در دورهى بعد، یعنى در دوران مشروطیّت، چه در قضایاى مشروطیّت اوّل و چه در دوران استبداد صغیر که دوباره مشروطیّت در ایران جان گرفت، آن نیروى اصلى و محرّک، از تبریز ــ مرکز آذربایجان ــ رها شد و آزادى را براى ایران بزرگ به بار آورد.
اختلاف علمای تبریز در موافقت و مخالفت با مشروطه
… حسن مجتهد، بعداً مرحوم آمیرزا صادق آقاى تبریزى، آمیرزا محسن آقاى تبریزى و این علماى معروف بزرگ تبریز که علم اینها، تقواى اینها، قضایاى اینها، حوزههاى درس اینها، عبادت اینها و بقیّهى مسائلشان و بعد هم مسائل سیاسى در این شهر بزرگ داستانها و ماجراهایى دارد؛ یک عدّه از علماى تبریز در طرف مشروطه، یک عدّه در طرف ضدّ مشروطه؛ هر دو دسته هم از علما، هر دو دسته هم عالِم، مجتهد، فقیه و داراى مرید و دوستان و علاقهمندان. شهر باعظمت تبریز هم با آن جمعیّت زیاد و آن فضاى وسیع آن شهر ــ که شاید در ایران در آن وقتها، اوّلشهر بوده است؛ از تهران هم شاید آن زمانها بزرگتر بوده است ــ محلّ قضایاى گوناگون و اختلافات فراوان در قضایاى مشروطیّت [بوده است که] بخش مهمّى [از آن] به خاطر اختلافات همین علماى بزرگ، همین شخصیّتهاى معروف [بود]؛ یک طرف امامجمعه[7] و شیخ سلیم،[8] شیخالاسلام[9] و ثقةالاسلام[10] و دیگران، یک طرف هم آمیرزا حسن مجتهد و بقیّهى علما؛ قبل از آنها یک جور، بعد از آنها یک جور. البتّه به نظر این بندهى حقیر، سعى همهى آنها مشکور است؛ زیرا که فقیه بودند و به وظایف خودشان عمل …
امضای مشروطه از سوی علما برای یک قدم نزدیکتر شدن به حکومت اسلامی
… اهل بیت فهمیدهام که کسى از این بیت و این خاندان ــ یعنى خاندان بنىهاشم ــ در این دوران غیبت به حکومت میرسد و تشکیل حکومتى میدهد و من امیدوار بودم که او، من باشم. گویا آن بزرگوار شرایطش را در خودش جمع میدیده که طبعاً لابد در کسى مثل ابنطاووس جمع هم بوده. خب، ببینید آرزوى علماى بزرگ، آرزوى ائمّهى معصومین، در نزدیک به زمان خود ما، علماى بزرگى که مشروطیّت را امضا کردند، مثل مرحوم آخوند خراسانى و آشیخ عبدالله مازندرانى و مرحوم آسیّداسماعیل صدر و دیگرانى که مشروطه را امضا کردند، و حرفشان این بود که میگفتند ما یک قدم به آنچه به حکومت اسلامى نزدیک است، نزدیکتر میشویم؛ یعنى براى خاطر یک قدم و یک حکم اسلامى، وقتى مرحوم شیخ فضلالله نورى و دیگران، آن اصل[17] را در متمّم قانون اساسى دوران مشروطه گذاشتند، به نظرشان میرسید که کار بسیار بزرگى کردهاند؛ واقعاً هم کار بزرگى بود.