هجرت به آنجا که باید هجرت کرد، یعنی نچسبیدن به یک مکان. شاید امروز مصداقِ این هجرت برای طلاّب علوم دینیّه و فضلای محترمی که در حوزهها متمکّن و مستقرّند، این باشد که برای تبلیغ به اکنافِ بلادِ اسلامی هجرت کنند.هجرت
نامهای دیگر: هجرت اسلامی
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
ترک وطن یا جایگاه خود در راه خدا و دین.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در آغاز درس خارج فقه— ۱۳۷۳/۰۶/۲۰
سیر زمانی
از ۱۳۷۳ تا ۱۳۹۷۱۳۷۳۱۳۹۷
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا﴾[23] همانا آنکسانیکه ایمان آوردند، ﴿وَ هاجَروا﴾ و هجرت کردند. هجرت کردن یعنی چه؟ یعنی از مشهد رفتند تهران مثلاً ماندند؟ از شهری به شهری مهاجرت کردند و بس؟ نه. اولاً، هجرت کردن بهمعنای یکباره از همهچیز دست شستن بهخاطر هدف، بهخاطر پیوستن به جامعۀ اسلامی، بهخاطر قبول تعهد در مجموعۀ تشکیلات جامعۀ اسلامی محسوب میشود. از مکه که بلند میشدی شما بیرون میآمدی، مغازۀ پرمتاع و پرکالای بهقول امروزیها سرقفلیدار حساسِ مشتریجمعکنِ آبرو آفرینت، دیگر در مکه برای تو وجود نداشت. به سود چپاولگران خونخوارۀ متجاوز مکه، مغازۀ دو، سه دربندی[24] شما ضبط میشد و اموالتان به تاراج میرفت. اگر از مکه تنها آمده بودی و خانُمت مسلمان نشده بود، دیگر خاطرات زناشویی گذشته را، باید همه را بر باد حساب میکردی، تمام شد، باید دل میکندی. اگر از مکه میآمدید مدینه، پدرتان یا پسرتان در آنجا مانده بود، عزیزترین عزیزانتان بهصورت دشمن خونین شما در آمده بود؛ هجرت یعنی این. آنکسانیکه هجرت میکردند، همۀ این محرومیتها و ناکامیها را به جان میپذیرفتند.از سوی دیگری، هجرت یعنی برای بنای کاخ عظیم جامعۀ اسلامی یک خشت بردن. الآن ملاحظه کنید، اینجا بناست ساخته بشود. فرض کنید قرار است که صد قطعۀ چوبِ دیگر، یا هزاران قطعۀ آجر، اینجا روی همدیگر گذاشته بشود، هر بچهای هم یکدانه بردارد بیاید اینجا، اینجا ساخته میشود. هر انسانی یکدانه سنگ بگذارد، یک کاخ باعظمت بهوجود میآید. جامعۀ اسلامی که در مدینه بهوجود آمده بود، محتاج بود به عناصر مؤمن، فعال، پرتلاش، پرتوان، سابقهدار، اسلامفهم، مُحِبّ و معتقد به این راه، با دلی سرشار از ایمان. آنکسیکه هجرت میکرد از مکه، از انس و محبت و خاطره و راحتی و عیش و نوش میگذشت، میآمد به مدینه. از مکه به مدینه، این آدم درحقیقت یک گام بزرگی برداشته بود در راه بنای آنچنان جامعهای، به سهم خودش، به قدر خودش؛ لذا قیمت داشت، تعیینکننده بود. لذا ببینید این آیات چه میگوید؟شاهدها (۲۴ پاراگراف)
هجرت یعنی نچسبیدن به یک مکان
هجرت به آنجا که باید هجرت کرد، یعنی نچسبیدن به یک مکان. شاید امروز مصداقِ این هجرت برای طلاّب علوم دینیّه و فضلای محترمی که در حوزهها متمکّن و مستقرّند، این باشد که برای تبلیغ به اکنافِ بلادِ اسلامی هجرت کنند.هجرت یعنی دست شستن از مال و خانواده برای پیوستن به جامعهٔ اسلامی
﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا﴾[23] همانا آنکسانیکه ایمان آوردند، ﴿وَ هاجَروا﴾ و هجرت کردند. هجرت کردن یعنی چه؟ یعنی از مشهد رفتند تهران مثلاً ماندند؟ از شهری به شهری مهاجرت کردند و بس؟ نه. اولاً، هجرت کردن بهمعنای یکباره از همهچیز دست شستن بهخاطر هدف، بهخاطر پیوستن به جامعۀ اسلامی، بهخاطر قبول تعهد در مجموعۀ تشکیلات جامعۀ اسلامی محسوب میشود. از مکه که بلند میشدی شما بیرون میآمدی، مغازۀ پرمتاع و پرکالای بهقول امروزیها سرقفلیدار حساسِ مشتریجمعکنِ آبرو آفرینت، دیگر در مکه برای تو وجود نداشت. به سود چپاولگران خونخوارۀ متجاوز مکه، مغازۀ دو، سه دربندی[24] شما ضبط میشد و اموالتان به تاراج …هجرت یعنی سهمگذاری هر فرد در بنای جامعهٔ اسلامی
از سوی دیگری، هجرت یعنی برای بنای کاخ عظیم جامعۀ اسلامی یک خشت بردن. الآن ملاحظه کنید، اینجا بناست ساخته بشود. فرض کنید قرار است که صد قطعۀ چوبِ دیگر، یا هزاران قطعۀ آجر، اینجا روی همدیگر گذاشته بشود، هر بچهای هم یکدانه بردارد بیاید اینجا، اینجا ساخته میشود. هر انسانی یکدانه سنگ بگذارد، یک کاخ باعظمت بهوجود میآید. جامعۀ …خروج از ولایت ظالم و ورود به ولایت عادل؛ از دنبالههای بحث ولایت
… یک جایی وجود ما و هستی ما و همۀ نیروها و نشاطهای ما، تحت فرمانِ ولایت الهی نبود، بلکه تحت فرمان ولایت طاغوتی و شیطانی بود، تعهد الهی ما این است که ما خودمان را از قیدوبند ولایت طاغوت رها کنیم، نجات بدهیم، آزاد کنیم و برویم تحت سایۀ پرمیمنت ولایتِ الله. خارج شدن از آن ولایت ظالم و وارد شدن به آن ولایت عادل، اسمش هجرت است. میبینید که مسئلۀ هجرت، یکی از مسائلیست که در دنبالۀ ولایت مطرح است. لذا ما اول بحث گذاشتیم «4.»؛ یعنی در پیرامون ولایت، سه مطلب را قبلاً ذکر کردیم، این مطلب چهارم است.هجرت از دارالکفر و ولایت طاغوت به دارالایمان و ولایت الله و امام
این نکته را توجه کنید که چون امروز دیگر روز آخر بحث تلاوت و قرآن ما هست، این مبحث تقریباً نیمهکاره میماند. این نکته را عرض کنم، هجرت از دارالکفر، از ولایت غیر خدا، از ولایت شیطان و طاغوت به کجا؟ به دارالهجرة، دارالایمان، تحت ولایتِ الله، تحت ولایت امام؛ تحت ولایت پیغمبر و ولیِّ الهی باید هجرت کرد، این هجرت است. حالا اگر چنانچه یکچنین منطقهای در عالم نبود، چهکار باید کرد؟ در دارالکفر باید ماند؟ یا باید به فکر ایجاد دارالهجرة افتاد؟ خود پیغمبر هم جزوِ مهاجرین بود دیگر، مگر نبود؟ پیغمبر هم هجرت کرد؛ اما قبل از آنیکه پیغمبر هجرت بکند، دارالهجرهای تقریباً وجود …تعرب بعد الهجرة بودن فرار از مسئولیت برای رفاه شخصی، نه هجرت
