رد انکار نوآوری در دین و لزوم آن با روش و به دست اهل فن
… خودمان، فقط چند سطل آب از این چشمهی جوشان برداشتهایم؛ تلاش کنیم و فکرهای نو و حرفهای نو در زمینههای مختلف تولید کنیم. این قرآن یک اقیانوس بی پایان است؛ خیلی حقایق هست؛ نه «خیلی»، بلکه بیشترِ حقایق عالم را که ما از قرآن میتوانیم بفهمیم، هنوز نفهمیدهایم. فکر کردن، استخراج کردن، نوآوری کردن و سخن نو را در مقابل افکار عمومی متفکران و اندیشمندان مسلمان قرار دادن، یکی از کارهای ماست. البته پیداست که این کار مثل همهی کارهای دیگر، باید با اسلوب و فن خود انجام بگیرد؛ این یک متد دارد و خارج از آن متد نمیشود کار را انجام داد. آن کسی که اصلاً در یک فنی وارد نیست، نمیشود به او گفت در این فن نوآوری بکن؛ این کار کسانی است که واردند؛ مطلعند؛ با کتاب و سنت و با قرآن آشنایند؛ فنان این فناند. از کسی که اصلاً موسیقی بلد نیست، نمیشود گفت یک آهنگ تازه بساز؛ چگونه بسازد؟ پرچم برادری اسلامی …
لزوم استخراج سخنان تازهٔ دین و نشناختن کامل دین تاکنون
… ما که قابل این حرفها نیستیم؛ بزرگان، امثال شماها ــ بزرگترها میگویند هر وقت ما به قرآن مراجعه میکنیم، تدبّر میکنیم، یک حرفى مىیابیم که قبلاً نیافته بودیم. خیلى خوب، این حرف تازه است. بعضىها نگویند هر چه حرف تازه است، در دین است؛ چه حرف تازهاى میخواهید؟ خب بله، ما همان دین را درست نشناختهایم! حرفهاى تازهى دین را باید دربیاوریم؛ «یک عمر میتوان سخن از زلف یار گفت».[18] این جور نیست که همهى حرفهاى دین همین چهار کلمه حرفى است که من و شما در منبرهایمان یا در کتاب علمىمان یا کتاب تبلیغىمان یا در رسالهمان بیان کردیم؛ نخیر، بیش از اینها است؛ شما برو جلو، خدا به تو خواهد داد؛ حرف جدید خواهد داد. این همه حرف تازه هست.
نقد نوآوری لاقیدانه در دین و نوآوری امام متکی بر مبانی دینی
خصوصیت دوم، دینداری و ایمانِ روشنبینانه بود. او متعبّد بود؛ اما تعبّدی دور از تحجّر و توقّف. او روشنبین و روشنفکر و نوآور در مباحث دینی بود؛ اما نوآوری دور از لاقیدیهای نوآوران. خیلیها در زمینه مسائل دینی، سخن نویی را به میدان میآورند؛ اما این سخن نو، نشانهی لاقیدی و لاابالیگری آنها در وفاداری به متون اسلامی است؛ سخنِ آنهاست، نه سخن دین! روشنبینی و نوآورىِ امام، متّکی به دین و مبانی دینی بود؛ لذا آنچه را که در زمینه مسائل اعتقادی و اخلاقی و فقهی اسلام عرضه کرد و نو بود، آنچنان بود که متبحّرترین و واردترین کسانی که در این علوم و دانشها ورود داشتند، در مقابل آن اظهار تسلیم کردند و آن را به عنوان یک سخنِ بابنیاد پذیرفتند؛ نه به عنوان سخنی که متّکی …
نیاز به فکر جدید چون هیچ فقیهی فقه حکومت را کامل استخراج نکرده
… فقه یک شکلى است براى حکومت؛ یک شکلى است براى نظام اجتماعى که منها[21] الحکومه؛ حکومت جزئى از یک نظام اجتماعى است. خب، چه کسى میتواند ادّعا کند و کدام یک از فقها میتوانند بگویند ما همهى این را تروتازه و شسته و رُفته درآوردهایم؛ بفرمایید در اختیار شما؟ هیچ کس چنین ادّعائى را نکرده و نمیکند. قطعاً کسى نمیتواند چنین ادّعائى کند. خیلى خوب، باید برویم، پیدا کنیم اینها را. پس فکر جدید [لازم است].