… دستان نوازشگر، با خدمت به ضعفا، به بچّههای یتیم، به خانوادههای بیسرپرست؛ گاهی اینجوری اِعمال عدالت میکرد؛ گاهی عدالت را با ذوالفقار اِعمال میکرد؛ [یعنی] نقطهی مقابل، با شمشیر دودَمِ بُرندهای که در طول تاریخ هیچ سلاحی به اندازهی ذوالفقار مدح نشده است؛ گاهی با زبان رسا و حکمت؛ عباراتی که فراتر از سطح ادبیّات عرب است، مثل نهجالبلاغه. عدالت را اینجوری [بیان میکند]؛ به آن کسانی که حکّام او هستند، استاندارهای او هستند نامه مینویسد، درس عدالت است. یعنی وقتی انسان نگاه کند، واقعاً نوشتهی امیرالمؤمنین به مالک اشتر[2] که فرمان حکومت او است ــ که به غلط میگویند عهدنامه؛ عهدنامه نیست، فرمان است، …
لزوم تکیه بر جملات نهجالبلاغه و یادگیری از آن
این درس البتّه درس امیرالمؤمنین است. من یک عبارتی را یادداشت کردهام از امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام)؛ ماها روی این جملات نهجالبلاغه خیلی باید تکیه کنیم، از نهجالبلاغه خیلی باید یاد بگیریم. این در فرمان امام به مالک اشتر است که بهغلط به آن میگویند «عهدنامه»؛ عهدنامه نیست، فرمان حکومتی است؛ فرمان امام به مالک اشتر است. در آنجا خیلی حرف هست؛ یک دریا مروارید در این فرمان امام وجود دارد، یک تکّهاش این است که فرمود: وَ اِنَّما عِمادُ الدّینِ وَ …
فخامت، استحکام و زیبایی نهجالبلاغه
… مال دورهی جاهلی و مخضرمین[5] است؛ اینها در زمان نزول قرآن بودند، زنده بودند، [امّا] هیچ کدام نتوانستند یک ذرّه ایراد بگیرند یا بگویند ما هم میتوانیم مثل این را بگوییم. قرآن چند بار گفته «فَأتوا بِسورَةٍ مِن مِثلِه»؛[6] یک آیهاش را هم نتوانستند بیاورند. نهجالبلاغه در نهایتِ فخامت و استحکام و زیبایی است؛ صحیفهی سجّادیّه همینطور؛ دعای ابوحمزهی ثمالی، دعای روز عرفهی امام حسین و دعاهای گوناگون، در نهایتِ زیبایی است؛ این هنر شما دنبالهی آن هنر است. جامع بودن این هنر به این است که همهی بخشهایش زیبا باشد؛ فقط زیبایی ظاهری کافی نیست، محتوا هم بایستی زیبا باشد، …
توصیه به مراجعه و خواندن نامهٔ امیرالمؤمنین (ع) به امام حسن (ع)
… بِالمَوعِظَه»؛ دلت را با شنیدن موعظه زنده کن! این را امیرالمؤمنین میگوید، آن هم به کسی مثل امام حسن، فرزند بزرگش، فرزند محبوبش؛ و جالب است بدانید این نامه را امیرالمؤمنین در راه برگشت از صفّین در آن بحبوحهی مسائل گوناگونی که روی سر ایشان ریخته بود نوشته؛ نامهای که در نهجالبلاغه است، بد هم نیست که مراجعه کنید، نگاه کنید بخوانید. اَحیِ قَلبَکَ بِالمَوعِظَه؛ حالا موعظه لازم است.
درس انسانهای والا
درعینحال انسان وقتی مجموع قضایا را نگاه میکند، میبیند در این مصاف طولانی، پیروز نهایی، امیرالمؤمنین است. امروز شما ملاحظه کنید نام امیرالمؤمنین، شخصیّت امیرالمؤمنین در آفاق عظیم بشر و تاریخ انسان کجا است؛ در اوج است و از دشمنان او خبری نیست. نهجالبلاغهی او درس انسانهای والا است؛ سیرهی او برجستهترین و درخشانترین سیرهی یک انسان بعد از نبیّ مکرّم اسلام است؛ عدالت او، عبادت او و شخصیّت عظیم او امروز در دنیا برجسته است؛ راه او بر راه دشمنانش پیروز شده است و پیروز نهایی، امیرالمؤمنین بود.
شرح مفصل علامه جعفری بر نهجالبلاغه
… (رحمةاللهعلیه) ازاینجهت که هیچ بخشی از گسترهی عظیم علمی و فکری، ایشان را از بخش دیگر غافل نمیکرد [برجسته بود]. حالا ملاحظه کنید ایشان در آنِ واحد، هم شرحمثنوی دارد، هم شرحنهجالبلاغه دارد؛ خب مثنوی و نهجالبلاغه یک تفاوتهای عمقی و جوهری با هم دارند. ایشان یک شرح مفصّل برای مثنوی، بعد هم یک شرح مفصّل برای نهجالبلاغه نوشتهاند، و در اختیار افکار عمومی گذاشتهاند.