… استعداد و معلومات را به او داده و به همین دانشگاه امیرکبیری که شما شانهتان زیر بار منّت آن است، پشت کند و در خانهی بیگانه، با منت و با اخم و تَخم کار کند، برای اینکه یک مقدار بیشتر به او پول میدهند. این شد هجرت!؟ هجرت اسلامی این است!؟ نخیر؛ بههیچوجه. هجرت اسلامی این نیست؛ این «تعرّب بعد الهجرة» است؛ این فرار کردن از میدان کار و مسؤولیت و وظیفه و رفتن به جایی است که انسان میخواهد زندگی شخصی خودش را یک مقدار بهتر کند. من بههیچوجه به این کار معتقد نیستم. البته من آن روز هم این نکته را گفتم؛ من حق را به جوانهای بااستعداد خودمان میدهم. اینها حق دارند انتظار داشته باشند و مسؤولان باید برای اینها کار کنند. در این تردیدی نیست؛ اما اگر آنها کوتاهی کردهاند، معنایش این نیست که …احتمال مراد بودن تشکیل مدنیت اسلامی از هجرت در صدر اسلام
بعد، «والهجرة» : هجرت. البته هجرت هم مراحلی دارد. یک روز شاید مرادِ نبىِّ اکرم از هجرت، تشکیل مدنیّت اسلامی بود که لازم بود مردم از حالت زندگىِ رهایی که اعراب، آن روز در «جزیرةالعرب» داشتند، خارج شوند و یک مدنیّت به وجود آورند. تا وقتی که مردم تابع مدنیّت و تجمّع و اجتماعِ به اصطلاح شهری نشوند، نمیشود نسخههای الهی و اسلامی را روی آنها اجرا کرد و آنها را به جایی رساند.تبدیل هجرت علما به حرکت و جریانی در حوزهها با پیشگامی بزرگان
البته، این یک امر فردی هم نیست. ممکن است پنجاه نفر بگویند: «دیگر مسلّم شد که باید پا شویم برویم» و پا شوند بروند. خوب؛ پنجاه نفر این کار را کردند، بعد متوقّف خواهد شد. این، باید در حوزه علمیه قم و به تبع آن در سایر حوزهها، به حرکت و جریان تبدیل شود. راه بیفتند و بروند. مدیریّت حوزه علمیه و اکابر و اعیان و متشخّصین حوزه، این کار را راه بیندازند. اوّل هم از خودشان شروع کنند. بعضی از بزرگان هستند که اگر به شهرهای دیگر بروند، وجودشان در آنجاها انفع از قم خواهد بود. حتی درباره بزرگان هم چنین چیزی وجود دارد. خوب؛ یک نفر مثل آیةاللَّه میلانی رضواناللَّهتعالیعلیه، از کربلا که دَمِ گوش نجف بود و مثل ایشان در نجف و کربلا تعداد زیادی …نبودن ولایت با مؤمنان هجرتنکرده تا به تعهد ایمانی عمل کنند
﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾، اینجا را دقت کنید، اما آنکسانیکه ایمان آوردند، باور قلبی هم هست، اما ﴿وَ لَم يُهاجِروا﴾ از خانۀ ملکی مشجّرِ[27] راحت، دل نکَندند و هجرت ننمودند ـ حالا مشجّری هم که نبود خانههای آنجا ـ ﴿وَ لَم يُهاجِروا﴾ هجرت نکردند، ایمان آوردند، اما به این تعهد ایمانی عمل نکردند، اینها چطورند؟ اینها را میفرماید که ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتّى يُهاجِروا﴾ اینها به شما پیوسته نیستند، جزوِ شما نیستند، میان شما و آنها ولایت و بههمپیوستگی نیست، تا کِی؟ ﴿حَتّى يُهاجِروا﴾ تا وقتیکه به تعهد ایمانی عمل کنند. ایمان خشک و خالی در دنیا هم اثر نمیدهد برادر، در جامعۀ اسلامی هم منشأ اثر قرار نمیگیرد، در آخرت که جای خود دارد. ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتّى يُهاجِروا﴾.هجرت به جامعهٔ اسلامی نوبنیاد، شرط قطعی پذیرش ایمان در صدر اسلام
