… کارهای اساسیای که روی نهجالبلاغه باید انجام بگیرد ترجمهی لغات نهجالبلاغه است برای فارسی زبانها، حتی برای عربی زبانها. البته در پاورقی نهجالبلاغهها بزرگانی مثل مرحوم محمد عبده و بعضی دیگر این کار را کردند، اما کافی نیست. سیراب کننده نیست. این همه لغتی که در این کتاب گسترده است، با بارهای ادبی و مایههای هنری و فصاحت و بلاغت فوقالعاده احتیاج به یک کار مستقلی دارد. از حالت شرح سر دستی برای کسی که این کتاب را مطالعه میکند بایستی بیاید بیرون، یک تفسیراللغات کامل و عمیق برای نهجالبلاغه بایست تهیه بشود و بوجود بیاید.
لزوم پیوستن بخشهای جداشدهٔ خطبهها با جستجو در کتب حدیث
یکی از کارهایی که از مدتها پیش من همواره احساس میکردم که این خلأی در نهجالبلاغه است، پیوستن بخشهای متفرق از یک خطبه است که اینها را مرحوم سیدرضی رحمهالله از هم جدا کردند. یک جاهایی ملاحظه کردید در نهجالبلاغه بعد از آنی که یک خطبهای شروع میشود بعد گفته میشود و منها، این از جملهی بخشهای همان خطبه است. یقیناً بین اینها یک چیزی افتاده، و الّا تعبیر منها لازم نبود. یک جاهایی معلوم است که این شروع خطبه نیست، شروع خطبه افتاده. یک جاهایی معلوم میشود که اینجا پایان خطبه نیست، مطلب نیمهکاره است، یقیناً یک بخشی افتاده. شاید بعضی از بخشها را در خود …
تکرار درخواست فهرستبندی کارهای شایسته و بهرهبرداری بیشتر امت اسلامی از آن
همانطور که عرض کردم آن پیشنهاد اول را باز تکرار میکنم، و خواهش میکنم مجموعهی کارهایی را که میشود روی نهجالبلاغه انجام داد فهرستبندی کنید، جمع و جور کنید، مشخص بشود که چه کارهایی روی نهجالبلاغه شایسته است انجام بگیرد، البته ذوقها و ابتکارها یقیناً کارها و رشتههای جدیدی را به وجود خواهد آورد. بنده بار دیگر از همهی برادران مسؤول و دستاندرکار تشکر میکنم برای اهمیتی که به نهجالبلاغه دادید، برای اهمیتی که به تشکیل این کنگره دادید، و امیدوارم همت شما بتواند این کار عظیم را برای امت اسلامی بکند، که نهجالبلاغه را هر چه بیشتر مورد استفاده و بهرهبرداری امت بزرگ اسلامی قرار بدهد، و این سرمشق و الگوئی باشد برای همهی مسلمانان که شاید بسیاری از آنها با نهجالبلاغه هیچگونه آشنایی ندارند.
شیوهٔ حکیمانهٔ طرح حکومت با عبور از مقدمات و تکیه بر نتیجه
مسألهی حکومت در نهجالبلاغه مانند دهها مسألهی مهم زندگی در این کتاب عظیم به شیوهای غیر از شیوهی محققان و مؤلفان مطرح شده. اینجور نیست که فصلی در باب حکومت امیرالمؤمنین باز کرده باشد و با ترتیب مقدمات به نتیجهگیری برسد. شیوهی سخن در این باب هم مانند ابواب دیگر شیوهی حکیمانه است، یعنی عبور از مقدمات و قرار گرفتن بر روی نتیجه. نگاه امیرالمؤمنین به این مسأله نگاه یک حکیم بزرگ الهی است که با منبع وحی متصل و مرتبط است. دیگر آن که مسألهی حکومت در نهجالبلاغه به صورت یک بحث تجریدی نیست؛ علی علیهالسلام با این مسأله درگیر بوده، به عنوان یک حاکم سخن گفته، به عنوان کسی که با مشکلات …
مهجوریت طولانی و نبود ترجمه، شرح و باببندی کامل
