گردآوری خطبههای امیرالمؤمنین به دست عبدالعظیم حدود ۱۷۰ سال پیش از نهجالبلاغه
شخصیت جناب عبدالعظیم برای اغلب مردم ناشناخته است، ایشان هم یک شخصیت علمی بود، هم یک شخصیت جهادی بوده و هم ابتکاراتی داشته است. مرحوم شیخ نجاشی میگوید ایشان خطب امیرالمؤمنین را جمعآوری کرد، با این حساب ایشان در حدود ۱۷۰ سال قبل از تألیف نهجالبلاغه خطب امیرالمؤمنین را جمعآوری کرده است؛ این کارِ خیلی مهمی است، هیچ بعید نیست که سید رضی رضواناللهعلیه از نوشتهی ایشان استفاده کرده باشد.
نهجالبلاغه ملاک شناخت علی و سرشار از دعوت به تقوا
… و امیرالمؤمنین این طوری عمل میکرد، انجام میدهند. به چه دلیل؟ از کجا؟ امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه است. امیرالمؤمنین در روایات فراوانی است که از آن بزرگوار و اولاد طاهرینش باقی مانده است. کو این چیزهایی که بعضی میگویند علی این طور بود، علی آن طور بود!؟ نخیر؛ علی آن است که در نهجالبلاغه است. شما نهجالبلاغه را از اوّل تا آخر نگاه کنید! سرتاپای نهجالبلاغه تحریضِ بر تقواست؛ دعوت به تقوا و پرهیزکاری است. تا انسان پرهیزکار نباشد نمیتواند اقامه دین خدا کند. آلوده دامانی بد دردی است. آلوده بودنِ دل انسان به گناه، نمیگذارد انسان حقیقت را درک کند، چه برسد به این که دنبال حقیقت حرکت کند.
امر به تقوا بیش از همهچیز در نهجالبلاغه
در کتاب نهجالبلاغهی شریف این امیرالمؤمنینی که امروز چهرهی او ترسیم کنندهی آرمانهای هر انسان حقیقتطلب و پاکدل و والایی است - که دربارهی شخصیت امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام دیگر جای حرف نیست - از همه چیز بیشتر، مخاطبان خودش را به تقوا امر کرده است. میتوانست یک بار در یک خطبه راجع به تقوا مفصّل صحبت کند، بعد دیگر تمام شود. ماهم موظّفیم در هر نماز جمعهای مردم را به تقوا امر کنیم؛ «بیهوده سخن به این درازی نبود». خودِ این درخور تأمل است که چرا نسبت به تقوا اینقدر باید اهتمام باشد. من امشب شما را به تقوا …
جوشش فکرهای عالی با مطالعهٔ کلمات ائمه و نهجالبلاغه
همینطور حدیث. در برنامهی کاری طلاّب باید حدیث وارد شود. طلاّب بایستی با حدیث آشنا شوند؛ باید با «کافی» آشنا شوند؛ با کتابهای حدیثىِ مشخّصی آشنا شوند. خواندن کلمات ائمّه برای ما لازم است. به برکت مطالعهی کلمات ائمهی هدی علیهمالسّلام و نیز نهجالبلاغه، بسیاری از فکرهای عالی در ذهنها میجوشد.
تأکید بیشتر نهجالبلاغه بر زهد و بیاعتنایی به دنیا
امیرالمؤمنین(ع) در چنین دورانی بود که به حکومت رسید و لذاست که نهجالبلاغه بیش از هر چیز دیگر سخن از زهد و بیاعتنایی به دنیا دارد و غمگنانه باید گفت که حتی «عدل علوی» و «زهد علوی» هم نتوانست موج مخرب دنیاطلبی را در آن دوران مهار کند و در نهایت شد آنچه شد.