هدایت جورج جرداق به شخصیت امیرالمؤمنین (ع) با آشنایی با نهجالبلاغه
… و او را بشناسید و بروید دنبال احوالش احترام میکنید. افرادی از اهل سنّت که دربارهی فضائل امیرالمؤمنین در طول سالهای متمادی نوشتهاند بسیارند؛ جورج جرداق مسیحی،[5] آن کتاب پنج جلدی را نوشته؛ یک مسیحی دربارهی امیرالمؤمنین سالها قبل عاشقانه کتاب مینویسد. همین شخصیّت آمد اینجا پیش من و راجع به کتابش صحبت شد،[6] گفت من از دوران نوجوانی با نهجالبلاغه آشنا شدم، نهجالبلاغه مرا به شخصیّت علیّبنابیطالب هدایت کرد؛ این کتاب را نوشت: الامام علی صوت العدالة الانسانیّة. کسی که اصلاً دین هم نداشته باشد -یعنی به هیچ دینی معتقد نباشد- وقتی شخصیّت امیرالمؤمنین را بشناسد، در مقابل او خضوع میکند، تعظیم میکند.
درک حکمتهای عمیق آن ویژهٔ فرزانگان و صاحبان علم ژرف
… برسد. اعماق شخصیت اقیانوسگونهی امیرالمؤمنین را جز کسانی که خودشان مثل او مرتبط با منبع غیب بودند و مستفیض از افاضهی الهی بودند، کسی نتوانسته است درک کند و نمیتواند درک کند. آنچه ما میبینیم ظواهر امر است؛ نشانههاست. این را هم همهی ما نمیتوانیم ببینیم؛ این حکمتهای عمیقی که در نهجالبلاغه است، در کلمات قصار امیرالمؤمنین هست، همهی ما نمیتوانیم درک کنیم؛ فرزانگان بزرگ و صاحبان عقل و علم ژرف هستند که اینها را درک میکنند. ما که نگاه میکنیم، آنچه از امیرالمؤمنین میبینیم، اینهاست: شجاعت او، عبادت او، جوانمردی او، پایبندی او به امر و نهی الهی، جهاد او، ایثار و از خودگذشتگی او، زمانشناسی او، انسانشناسی او، رحم و مروت و رقت قلب او نسبت به ضعفا، بیباکی او در مقابل گردنکشان و …
حضور عدالت در سراسر نهجالبلاغه
… را همه میدانند که توان و بنیهی روحی و معنوی و حتّی جسمانی انسانهایی پایینتر از امیرالمؤمنین، آنقدر نیست که به آن قلّه برسند؛ اما حرکت به سمت قلّه را بایستی زنده نگه داشت. بنابراین عدالت و عدالتخواهی و تزیین عدالت، از چیزهایی است که نباید آن را فراموش کرد. شما نهجالبلاغه را که نگاه میکنید، میبینید در سر تا پای نهجالبلاغه عدالت وجود دارد. اعتقاد جدّی بنده این است که بسیاری از ناکامیهای امروز ما در عرصهی رسیدن به هدفهای انقلاب و ادارهی مطلوب کشور، بهخاطر کم اعتنایی به عدالت است. هرکدام از ما نسبت به خودمان اغماض میکنیم. اسم عدالت را میآوریم و به آن تحریض هم میکنیم؛ اما در مقام عمل نسبت به …
زهد از برجستهترین موضوعات نهجالبلاغه
نمونهی دیگر، زهد و سازندگی است. امیرالمؤمنین، زهد و بیرغبتی به دنیایش، مَثَل است. شاید برجستهترین و یا یکی از برجستهترین موضوعات نهجالبلاغه، زهد نهجالبلاغه است. همین امیرالمؤمنین، در طول بیست و پنج سال مابین رحلت پیامبر و رسیدنش به حکومت، از مال شخصی خود، کارهای آبادسازی میکرد، باغ درست میکرد، چاه حفر میکرد، آب جاری میکرد، مزرعه درست میکرد. عجیب این است که همه را هم در راه خدا میداد!