… بیشتر در مذمت دنیاست، بیشتر در تزهید است، بخشهای کمی از اخلاق و دیگر هیچ. بعد از آن تدریجاً نهجالبلاغه دست به دست گشته. کسانی شرح نوشتند، کسانی برداشتهای خودشان را به نام شرح نوشتند، همهی این زحمات ارجمند است، همه قابل تقدیر است، اما در حکم صفر است. همانطوری که حالا برادران ما اینجا گفتند درست است، نهجالبلاغه یک ترجمهی کامل ندارد، یک شرح و تفسیر ندارد، تبویب ندارد و فصلبندی و باببندی، به جز این فهرست بسیار ارجمندی که برادر عزیزمان، محقق و استاد عالیقدر جناب آقای مصطفوی برای نهجالبلاغه تنظیم کردند کاری در این حد و در این مایه برای نهجالبلاغه انجام نگرفته. نهجالبلاغهی با این عظمت این همه مورد اغماض و در حقیقت مورد تحقیر قرار گرفته. برگردید به نهجالبلاغه. فضلا و صاحبنظران و اندیشمندان کارهای خودشان را بکنند، اما جوانها منتظر فضلا و اساتید و پیشروان اندیشه و علم و ادب نمانند؛ نهجالبلاغه را از ابعاد گوناگون مورد نظر قرار بدهید، فصلبندی کنید، به آنها بپردازید، جمعها و لجنهها تشکیل بدهید …
زیبایی بیمانند کلام امیرالمؤمنین (ع) در بیان ارزشها و معارف اسلامی
شما ببینید کلماتی در نهایت زیبایی، فرض کنید امروز کسی یک شعری یا یک کتابی، یک مقالهای بنویسد در نهایت فصاحت و زیبایی و هنرمندانه، یک موضوعی در این باشد. طبیعی است که این موضوع جا میافتد، صاحب این اثر هنری هم در چشم مردم شیرین میشود. حالا کلام امیرالمؤمنین را واقعاً مقایسه نمیشود کرد با هیچکدام از آثار هنریای که ماها میشناسیم. خیلی بالاتر از این حرفهاست. یک آیتی است از زیبایی، این کلمات امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه، و همه هم در بیان ارزشهای اسلامی و معارف اسلامی؛ چیزی که برای معاویه اصلاً قابل تحمل و قابل قبول نبود، امیرالمؤمنین را هم در چشمها شیرین میکرد. میخواست یک علاجی درمقابل این کلمات زهدگرایانۀ در مذمت دنیا که از امیرالمؤمنین نقل شده بتراشد. به این گفت بیا این آیه را بگو که دربارۀ علیبنابیطالب نازل شده. …
نکوهش دنیا در نهجالبلاغه بهمنظور تعدیل جامعهٔ گرفتار ثروتاندوزی و نیاز امروز به آن
… این توطئه را برایشان برملا میکرد، باید حقیقت را به آنها میفهماند و میفهماند که انسانِ مسلمان، شریفتر و والاتر از آن است که اسیر این زخارف و زیورها بشود. باید به آنها میفهماند که این ثروت از آنِ همه است و نباید یک جا متمرکز بشود و به یک عده، مخصوص بشود. شرح دنیای دنیّهای[5] که در نهجالبلاغه هست، به این منظور است؛ درحقیقت میخواهد تعدیل کند جامعهای را که از همهجانبهبودن افتاده. اگر فتوحاتی انجام داده و اگر قلمرو جغرافیایی اسلام را توسعه داده، به موازات این توسعۀ قلمروِ نفوذ و سیاست و حکومت، اندیشۀ اسلامی را توسعه نداده؛ لااقل در میان آن افرادی که اسلام را پذیرفتند، عمق نداده است. و امیرالمؤمنین میخواهد این عمق را به آنها ببخشد. این …
تازیانهای برای بیداری مردم خفته که فقط بیداران آن را میفهمند
روایت فراوان است، نهجالبلاغه هم روایتی است؛ اما میبینید این یک طعم دیگری دارد. این تازیانهای است بر پیکر و بَر و دوش[1] بهخوابرفتۀ مردمی که باید بیدار بشوند، با زمان پیش بروند. امیرالمؤمنین دارد میتازد بهسوی هدف تکاملی، [باید] بتوانند پابهپا با او جلو بیایند؛ برای یک مردم خوابآلوده نیست. آنکسیکه امروز بیدار است، نهجالبلاغه را میفهمد؛ آنکه امروز هم در خواب است، از سخن علی جز لالایی چیزی سرش نمیشود. لذا میبینید آنچه امیرالمؤمنین دربارۀ زهدِ انقلابی میگوید، آنچه دربارۀ تقوای انقلابی میگوید، آنچه دربارۀ زندگی سراپا انقلابی بیان میکند، عدهای حمل میکنند بر گوشهنشستن و به خود پرداختن و …
محور مطالعهٔ خواص و اندیشمندان، نه معرفت عمومی مردم
کتاب نهجالبلاغه، مجموعهای که به همت و تلاش سید بزرگوارِ شریفِ رضی تهیه شده، بحمدالله تا امروز محور ملاحظه و مطالعۀ خواص و اندیشمندان ـ نه محور معرفت و کار عمومی مردم ـ بوده. (63/1/26)
بلاغت بیهمتای کلمات امیرالمؤمنین (ع) در این کتاب