توصیه به انس با نهجالبلاغه بهعنوان تالی قرآن
… البتّه در محیط فارسىزبان ما اصطلاحات و فرهنگمان و کلماتمان با عربى آمیخته است ــ اگر قرآن را چند بار با دقّت بخواند، بتدریج یک برداشتى، یک فهمى از قرآن پیدا میکند. البتّه مراجعهى به تفاسیر خوب است؛ مراجعهى به کلمات بزرگان خوب است. اُنس با قرآن [مهم است]. آن وقت اُنس با نهجالبلاغه؛ نهجالبلاغه چیز عجیبى است! واقعاً تالى قرآن است؛ یعنى انسان وقتى با نهجالبلاغه اُنس پیدا میکند، مىبیند چقدر این فوقالعاده است. بعد، اُنس با صحیفهى سجّادیّه؛ ببینید چه چیزهاى نابى از اسلام در اختیار ما است که همهچیز اسلام هم در اینها است؛ تقریباً همهچیزش هست؛ اصلاً اینها فوقالعاده است.
اوج فصاحت نهجالبلاغه و همپایه نبودن آن با قرآن
… اینطور نیست که هر چه زمان بگذرد حتماً سخنان فصیحتری خواهد آمد بهفرض هم که بیاید این ادعای قرآن یک ادعای واقعی است که میگوید نمیتوانند مثل این کلمات را بیاورند، علتش هم معلوم است، چون این کلمات، کلمات خدایی است و از نوع کلمات ساختهی دست بشر نیست. فصیحترین کلمات عرب، یعنی نهجالبلاغه هم که در اوج فصاحت است، با قرآن پهلو نمیزند. همهی کسانی که با زبان عربی سروکار دارند ـ گواهی میدهند که دیگر سخنی مثابه سخن امیرالمؤمنین(علیه السلام) در نهجالبلاغه نیست. حتی گفتهاند فوق کلام مخلوق یعنی انسان است و همینطور که میبینید هیچ انسانی اینگونه سخن نگفته است و در عین حال آن سخن، باز سخن یک انسان است و از نوع سخن قرآن نیست. حتی کسانی که بعضی از آیات قرآن را نمیشناسند و عرب زبان هستند وقتی یک جملهی فصیحی مثل نهجالبلاغه خوانده بشود که در بین آن جمله آیهی قرآن باشد آن جملهی قرآنی بطور مشخصی از جملات نهجالبلاغه برایشان متمایز است. پس اینطور نیست که حالا فرض کنیم چون علم پیشرفت خواهد کرد و این پیشرفت علم، به عبارات فصیحتری منتهی خواهد شد، که خود این محل تردید است اگر هم بشود، باز بهپای قرآن نخواهد رسید.
لزوم کار پژوهشی، تفکیک و تفسیر مطالب نهجالبلاغه
ما از اهلبیت(علیهمالسّلام) چیزهای زیادی داریم؛ چیزهایی است که اگر امروز عرضه بشود، دنیا را واقعاً در مقابل خودش به اعجاب وا میدارد؛ مثل این نهجالبلاغه. روی نهجالبلاغه کار بشود، نکات مهمش برداشته بشود، تفکیک بشود، مطالبش تفسیر و حلاجی بشود، در روایات فحص بشود. اینقدر ما معارف عالیه داریم که امروز بشر محتاج آنهاست. اینها از زبان اهلبیت، به عنوان بیان اهلبیت و به عنوان اسلامی است که اهلبیت معرفی میکنند. پس، ترویج افکار اهلبیت هم یک نکته است.