… خب چرا؟ ایمان لازم است؟ ایمان دارم، صد بار هم میگویم، در دلم، به زبانم، یواش که کسی البته نشنود، خدا یکیست، پیغمبر هم برحق است. نماز از من میخواهد پیغمبر، میخوانم، روزه میخواهد، عوض سی روز، شصت روز میگیرم، چرا بروم مدینه؟ بعضی اینجوری فکر میکردند. هجرت در آنجا لازم بود. جامعۀ اسلامی نوبنیاد بود، باید میرفتند، باید تقویت میکردند و باید آن جامعه را درمقابل دشمنانش آسیبناپذیر میساختند؛ لذا هجرت شرط قطعی قبول ایمان بود.هجرت نکردن بهمنزلهٔ بر دوش نگرفتن تعهد ایمان
﴿اُولٰٓئِكَ بَعضُهُم اَولِياءُ بَعٍ﴾ آنها بعضی اولیای بعضی دیگرند. ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ ـ اینجا را گوش کن ـ اما آنکسانیکه ایمان آوردند، در دلشان باور کردند که تو پیغمبری، اما ﴿وَ لَم يُهاجِروا﴾ اما هجرت نکردند، تعهد ایمان را بر دوش نگرفتند، ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتَّى يُهاجِروا﴾ شما با اینها هیچ پیوستگی و ارتباطی ندارید، تا وقتیکه هجرت کنند. تا هجرت نکردند و آنجا هستند، بیگانۀ از شما هستند. هیچ رابطه و پیوند اسلامی و برادری میان شما نیست.پاسخ فرشتگان به مستضعفان: آیا زمین خدا گسترده نبود تا هجرت کنید
عقیدۀ سعدی هم با عقیدۀ این ملائکه یکی بوده. فرشتگان پروردگار میگویند، ﴿قالوا﴾، گویند: ﴿اَلَم تَكُن اَرضُ اللهِ واسِعَةً فَتُهاجِروا فيها﴾ بابا آنجا مستضعف بودید، زمین پروردگار هم منحصر به همانجا بود؟ همۀ دنیا خلاصه شده بود در همان جامعهای که شما در آن جامعه، مستضعفانه زندگی میکردید؟ سرزمین خدا گسترده نبود تا شما از این زندان خارج بشوید، بروید به یک نقطۀ آزادی؟ به یک نقطهای که بتوانید خدا را عبادت بکنید، به یک نقطهای که بتوانید نیروهایتان را در راه صحیح بهکار بیندازید، به یک نقطهای که مستضعف در آن نقطه نباشید، در دنیا چنین جایی نبود؟ ﴿قالوا اَ لَم تَكُن اَرضُ اللهِ واسِعَةً﴾ آیا نبود زمین خدا گسترده و وسیع؟ ﴿فَتُهاجِروا فيها﴾ تا در زمین خدا هجرت کنید، و جای دیگر بروید؟ دیگر جواب ندارند بدهند، چه بگویند بیچارهها، معروف است که حرف حساب، جواب ندارد. لذاست که قرآن، در فرجام و سرانجام این …استثنای ناتوانان، پیران، کودکان و زنان ناتوان از هجرت و امید عفو الهی
البته یک استثنا دارد، همه نمیتوانند هجرت کنند، همه نمیتوانند خودشان را از آن بند نظام جاهلی نجات بدهند؛ یک عدهای ناتوانند، یک عدهای پیرند، یک عدهای کودکند، یک عدهای زنانی هستند که امکان این کار برایشان نیست. لذا اینها مستثنی میشوند، ﴿اِلَّا المُستَضعَفينَ﴾ مگر آن ضعیفان و ناتوانان، ﴿مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الوِلدانِ﴾ مرد، زن، فرزندان که، ﴿لا يَسۡتَطيعونَ حيلَةً﴾ که چارهای ندارند، کاری از آنها بر نمیآید، ﴿وَ لا يَهتَدونَ سَبيلاً﴾ راهی پیدا نمیکنند بهسوی منطقۀ نور، بهسوی منطقۀ اسلام و عبودیت خدا راهی پیدا نمیکنند، نمیتوانند کاری بکنند، ﴿فَاُولٰٓئِكَ﴾ پس اینهایی که کاری نمیتوانند بکنند، ﴿عَسَى اللهُ اَن يَعفُوَ عَنهُم﴾ امید است که خدا از آنان عفو کند. ببینید، عین عبارت قرآن است؛ امید است که خدایِ متعال از آنان عفو کند، اینجور است تکلیف. ﴿وَ كانَ اللهُ عَفُوًّا غَفوراً﴾ و خدا عفوکننده و دارای مغفرت است.وعدهٔ قرآن به مهاجر در راه خدا: جولانگاه فراوان و گشایش