سید رضی رضواناللهعلیه فصیحترین و بلیغترین کلماتی را که از امیرالمؤمنین مأثور[1] بوده، جمعآوری کرده و بعضی از این کلمات آنچنان است که خود سید رضی که از فُصحا و بُلغایِ بزرگِ عرب است، و از بزرگترین شاعرانِ عرب است، میگوید این جمله ـ یک جملۀ کوتاه مثلاً ـ ازلحاظ بلاغت، آنچنان است که معادل آن هیچ کلامی قرار نمیگیرد.[2] این جنبۀ هنری است و میدانید که جنبۀ هنری برای یک بیان و برای یک محتوا، یک پوششی است که تداوم آن، بقای آن را تضمین میکند؛ و هنر از خصوصیاتش این است. وقتیکه یک جملهای هنرمندانه ادا شد، این جمله میماند؛ یک مضمونی که در یک کلامِ فصیح میگنجد، در یک شعر میگنجد، این تضمین باقیماندن دارد ـ برخلاف جملاتی که ولو حکمتآموز است، اما در قالب هنرمندانهای ادا نشده ـ ابعاد خودش را نشان …
پرداختن به همهٔ میدانهای زندگی انسان و جامعهٔ انقلابی
حالا با این خصوصیت، آنوقت نهجالبلاغه هیچ میدانی از میدانهایِ زندگی را فروگذار نکرده، مگر اینکه در آن بلیغترین، رساترین، پرمغزترین، و پرمحتواترین سخن را بیان کرده. یک نگاهی به فهرست نهجالبلاغه ـ که البته خود نهجالبلاغه یک فهرست موضوعی ندارد، اما مؤلفانی که بهخصوص در این اواخر، دربارۀ نهجالبلاغه چیز نوشتند، ازجمله، کتاب بسیار پرارزشِ مرحوم استاد شهید مطهری، بهنام سیری در نهجالبلاغه، که فهرستگونهای از مضامین نهجالبلاغه را آنجا ایشان ذکر کردند ـ نشان میدهد که این کتاب چقدر چندبُعدی و چندجانبه است. و این واقعاً یک شگفتی است. در همۀ بخشهایی که برای یک انسان کامل و برای یک جامعۀ انقلابیِ کامل، لازم و ضروری است، نهجالبلاغه بهترین و وافیترین مطالب را ارائه میدهد. و چرا اینطور است؟ زیراکه نهجالبلاغه نموداری است از اسلام، و اسلام آیینی است همهجانبه؛ و انسان که موضوع اسلام است و محور اندیشۀ اسلامی و ایدئولوژیِ اسلامی، موجودی است چندجانبه. (59/2/13)
نیاز و تناسب بیسابقهٔ این کتاب با روزگار کنونی
این کتاب شاید در تمام دورانی که تألیف شده و بهوجود آمده تا امروز، بهقدر این روزگار، مورد نیاز و متناسب با اوضاع زمان و مکان نبوده. (63/1/26)
درس زندگی اجتماعی مسلمانان، نه سخنی جدا از زندگی
[در دوران مبارزه] نهجالبلاغه یکی از قبلههای امید فکری ما بود و بسیاری از اوقاتِ مطالعه، به نهجالبلاغه میگذشت. و این کتاب عزیز در حوزۀ تدریس و تدرّس و فکرکردن و مطالعهکردن قرار داشت. (63/1/26) این کتاب در مجموع، درس زندگی اجتماعی برای مسلمانهاست؛ مطالب این کتاب بهطور مجردِ از زندگی مطرح نشده؛ گویندۀ این کلمات یک رئیس مملکت، یک حاکم و فرمانروای بزرگی است که سلطنت و حکومت او بر یک کشور پهناور و عظیمی گسترش داشته و این انسان بزرگ ـ که مسئولیت مُلکداری و زمامداری را هم بر دوش داشته ـ با احساس این مسئولیت عظیم، این مطالب را بر زبان جاری کرده. مانند …
تفاوت با روایات دیگر ائمه به سبب صدور از حاکم اسلامی
شاید با همۀ روایاتی که از ائمۀ معصومین علیهمالسلام داریم، ازاینجهت فرق میکند. که آنها در دوران حاکمیتِ مورد قبول اسلامی از دیدگاه ائمه علیهمالسلام زندگی نمیکردند؛ آنها در دوران اختناق به سر میبردند، و مسائل از دیدگاه یک حاکم و مسئول ادارۀ مملکت، بر زبان آنها جاری نمیشد. اما امیرالمؤمنین بهعنوان یک حاکم اسلامی حرف میزند، با یک جامعهای که تحت اِشراف و حکومت خود اوست، حرف میزند. و این بیشترین سخنانی است که از امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه نقل شده. البته در کلمات آن حضرت، سخنانی هم هست که مربوط به دوران حکومت ایشان نیست.