توصیه به خواندن نهجالبلاغه برای مردم
… استفاده شود و همانطور که خودِ حسینبنعلی علیهالسّلام به برکت جهادش، اسلام را زنده کرد (اسلام، در حقیقت زنده شده و آزاد شده خون و قیام حسینبنعلی است) امروز هم شما به انگیزه یاد، نام و منبر آن بزرگوار، حقایق اسلامی را بیان کنید؛ قرآن و حدیث را معرفی کنید؛ نهجالبلاغه را برای مردم بخوانید؛ حقایق اسلامی، از جمله همین حقیقت مبارکی را که امروز در حکومت حق، یعنی نظام علوی، ولوی و نبوی جمهوری اسلامی، تجسّد پیدا کرده است برای مردم بیان کنید. این، جزو بالاترین معارف اسلامی است. خیال نکنند که میشود اسلام را تبیین کرد و از حاکمیت اسلام - که امروز در این …
رد شدید انزوای از دنیا به خیال اصلاح آخرت
… که دنیاى امروز طلب میکند و نیازمند آن است بسازند، غافل بماند، باز یک بال دیگر شکسته است. خیال نکنید که اسلام طرفدار این است که همهچیز منحصر بشود در مسائل روحى و معنوى و بکل نظر به مادّیّات نباشد؛ نه، این انحراف همان اندازه بزرگ است که آن انحراف اوّل. انزواى از دنیا و زندگى را اسلام گاهى بسیار روشنتر رد کرده است که در کلمات امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در نهجالبلاغه این را مشاهده میکنید. نهجالبلاغهاى که کتاب زهد است، آنچنان فریاد میزند بر سر آن کسى که زندگى دنیا را رها کرده است به خیالى که آخرت خودش را درست کند؛ اسلام اینجورى نیست. خب، پس این دو باید باشند امّا با هم باید باشند. این دو نهاد دانشجویى باید هر دو کار کنند امّا هم خوب کار کنند، هم نسبت به یکدیگر ارتباطات عاطفى درستى داشته باشند، یکدیگر را طرد نکنند.
مجلسی نخستین فصلبندیکنندهٔ نهجالبلاغه
… غربى او، هادى او بوده براى تفصیل قرآن. [امّا علّامهی مجلسى] یک تفصیلى کرده که یک عالِم دینى از آن تفصیل میتواند استفاده بکند. بنابراین ایشان اوّلین مفصّل قرآن است؛ اوّلین قرآن موضوعى را ایشان نوشته، و به همان مناسبت، ایشان تفسیر کرده این آیات مفصّله را. [همچنین] اوّل کسى که نهجالبلاغه را تفصیل کرده، فصلبندى کرده، [ایشان] است؛ نهجالبلاغهی تفصیلى. توجّه میکنید؟ ایشان احادیث را فصلبندى کرده، آن هم یک فصلبندى وسیع! واقعاً فوقالعاده است؛ کار مجلسى قابل بیان نیست؛ اصلاً عظمت کار مجلسى در بحار و در کارهاى حاشیهاى آن، در کلمات نمیگنجد؛ این مرآتالعقول و ملاذالاخیار و مانند اینها، …
منبع سمعی مفید در مسئلهٔ صفات باری
برای نمونه میتوان اشاره کرد که در مسألهی صفات باری، معتزله از نفی صفات در کلمات واصل بن عطاء و نظریهی نیابت ذات از صفات، تا رسیدن به نظریه توحید به معنای عدم زیادهی صفات بر ذات و اینکه صفات حق تعالی عین ذات او در وجود است، راه درازی را پیمودهاند، در حالی که این مسأله در کلمات مفید، متخذ از سمع یعنی نهج البلاغه و روایات صادره از ائمه (علیهمالسّلام) است. حتی از این روایات استفاده میشود که این مباحث در زمان ائمه (علیهمالسّلام) میان شیعیان مطرح بوده و دربارهی آن از منبع لایزال علم اهل بیت استفاده میکردهاند (رجوع شود به کافی ج ۱ ص ۱۰۷ باب صفات الذات و به فصول گوناگون از توحید صدوق و خطبه نهج البلاغه).