بیانات امیرالمؤمنین (ع) در علاج و زدودن تکبر
و امیرالمؤمنین (صلوات الله و سلامه علیه) در کتاب شریف نهجالبلاغه، بر روى این صفت تکبّر و در مقام علاج آن و زدودن آن مطالب عجیبى بیان فرمودهاند و کلمات دُرربارى از آن بزرگوار نقل شده[17] و زندگى آن حضرت هم مظهر همین عبودیّت براى خدا و در راه خدا بود. شاید بشود نقطهى مقابل آن کبر را، آن علوّ و استعلاء در وجود انسان را، عبودیّت دانست؛ حالت بندگى در مقابل خدا، حالت خضوع در مقابل پروردگار و حالت عبودیّت محض که پذیرفتن احکام الهى و تسلیم در مقابل خدا را به همراه دارد. این، خصوصیّت اولیاى الهى است و وجود مقدّس …
نکته دیگری که فوق العاده مهم است و به نظر من تکلیف همه ماست، این است که ما موقعیت صدور این سخنان و احوال گوینده آنها را به خوبی بشناسیم و بدانیم که این آگاهی و شناخت برای بسیاری از بیماریهای جامعه ما شفایی عاجل است. زیرا وقتی گوینده این سخنان را مورد مطالعه قرار میدهیم، میبینیم یک انسان عادی نیست، بلکه دو خصوصیت دارد که سخن او را، از این جنبهای که میخواهم بگویم، به اهمیت فوق العادهای میرساند. آن دو خصوصیت یکی حکمت و دیگری حاکمیت اوست. علی اولا یک حکیم است، از آن کسانی …
توصیف فتنههای پیش از ظهور پیامبران و هشدار به مردم زمان خود
… علی سنابکها، فهم فیها تائهون حائرون جاهلون مفتونون فی خیر دار، و شرّ جیران، نومهم سهود و کحلهم دموع.»[9] این باز از همان جملاتی است که واقعا قابل ترجمه نیست، شعرا و اهل ذوق باید بنشینند و برای هر کلمه یک معادل پیدا کنند، برای هر ترکیبی یک ترکیب پیدا کنند. حضرت درباره فتنه حرف میزند: اسب وحشی فتنه این طور مردم را زیر پا انداخته بود، با لگد آنها را خرد میکرد، با سم سر آنها را میکوبید، بعد با وحشیگری سربلند میکرد، و مردم آنجا خوابشان بیداری و سرمه چشمشان اشک بود. سخن از فتنه پیش از ظهور پیغمبران است، وضع جوامعی را که انبیاء از آنجا ظهور کردهاند و مبعوث شدهاند بیان میکند و در حقیقت اشاره میکند به وضع زمان خودش و مردم را از فتنه پرهیز میدهد و میترساند.
قدردانی از احیای این کتاب انسانساز پس از دوران طولانی رکود
خیلی متشکرم از همهی مسؤولان زحمتکش و دلسوزی که مسألهی نهجالبلاغه را جدی گرفتند، و بعد از یک دوران طولانی رکود و بیتوجهی این کتاب قیِّم و انسانساز و جامعهساز و بینظیر را مجدداً مطرح کردند و زنده کردند. همچنین از همهی برادران و خواهرانی که در این مراسم شرکت کردند - چه از سراسر کشور و چه از خارج کشور - صمیمانه متشکرم. خیلی برای این بنده دلنشین بود اگر این توفیق را پیدا میکردم که مثل یکی از شما در جلسات این کنگرهی ارزشمند شرکت فعالی میتوانستم داشته …
وجود همهٔ ابعاد یک شخصیت والای انسانی در آن
… شناسایی میشود و تعریف میشود. نهجالبلاغه در حقیقت کتاب معرفی علی بن ابی طالب است؛ چگونه ممکن است به دنیاهای اسرارآمیز و شگفتآور و وادیهای گوناگون معرفتی که در نهجالبلاغه هست کسی سر نزده باشد و بتواند آنها را اینجور زیبا و جالب ترسیم و توصیف کند؟ و در نهجالبلاغه همهی ابعاد یک شخصیت والای انسانی وجود دارد. از معرفت، از اخلاق، از خصلتهای ویژهی یک انسان منهای آموزشهایی اسلامی و از اخلاق ویژه و والایی که فقط اسلام به انسانها تعلیم داده. یک انسان کامل در نهجالبلاغه مجسم میشود و آن انسان کامل خودِ امیرالمؤمنین است، و این نه فقط از باب شناسایی چهرهی امیرالمؤمنین مهم است، این از باب شناسایی اسلام و اینکه اسلام چگونه انسانی را میخواهد بسازد حائز اهمیت است. امروز بشریت معاصرمان از ما …