ضرورت بازگشت و کار بیشتر بر آن در شرایط امروز
… است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهجالبلاغه است. امروز میشود از دیدگاه دقیق و نافذ امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به واقعیتهای جامعه و واقعیتهای جهان نگاه کرد و بسیاری از حقایق را دید و شناخت و علاج آنها را پیدا کرد. لذاست که به نظر ما، امروز از همیشه به نهجالبلاغه محتاجتریم. این یک جهت، که ضرورت پرداختن به نهجالبلاغه و بازگشت به این مجموعهای که از زبان امیرالمؤمنین و مولای متقیان نقل شده، و هر چه بیشتر کارکردن روی اینها ازلحاظ مقدماتی که آنها را بتواند معتبرتر و قابل استنادتر و قابل فهمتر و قابل تطبیقتر بکند، از همیشه ضروریتر و لازمتر است.
نزدیکترین و امنترین راه به معارف اسلامی صدر اسلام
نهجالبلاغه این راه نزدیک را مقابل پای ما میگذارد. نهجالبلاغه ما را از این فاصلۀ طولانی با صدر اسلام، به نزدیکترین پایگاهها و اَمنترین دیدگاهها نسبت به معارف اسلامی میرساند. اگر ما روی نهجالبلاغه کار کنیم، و اگر آن مقدار از خطب امیرالمؤمنین که در نهجالبلاغه نیست، جمع بشود و روی اینها کارهای فنی دربارۀ سند و خصوصیاتی که اعتبار آنها را مشخص و مسلّم و قطعی میکند، انجام بگیرد، و ما بتوانیم مجموعهای در حدود همین نهجالبلاغۀ موجود …
کتاب ترسیم و معرفی شخصیت امیرالمؤمنین (ع)
یک بُعد دیگر از ابعاد ارزش و اهمیت نهجالبلاغه، ترسیم شخصیت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام است؛ چیزی که ما امروز به آن کمال احتیاج را داریم. امیرالمؤمنین علی علیهالسلام این چهرۀ ناشناخته، این انسان والا، این نمونۀ کامل مسلمانی ـ که اسلام میخواهد انسانها همه، آنچنان ساخته بشوند ـ در لابهلای اوراق و سطور نهجالبلاغه، کاملاً شناسایی میشود و تعریف میشود. نهجالبلاغه درحقیقت، کتاب معرفی علیبنابیطالب است. چگونه ممکن است به دنیاهای اسرارآمیز و شگفتآور و وادیهای گوناگون معرفتی که در نهجالبلاغه هست، کسی سر نزده باشد، و بتواند آنها را اینطور زیبا و جالب ترسیم و توصیف کند؟ و در نهجالبلاغه همۀ ابعادِ یک شخصیت والای انسانی وجود دارد؛ از معرفت، از اخلاق، از …
جامعیت معارف از توحید و اخلاق تا سیاست و جنگ
البته نهجالبلاغه از جهات مختلفی حائز اهمیت است. شاید بشود گفت که نهجالبلاغه یک مجموعهای است از عمدهترین مباحث و معارف اسلامی؛ و همۀ چیزهایی که برای یک انسان مسلمان و یک جامعۀ مسلمان لازم است، در نهجالبلاغه، از آن سخن و حرفی، و به آن اشارهای، یا دربارۀ آن بحثی و هدایتی هست. از توحید و عقاید اسلامی و اصول دین، تا اخلاق و تهذیب و تزکیۀ نفسانی؛ از سیاستِ مُلکداری و کیفیت ادارۀ صحنههای عظیم فعالیت اجتماعی، تا تنظیم روابط اخلاقی و خانوادگی؛ از جنگ و سیاست و حکمت و علم تا مَغیبات[3] و همهچیز در این کتاب شریف هست. (63/1/26)