همانندی خطبهٔ توحید با دعای تحمید صحیفهٔ سجادیه
جهت دیگری که در دعا هست، این است که در دعاهایی که از ائمه علیهمالسّلام به ما رسیده است، درسهای بزرگی از معارف اسلام نهفته است. این صحیفهی سجادیه را اگر مطالعه کنید و جنبهی دعایی کلمات را ندیده بگیرید، هر دعای آن یک درس عالی از معارف اسلامی و قرآنی است. اگر کسی خطبهی امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، در توحید را که خطبهی اول نهجالبلاغه است، جلو خودش بگذارد، یا دعای اول صحیفهی سجادیه را که در تحمید است - حمد الهی است - جلو خودش بگذارد، میبیند این دو مثل همند و فرقی با هم ندارند. خطبهاند و درسند. امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، در مقابل جمعی از مردم ایستاده و معارف الهی را بیان کرده و امام سجاد علیهالصّلاةوالسّلام، دعا کرده و به زبان دعا، همان معارف را بیان فرموده است. یا دعای هشتم نهجالبلاغه - که من بعضی از فقراتش را یادداشت کردهام - یک درس …
همانندی حمد و ثنای صحیفهٔ سجادیه با خطبهٔ اول نهجالبلاغه
… نبوت، ترسیم چهرهى پیغمبر ما و تأثیرى که بعثت پیغمبر بر روى جهان و بر روى حرکت بشریت داشت، بیان مسألهى قیامت، مسألهى امامت، مسألهى انسان، معارف گوناگونى که در اسلام هست، صفات الهى و خلاصه همهى اصول اصلى اعتقادات و معارف اسلامى در صحیفهى سجادیه آمده. شما وقتى به دعاى صحیفهى سجادیه نگاه مىکنید، حمد و ثنائى که در این دعا هست، شبیه همان مطالب و بیانات و تعبیراتى است که در نهجالبلاغهى امیرالمؤمنین در خطبهى اول مثلاً - که دربارهى توحید و صفات الهى هست - شبیه اوست. یعنى آن خطبه است این دعاست، اما لحن و محتوا و مطلب و حتى بعضى از عبارات با یکدیگر یکسان است. در قالب دعا این معارف را بیان کردند. خط دوم در صحیفهى سجادیه انسانسازى است. فقط دانستن کافى نیست، شدن کافى است. دانستن معارف اسلامى کسى را مسلمان نمىکند. تخلق به کیفیات و اخلاقیات اسلامى است که انسان را یک مسلمان مىسازد. توکل به خدا، تقواى الهى، اجتناب از …
گستردگی بحث حکومت و ضرورت تحقیق در پی کنگره
بنده با تصور یک ساعت وقت میآمدم به جلسه و طبق معمول جلسات یک ساعت را به یک ساعت و نیم هم قابل افزایش میدانستم، لکن سه ربع ساعت وقت به بنده داده شده. مسألهی حکومت در نهجالبلاغه یک مسألهی بسیار گستردهای است. فکر میکنم برای برادران و خواهرانی که مایلند در باب نهجالبلاغه دست به تحقیق و مطالعه بزنند در این سه ربع ساعت عناوین موضوعات را بشود گفت، و حقیقت این است که اگر از این جلسات با این ضیق وقت بشود استفادهای کرد آن استفاده را باید در کارهایی دانست که به دنبال این اجتماعات انجام خواهد گرفت. از برادر عزیزمان جناب آقای مصطفوی هم - که از یاران دیرین نهجالبلاغه هستند - به خاطر چند دقیقه وقتی که لطف کردند متشکرم.
نهجالبلاغه بهعنوان کتاب تقوا
بزرگترین خصوصیت او، تقواست. و نهجالبلاغۀ او، کتاب تقواست و زندگی او، راه و رسم تقواست. (1377/10/18) این آیۀ شریفۀ «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»[4] در شأن امیرالمؤمنین نازل شده و تأویل این آیه علیبنابیطالب علیهالصلاةوالسلام است. آیه میگوید در میان مردم کسانی هستند که جان خودشان را، وجود خودشان، یعنی عزیزترین …
دریغ بودن نفهمیدن سخن امیرالمؤمنین (ع) و لزوم تأمل در آن
… گذشتۀ بشر ارتباط دارد. این قانونی که امیرالمؤمنین اینجا بیان میکند، این قانون، توجهدهنده به قانونهای تکوینیِ تاریخ و سنتهای اصیل آن است. درست گوش کنید تا مغز و محتوای کلمات امیرالمؤمنین دست بیاید. وقت ما کمتر از آن است که به تشریح هر کلمهای بپردازیم. عمر ما در دنیا میگذرد؛ سخن علی را نفهمیده باشیم، حیف است. یکقدری بیشتر روی این کلمات کار کنیم و فکر کنیم. قانونهای تاریخ در گذشته، هر طوری که عمل کردند، در زمان امیرالمؤمنین هم همانطور عمل میکنند؛ بعد از امیرالمؤمنین هم تا روز قیامت همانطور عمل میکنند. (53/6/22)
غربت نهجالبلاغه و کلمات امام سجاد (ع)
… سیاه شود. و این حقایق را بگذاریم اینجا؛ نه خرج کنیم، نه بفهمیم، نه بفهمانیم، نه درک کنیم، نه بدهیم کسی برایمان درک کند؛ همینجا بماند. اینها را بهصورت مَتاع ارزندۀ فکری درنیاوریم و به دست بشریّتِ آگاهِ امروز ندهیم. و ازاینقبیل، الیماشاءالله [داریم]. آن نهجالبلاغهمان است که چقدر غریب است، اینهم کلمات امام سجاد است. (65/4/28)