تفسیر تعبیر نقصان عقل زنان به زنان آسیبدیده از فرهنگ ستمآلود تاریخ، نه طبیعت زن
… نخواستند بگویند که زن خدای نکرده قوهی ادراک ندارد، هرگز. بسیاری از زنان از بسیاری از مردان سطح شعور و درکشان به مراتب بالاتر است؛ نه یک ذره دو ذره. من در تفسیر این جمله در نهجالبلاغه یک بیانی کردم که این بعد هم منتشر شده. شاید هم شماها بعضیتان دیده باشید. دو احتمال دربارهی این هست که یکی از این دو احتمال را من اینجا ذکر میکنم و آن این است که نظر امیرالمؤمنین در «هن ناقصات العقول[ان النساء نواقص الایمان نواقص الحظوظ نواقص العقول/128نهجالبلاغه/ خطبه 80]» به طبیعت زن نیست، بلکه به زنی است که تحت تأثیر فرهنگ ستمآلود تمام طول تاریخ که نسبت به زنان این فرهنگ، همیشه توأم با ظلم و ستم بوده، ناقص بار آمده. در زمان امیرالمؤمنین زن در همهی جوامع بشری، نه فقط در میان عربها، مظلوم بود. نه میگذاشتند درس بخواند، نه میگذاشتند در اجتماع وارد بشود و در مسائل سیاسی تبحر پیدا کند. نه ممکن بود در میدانهای...
عناوین امام، والی و ولی امر برای حاکم و رعیت برای مردم
… رائج متداول جهان کُهَن و نیز جهان امروز از این کلمه فهمیده میشود فرمانروایی، سلطه، تحکم، و احیاناً برخورداری حاکم یا حاکمان از امتیازاتی در زندگی، یا نه، حکومت در فرهنگ نهجالبلاغه مفهوم دیگری دارد. در این باب از چند سرنخ مشخص در نهجالبلاغه استفاده میکنیم. عنوان امام و والی و ولی امر برای حاکم و عنوان رعیت برای مردم.
رابطهٔ والی و رعیت از اساسیترین مباحث حکومت در آن
مسألهی ششم مسألهی شورانگیز روابط والی و رعیت است، بر چه مبنایی است و بر چه اساسی؟ آیا یک حق یک جانبه است که والی و حاکم را برگردن مردم سوار میکند، یا یک حق متقابل است؟ که از جملهی اساسیترین و پرمعناترین و پرنتیجهترین مباحث حکومت در نهجالبلاغه این مسأله است.
انطباق نداشتن فرهنگهای سیاسی امروز با دیدگاه آن دربارهٔ مردم
مسألهی هفتم مسألهی مردم در حکومت است. در فرهنگ نهجالبلاغه مردم چه کارهاند در یک حکومت؟ تعیین کنندهاند؟ شروع کنندهاند؟ اختیاردار تاماند؟ هیچ کارهاند؟ چیاند؟ و این از ظریفترین مسائلی است که در نهجالبلاغه عنوان شده و امروز فرهنگهایی که بر ذهنیت مردم در بخشها و تقسیمبندیهای مختلف سیاسی حاکم است هیچ کدام منطبق با فرهنگ نهجالبلاغه نیست.
دعوت جوانان به تحقیق در نهجالبلاغه و ادامهٔ این بحثها
و بالاخره مسألهی دهم شرائط حاکم. چگونه انسانی بر طبق فتوای نهجالبلاغه میتواند بر جامعهی بشری حکومت کند؟ این عناوین بحثهایی بود که در نهجالبلاغه میشود ما مطرح کنیم و بحث کنیم. نمیدانم چقدر از وقت را گرفتیم، احتمالاً یک ربع ساعت. از اول شروع میکنیم، هر مقداری از این بحثها را که توانستیم پیش برویم بحث میکنیم، هر مقداری را که پیش نرفتیم به عهدهی برادران و خواهران جوان میگذاریم که در نهجالبلاغه بگردند از این چراگاه معنا و معرفت بهره بگیرند، سررشتهی تحقیق و تفکر را بروند دنبالش پیدا کنند به ما و به دیگران هم بیاموزند، آن مقداری هم که من بحث میکنم باز به معنای این نیست که نقطهی پایانی بر بحث گذاشته میشود، نه، صرفاً میتوان آنها را به عنوان طرح بحث فقط مطرح کرد.