بعد برای اینکه آنکسانیکه خطاب هجرت به آنهاست، احساس نکنند، خیال نکنند که هجرت برای آنها مایۀ بدبختی و زیان خواهد شد، که چگونه خواهد شد، میتوانیم، نمیتوانیم؟ به جایی دست پیدا میکنیم، نمیکنیم؟ در جواب میفرماید: ﴿وَ مَن يُهاجِر في سَبيلِ اللهِ﴾ آنکسیکه مهاجرت میکند در راه خدا، ﴿يَجِد فِي الاَرضِ مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً﴾ مییابد در زمین، جولانگاهی بسیار و سرزمینی گسترده. میبیند عجب پروازی میشود کرد در دنیا؛ عجب به کام دل، پر و بالی میتوان زد در جامعۀ اسلامی، تا حالا پر و بال ما و پرواز ما، وقتیکه خیلی اوج میگرفتیم، تا سقف قفس بود. عجب آفاقیست، عجب پهناور! در مکه، بیچاره نمازش را بهزور میخواند، اگر خیلی حِدّت[19] میکرد، در مسجدالحرام دو رکعت نماز میخواند، بعد هم مفصل کتک نوشِ جان میکرد. دیگر نهایت مسلمانی این بود، نه بیشتر از این. بعد که هجرت کرد، آمد به سرزمین آزاد، به هوای …گشایش و جولانگاه فراوان برای مهاجر بهسوی جامعهٔ الهی
دیروز اگر میفهمیدند یک درهم در راه خدا در مکه داده، سیخداغش میکردند و زیر شکنجه آتشش میزدند؛ وقتیکه بیایی در راه خدا مهاجرت کنی بهسوی مدینةُ الرَّسول، ای مسلمان صدر اسلام، آنوقت میبینی که چه جولانگاهیست، چه جای پروازیست، چطور انسان میتواند به کام دل، پر و بال بزند. ﴿وَ مَن يُهاجِر في سَبيلِ اللهِ﴾ هرکه مهاجرت میکند در راه خدا، ﴿يَجِد فِي الاَرضِ﴾ یعنی بهسوی جامعۀ الهی و اسلامی، مییابد در زمین ﴿مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً﴾ جولانگاهی، پروازگاهی فراوان و وسعتی، گشایشی، گستردگیای.پاداش الهی مهاجری که در بین راه بمیرد، چون کار خود را کرده
حالا اگر چنانچه در راه خدا حرکت کردی از مکه، از دارالکفر بهسوی دارالهجرة حرکت کردی، در بین راه جانت را خدا گرفت، مُردی، اینجا چطور است؟ میگویند آنوقت تو، اجرت و پاداشت با خداست؛ چون تو کار خودت را کردی. حرکتی که لازم بود انجام بدهی، از تو سر زد،گاه لازم بودن ایجاد دارالهجره با هجرت گروهی از انسانها
گاهی لازم میشود که گروهی از انسانها با هجرت خود، نقطۀ شروع هجرت را آغاز کنند، جامعۀ الهی و اسلامی را بنیانگذاری کنند، بهوجود بیاورند، دارالهجرة ایجاد کنند، آنوقت مؤمنین به آنجا هجرت کنند. غرض، این حاصلِ مطلب دربارۀ هجرت است.ارزش هجرت از خانه و خانواده برای جهاد فیسبیلالله
یک امتیاز این است که اینها داوطلبانه به استقبال شهادت رفتند؛ یک وقت انسان در خانهی خودش نشسته، دشمن به او حمله میکند، موشک میخورد، شهید میشود؛ او هم شهید است امّا فرق میکند با کسی که از خانه بیرون میآید «وَ مَن یَخرُج مِن بَیتِهِ مُهاجِراً إِلَی الله»[1] و هجرت میکند؛ این یک هجرت باارزش است؛ از خانهی خودشان، از راحت خودشان، از میان زن و فرزند و پدر و مادر، خودشان را بیرون میکشند و به سراغ جهاد فیسبیلالله میروند. این یک امتیاز بزرگ است. البتّه در جنگ تحمیلی هم از این قبیل زیاد داشتیم، لکن این معنا در مورد شهدای عزیزی که یا در عراق یا در سوریه در دفاع از حرمهای مطهّر ائمّه به شهادت رسیدند عمومیّت دارد و همهشان از این قبیلند.حصول پیوند ولایی میان مسلمانان با هجرت و نه تنها با ایمان
