. مجتهد در عرف طلبگى ما یعنى آن کسى که میتواند جمع‌بندى کند از مباحثى که یک آدم عامى و عادّى از این مباحث اصلاً نمیتواند استفاده کند و جمع‌بندى کند. مجتهد یعنى آن کسى که قوّت استنباط دارد؛ آن کسى که از ده عنصرى که على‌الظّاهر به هم ارتباطى هم ندارند، یک …

عمق نه به معنای پرداختن به حواشی و تدقیقات زائد

… و نظرات گوناگون و در طول زمان یک عمق و پیچیدگى خاصّى پیدا کرده؛ فقه زمان مثلاً محقّق ثانى ــ علىّ‌بن‌عبدالعالی کَرَکى ــ نسبت به فقه زمان علّامه عمق بیشترى دارد؛ فقه شیخ در مکاسب مِن‌باب مثال از تعمّق بیشترى برخوردار است. ما باید این عمق را روزافزون کنیم. عمق به معناى این نیست که به گوشه‌ها و حواشى و تدقیقات زائد بپردازیم؛ نه، مسئله را حلّاجى کردن، آن را روشهاى نوی تحقیق زدن و به وسیله‌ى آنها آن را عمیق‌تر کردن، که در میدان عمل کسى که اهل تحقیق باشد، میتواند این شیوه‌ى تحقیق را بشناسد. ما باید عمق ببخشیم به فقه؛ از سطحى‌نگرى در فقه بایستى پرهیز بشود. باید فقه ما امروز از فقه زمان شیخ[5] و شاگردان شیخ و شاگردان شاگردان شیخ که بزرگان دوره‌ى ماقبل ما هستند، عمیق‌تر باشد؛ ما به‌هیچ‌وجه نباید سطحى در مسائل فکر کنیم؛ باید پیچیدگى و عمق ببخشیم به …