تمرکز اغلب سخنان بر زهد، تقوا، اخلاق و تحقیر دنیا
امیرالمؤمنین علیهالسلام شیر میدان نبرد با دشمن است و هنگامیکه سخن میگوید آدم انتظار دارد نصف بیشتر سخنان او راجعبه جهاد و جنگ و پهلوانی و قهرمانی باشد؛ اما وقتی در روایات و خُطبِ نهجالبلاغۀ او نگاه میکنیم، میبینیم اغلب سخنان و توصیههای آن حضرت راجعبه زهد و تقوا و اخلاق و نفی و تحقیر دنیا و گرامیشمردن ارزشهای معنوی و والای بشری است.
نقد برداشت سادهلوحانه از سخن دربارهٔ عثمان بهعنوان صرف گزارش ماجرا
امیرالمؤمنین در این جمله یک تفسیر تاریخی میکند. نمیخواهد ماجرای عثمان را فقط بیان کرده باشد، آنطوریکه بعضی سادهلوحهایی که نهجالبلاغه را نگاه میکنند، اینطور تصور میکنند. نه! میخواهد یک قسمتی از تاریخ را تجزیه کند، تفسیر کند، بدهد دست مردم. وقتیکه یک گوشهاش، یک بدنهاش دانسته شد و شناخته شد، تاریخ شناخته میشود، یک قانون بهدست میآید. این قانون این است؛ میگوید: «وَ اَنا جامِعٌ لَکُم اَمرَهُ» من ماجرای عثمان را در دو کلمه …
سخن سرشار امیرالمؤمنین (ع) از سنتهای آفرینش و نقش تقوا و اشتباه
… یکچنین رهبری وقتی با مردمی روبهرو میشود که بیستوپنج سال است تحت تربیت صحیح نبودهاند، بیستوپنج سال است کنار افتادند، لازم است روی این مردم خیلی کار کند، لازم است آنچه که ممکن است به آنان تزریق کرد، تزریق کند؛ آنچه باید به آنان آموخت به آنان بیاموزد. لذا امیرالمؤمنین در خطبۀ [شانزدهم] و در بسیاری از خطبات نهجالبلاغه، بهطور سرشار و لبریز از سنتهای آفرینش، از نقش تقوا، از نقش اشتباه سخن میگوید. و همین است که شما نهجالبلاغه را که برمیدارید، میبینید مزۀ دیگری دارد.
غنای محتوای خطبهٔ شانزدهم برای زندگی اجتماعی ملت و رهبر
پس معلوم بود که علی مانند رهبران دیگر تاریخ ـ آنها که پیش از علی بودند و آنان که پس از علی و در زمان علی ـ تخلف نمیکند، دروغ نمیگوید به مردم. (53/6/22) این خطبه از اول تا آخر، علاوهبراینکه نموداری از فصاحت و شیوایی بیان و زیبایی الفاظ است، محتوایی دارد بسیار غنی، بسیار پُرمغز؛ جامعِ مسائلی که در یک زندگی اجتماعی، برای یک ملت و برای یک رهبر بهشدت ضروری است. (53/9/15) البته خطبه، مقدماتی دارد ـ که در نهجالبلاغههای معمولی نیست؛ بعضی از شارحین نهجالبلاغه گشتند با زحمت آن مقدمات را پیدا کردند ـ که امیرالمؤمنین در آن مقدمات یک جمله میگوید: «وَ قَد قَتَلَ اللهُ الجَبابِرَةَ» خدا جباران عالم را نابود کرد؛ یعنی …
نقد برخی شرحهای نهجالبلاغه بهسبب دوری شارحان از فرهنگ جدید بشری