کتابی همهجانبه و گرانبهاترین میراث مسلمانان
تمام این ابعاد و فصول گوناگون در نهجالبلاغه، بهشکل کامل مطرح است و این میتواند یک کتاب همهجانبه باشد که همۀ جوانب اسلام را به ما معرفی کند و ما چنین چیزی واقعاً دیگر نداریم. و این عظیمترین میراث و گرانبهاترین ذخیره و گنجینهای است که در اختیار مردم مسلمان وجود دارد و میتوانند از آن استفاده کنند. (59/2/13)
توصیف قرآن به بهار دلها که دلها را از دلمردگی نجات میدهد
در کلام امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) ــ که شاگرد برجستهی قرآن و پیامبر اعظم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) است ــ تعبیرات بلندی در نهجالبلاغه دربارهی قرآن وجود دارد. رَبیعُ القُلوب؛ بهار دلها است؛ همچنان که در بهار، عالم زنده میشود، زمین زنده میشود، قرآن دلها را زنده میکند و از دلمردگی، افسردگی و عقبرفت نجات میدهد؛ رَبیعُ القُلوبِ؛ شِفاءُ الصُّدور؛[11] فیهِ عِلمَ ما یَأتی؛ دَواءَ دَائِکُم وَ نَظمَ ما بَینَکُم.[12] اینها تعبیرات نهجالبلاغه دربارهی قرآن است؛ یعنی معارفِ تمامنشدنیِ مورد نیاز بشر، در قرآن موجود است؛ چه معارفی که مورد نیاز بشر به عنوان فرد است، چه …
تبیین واقعیتهای جامعه و اعتراض به دشمنان و کارگزاران در خطبهها و نامهها
«تبیین»؛ حقایق را برای مردم بیان میکرد؛ شما خطبههای نهجالبلاغه را نگاه کنید، بسیاری از آنها تبیین واقعیّاتی است که در جامعهی آن روز وجود داشته -چه خطبههای حضرت، چه نامههای حضرت- بخشی از نهجالبلاغه خطبهها است، بخشی نامهها است؛ آن نامهها غالباً نامهی به کسانی است که حضرت به آنها اعتراضی دارد؛ یا دشمنانند مثل معاویه و امثال اینها، یا عمّال خود آن حضرتند که حضرت به آنها ایراد دارد؛ غالباً اینجوری است؛ بعضیها هم توصیه و دستورالعمل و فرمان است، مثل عهد مالک اشتر؛ در همهی اینها تبیین میکند، حقایق را بیان میکند برای مردم. یکی از رشتههای کار امیرالمؤمنین این است.
حکمت بودن همهٔ کلمات و ناتوانی ما از درک ژرفای آن
… - که بلاشک احبّ افراد در دل آن بزرگوار و چشم آن بزرگوار است - مخاطب این وصیت است. البته امیرالمؤمنین فرمودهاند که این وصیت مخصوص شما نیست، مال همه است؛ لیکن مخاطب اصلی، امام حسن است. بنابراین، این لبّ لباب کلمات و معارف و ذهنیات امیرالمؤمنین است. البته بیانات امیرالمؤمنین، هر کلمهاش، هر جملهاش حکمت است؛ مخصوص این وصیتنامه نیست. اعماق و ژرفای کلمات امیرالمؤمنین را واقعاً ماها نمیفهمیم؛ امثال ماها قادر نیستیم به آن ژرفا برسیم؛ یک چیزی را استفاده میکنیم. کسانی را ما دیدیم که هرچه حکمتشان برتر، اندیشهشان والاتر و عمق فکریشان بیشتر بود، بیشتر توانستند نکاتی را از این کلمات دریابند. نهجالبلاغه یک چنین چیزی است. حالا این در نهجالبلاغه، وصیت امیرالمؤمنین است.