… است از پیوستگی، پیوند، درهمپیچیدن و در هم تنیدگی. این، معنای ولایت است. چیزی که مفهوم وحدت، دست به دست هم دادن، با هم بودن، با هم حرکت کردن، اتّحاد در هدف، اتّحاد در راه و وحدت در همه شؤون سیاسی و اجتماعی را برای انسان، تداعی میکند. ولایت، یعنی پیوند. «والذین آمنوا و لم یهاجراو مالکم من ولایتهم من شیء حتی یهاجروا[1] » یعنی این. پیوند افراد جامعه اسلامی، با هجرت حاصل میشود؛ نه فقط با ایمان. ایمان کافی نیست.مراحل هجرت در صدر اسلام و هجرت عشایر به شهرها
یک مرحلهاش، هجرت به «دارالهجرة» بود. بعد، هجرت به شهرها بود که عشایر و قبایل چادرنشین، به فرموده پیغمبر اکرم، از جاهای مختلف، به شهرها هجرت میکردند. اگر هجرت نمیکردند، ولو در جهاد هم شرکت میکردند، از غنیمتْ حقّی به آنها داده نمیشد. در روایات ما هم هست. انشاءاللَّه، در «کتاب جهاد» به آنها میرسیم و بحث میکنیم.پیششرط نکردن امکانات مادی برای هجرت علما با وجود نیاز به آن
… وجود دارد که محتاجِ عالِمِ دینی است و علمای دینی باید به آنجاها بروند. البته بدون پیش شرط. چون بعضی به ما میگویند باید فلان امکانات، فلان تسهیلات، چه و چه، فراهم باشد تا ما برویم! ما نمیگوییم که احتیاج به امور مادّی و شرایط زندگی نیست. البته که احتیاج هست. اما این را باید جزو طلبات قهری دانست. خوب؛ این در همه جا وجود دارد. پس، نباید آن را به عنوان «پیش شرط» فرض کرد. باید راه بیفتند و باید همّت گماشته شود.گروههای گریخته از نظامهای طاغوتی بهسوی خدا، نمونهٔ مسلمان زیستن
… نیروها و قدرتها و استعدادهای یک انسان، دربست در اختیار خدا بودن. همهچیزشان، مالشان در اختیار خدا، جانشان در اختیار خدا، فعالیت و حرکت روزانهشان در اختیار خدا، خواب شبشان در اختیار خدا، اندیشه و فکرشان در اختیار خدا. آیا مثالی میتوانید برایش بزنید؟ بله. هم در اجتماعاتی بهصورت جامعه و مدنیت مثال داریم، هم در گروهها مثال داریم؛ در گروههای عصیانگری که از نظامهای طاغوتی آمدند بیرون و گریختند و هجرت بهسوی خدا کردند، مثال داریم.پاداش مهاجری که در راه خدا و پیامبر بمیرد، بر عهدهٔ خدا
﴿مَن يخَرُج مِن بَيتِهِ مُهاجِراً اِلَى اللهِ وَ رَسولِهِ﴾ آنکسیکه از خانۀ خود خارج میشود، درحالیکه دارد مهاجرت میکند بهسوی خدا و پیامبرش، ﴿ثُمَّ يُدرِكهُ المَوُ﴾ بین راه، مرگ او را درک میکند، ﴿فَقَد وَقَعَ اَجرُهُ عَلَى اللهِ﴾ پس بیگمان پاداش او بر عهدۀ خدا و بر ذمۀ خداست، ﴿وَ كانَ اللهُ غَفوراً رَحيماً﴾ و خدا آمرزنده و دارای بخشایندگیست.دل نبستن به یک دیار، زیرا زمین فراخ است
به هیچ یار مده خاطر و به هیچ دیار که بر و بحر فراخ است و آدمی بسیار