بنده به برخی از شرحهای نهجالبلاغه در اینجا مراجعه کردم. دیدم دوری از فرهنگ جدید بشری و انسانی، موجب شده است که دراینباره مطالبی بگویند که با توجه به این فرهنگها، صحت آن مطالب قابل تردید است. یکی از شارحین نهجالبلاغه میگوید امیرالمؤمنین اشاره میکنند به اختلافات. دلم میخواهد این را بگویم، اگرچه که بنای بحثهای بنده نیست که به حرفهای دیگران در ذیل هر مطلبی تعرض کنم و اگر مورد نظر و قبولم نیست رد کنم، اما سخن امیرالمؤمنین است. اگر این جمله در کلمات این شارح بد معنا شده، باید روشن بشود که این معنا غلط است؛ بیشتر …
معنای «قصّروا» و پیشروی پیشگامانی که نظم غلط اجتماعی بازشان داشته بود
… است و متعدی است، اما بهمعنای فعل لازم یعنی «قَصَروا» هم استعمال شده و معنای جملۀ امیرالمؤمنین احتمالاً همین است. مفسّرین و شارحینِ کلام مولا، دربارۀ این جملات خیلی حرف زدهاند؛ بعضیهایشان خیلی دستوپا زدند، بتوانند یک معنای مُحَسّنی[29] برایش پیدا کنند؛ اما «قَصَّروا» را بهمعنای «قَصَروا» بگیر. «وَ لَیَسبِقَنَّ سابِقونَ کانوا قَصَروا» آن پیشروان و پیشاهنگان و پیشگامانی که سابقۀ خود را نشان دادند و فهمانیدند که میتوانند پیشگام باشند، اما نظم غلط اجتماعی به آنها اجازۀ پرواز نداده بود، اینها پیش خواهند رفت. حتماً و محققاً. مثل چه کسی؟ مثل سهلبنحنیف، مثل عثمانبنحنیف، مثل مالک اشتر. مالک اشتر در روزگار امیرالمؤمنین اولشجاعِ عرب بود؛ اولشجاعِ عرب شوخی نیست. پیرمرد هم بود، جوان هم نبود که شما بگویید شاید زمان عمر و ابیبکر و دوران فتوحات اسلامی یک بچهای مثلاً …
درسهای پیاپی خطبهٔ شانزدهم برای آماده کردن مردم برای راه دشوار مجاهدت
این خطبه از اول تا آخر، درسها و آگاهیبخشیهایی است که پیدرپی داده میشود به مردم، برای اینکه اینها را آماده کند برای پیمودن یک راه دشوار و طولانی. این راهِ دشوار چیست؟ راه مجاهدت، راه تلاش، راهی خستگیآور، راهی ملالآور. انسان یک راه را هرچه میرود، میبیند نرسید، ناگهان ملال، او را میگیرد، اینجا خودِ این ملال عامل شکست اوست. میخواهد این ملال پیدا نشود، میخواهد امید از او هرگز گرفته نشود، میخواهد راهرویِ این راه، با ندیدن سرمنزل، از رسیدن به سرمنزل مأیوس نشود؛ میخواهد …
پاسخ خطبهٔ شقشقیه به پرسش انگیزهٔ حکومت و مخالفان آن
امیرالمؤمنین این دو سؤال را در چند سطر از این خطبه جواب میگوید. انگیزهاش را بیان میکند. چرا حکومت را قبول کردم؟ چرا این بار را بر دوش گرفتم؟ آیا بهخاطر این بود که به دنیا و زندگی دنیا علاقهای داشتم؟ یا چیز دیگری بود. و بعد دانهدانه، این نقاش ماهر با آن قلم سَحّار و توانا تشریح میکند؛ چهرهها را ترسیم میکند. این گروههایی که با او از درِ …
یکسانی لحن و محتوای خطبهٔ اول با حمد و ثنای صحیفه
… بیان مسئلۀ نبوت، ترسیم چهرۀ پیغمبر ما، تأثیری که بعثت پیغمبر بر روی جهان و بر روی حرکت بشریّت داشت، بیان مسئلۀ قیامت، مسئلۀ امامت، مسئلۀ انسان و معارف گوناگونی که در اسلام هست. صفات الهی و خلاصه همۀ اصول اصلی اعتقادات و معارف اسلامی، در صحیفۀ سجادیه آمده. شما وقتی به دعای صحیفۀ سجادیه نگاه میکنید، حمد و ثنایی که در این دعا هست، شبیه همان مطالب و بیانات و تعبیراتی است که در نهجالبلاغۀ امیرالمؤمنین، مثلاً در خطبۀ اول دربارۀ توحید و صفات الهی هست؛ شبیه آن است. آن خطبه است، این دعاست؛ اما لحن و محتوا و مطلب و حتی بعضی از عبارات، با یکدیگر یکسان است. (66/6/20) امیرالمؤمنین درمقابل جمعی از مردم ایستاده است، معارف الهی را بیان کرده است؛ اما اینجا امام سجاد دعا کرده است و به زبان دعا، همان معارف را بیان کرده است. یا دعای هشتم صحیفه ـ که این دعای هشتم صحیفه یک درس اخلاقی است ـ کأنّه یک خطبهای است که کسی …
لزوم بهرهگیری از آن در کنار قرآن
البته اینکه میگویم قرآن، نمیخواهم منحصر کنم به قرآن، نهاینکه نهجالبلاغه نه، یا احادیث صحیح از ائمۀ هدی علیهمالسلام نه، چرا؛ از نهجالبلاغه هم باید استفاده کنیم در کنار قرآن، از حدیث هم باید استفاده کنیم در کنار قرآن، حدیثِ صحیح و درست. البته قرآن یک متنی است که در اختیار همه هست و همه میتوانند آن نسخۀ درست و صحیح و کاملش را حتی در جیبشان داشته باشند، اینقدر دسترسی به حدیث هم نیست، به نهجالبلاغه هم نیست.
بیان امیرالمؤمنین (ع) دربارهٔ بعثت در خطبهٔ دوم
… دسترس من و شما است، آن روز به عالمِ وجود آمد. و روز برافراشتن پرچم عدل و برابری و برادری است، و از این قبیل. فضایل روز مبعث را ماها نمیتوانیم بگوییم؛ یعنی فهم ما، زبان ما، دل ما کوچکتر از آن است، قاصرتر از آن است که بتوانیم اهمّیّت بعثت پیغمبر را بیان کنیم. بله، امیرالمؤمنین میتواند بگوید، و فرموده. شما مراجعه کنید به نهجالبلاغه؛ خطبهی دوّم نهجالبلاغه دربارهی بعثت پیغمبر است که [خدا] او را چگونه مبعوث کرد و در چه شرایطی و با چه وضعیّتی؛ در بعضی از خطب دیگر نهجالبلاغه هم این معنا ذکر شده است.
کثرت شرحها از جمله شرح ابنابیالحدید
… امیرالمؤمنین، خب گفتهها و نوشتهها در تاریخ، در ادبیّات، در حدیث آنقدر انباشته و بزرگ است که من گمان نمیکنم دربارهی هیچ شخصی اینهمه سخن گفته شده باشد، اینهمه مدح شده باشد؛ حتّی در غیر مسلمانها، حتّی از غیر شیعه، بزرگانی، علمائی، کتابها نوشتهاند؛ شرح نهجالبلاغهی ابنابیالحدید یک کتاب قطورِ بزرگ با مجلّدات بسیار، و شرحهای نهجالبلاغه و شرحهای سخنان آن بزرگوار و شرح نامه به جناب مالک اشتر و شرححالهای ایشان در تاریخ، در ادبیّات به قدری زیاد است که عرض کردم، نمیشود نظیری برای او پیدا کرد. خب من در بین همهی این خصوصیّاتی که راجع به امیرالمؤمنین (علیه السّلام) گفته شده است، دو خصوصیّت را ــ که امیرالمؤمنین در قلّهی این دو خصوصیّت است و ما امروز به اینها احتیاج داریم ــ انتخاب کردهام که دربارهاش چند کلمهای مختصر صحبت کنم: یکی اینکه …