بیشترین بیانات آن دربارهٔ زهد و دلنبستن به دنیا
شما اگر سرتاپای نهجالبلاغه را نگاه کنید، میبینید آنچه که امیرالمؤمنین دربارهی بیرغبتی به دنیا، دل نبستن به دنیا، زهد در دنیا بیان فرموده است، از همهی آنچه که در نهجالبلاغه بیان کرده است، بیشتر است؛ این به خاطر همین است. والّا امیرالمؤمنین کسی نبود که از دنیا گوشهگیری کند، انعزال از دنیا داشته باشد؛ نه، برای آبادی دنیا یکی از فعالترین آدمها بود؛ چه در زمان خلافت، چه بعد از خلافت، امیرالمؤمنین جزو کسانی نبود که کار نکنند، دنبال تلاش نروند؛ چرا. معروف است …
شرح جملهٔ «العلم سلطان» به معنای اقتدار و غلبه بهواسطهٔ علم
… زمینه که علم نیاز است، شماها میدانید، اما خوب است مجدداً من این را بگویم که حقیقتاً کشوری که دستش از علم تهی است، نمیتواند توقع عزت، توقع استقلال و هویت و شخصیت، توقع امنیت و توقع رفاه داشته باشد. طبیعت زندگی بشر و جریان امور زندگی این است. علم، عزت میبخشد. جملهای در نهجالبلاغه هست که خیلی جملهی پرمغزی است. میفرماید: «العلم سلطان»؛ علم اقتدار است. «سلطان» یعنی اقتدار، قدرت. «العلم سلطان من وجده صال و من لم یجده صیل علیه»؛ علم اقتدار است. هر کس این قدرت را به چنگ آورد، میتواند تحکم کند؛ میتواند غلبه پیدا کند؛ هر کسی که این اقتدار را به دست نیاورد، «صیل علیه»؛ بر او غلبه پیدا خواهد شد؛ دیگران بر او قهر و غلبه پیدا میکنند؛ به او …
درس همیشگی بشریت
… نسبت به عموم مردم، نگاه عطوفتآمیز به مظلومان، به ضعیفان، به مستضعفان، ایستادگی و قاطعیت در مقابل دشمنان دین، رفتن به دنبال وظیفه در همهی شرائط و با هر گونه سختی و دشواری؛ اینها کلمات حکمتآمیزی است که بشر دیروز و امروز و فردا به این کلمات نیازمند است. نهجالبلاغهی امیرالمؤمنین (علیهالصّلاةوالسّلام) درسِ همیشهی بشریت است. این شخصیت ظاهری امیرالمؤمنین (علیهالصّلاةوالسّلام) است که چشم کوتهبین ما میتواند آن را ببیند و حس کند و زیباییهای آن را ادراک کند. ابعاد معنوی و قدسی و ملکوتی، مخصوص قدیسین و مخصوص صدیقین است، که آنها میبینند؛ و چشمهای ما توانایی ندارد که مانند اولیاءاللَّه …
تکرار توصیهٔ تقوا بیش از هر توصیهٔ دیگر
تقوا، درس جاودانهی امیر مؤمنان است. اگر شما به نهجالبلاغه مراجعه بفرمایید، ملاحظه خواهید کرد که هیچ دستورالعمل و توصیهیی در این کتاب عظیم به قدر تقوا تکرار نشده است. تقوا در واقع یکی از بلندترین فصول زندگی عملی امیرالمؤمنین و تعالیم زبانی آن بزرگوار است. تقوا یعنی مراقبت از خود. انسان دائم باید مراقب خود باشد؛ هم مراقب اعمال و رفتار خود - یعنی مراقب چشم خود، زبان خود، گوش خود، دست خود - هم مراقب دل خود باشد؛ مراقب عدم …
وجود تعالیم دولت اسلامی در آن و رد شبههٔ کهنگی این تعالیم
… را که ملت ایران و انقلاب عظیم آنها داشت، تأمین کند، دولتی است که در آن رشوه نباشد، فساد اداری نباشد، ویژهخواری نباشد، کمکاری نباشد، بیاعتنایی به مردم نباشد، میل به اشرافیگری نباشد، حیف و میل بیتالمال نباشد، و دیگر چیزهایی که در یک دولت اسلامی لازم است. در تعالیم امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه، همهی اینها وجود دارد. نگویند اینها مربوط به هزاروچهارصد سال قبل است. این حرفهای تکراری و شبهههای صدها بار رد شده را بعضیها باز تکرار میکنند.
بیان ثوابت تغییرناپذیر حیات بشری در درس امیرالمؤمنین (ع)
… عدالت را دوست داشتهاند و به عدالت نیازمند بودهاند؛ این تغییر پیدا نمیکند. انسانها از اول تاریخ تا امروز و از امروز تا آخر دنیا به مسؤولانی که نسبت به آنها وفادار باشند، در خدمت آنها باشند و برای آنها صادقانه عمل کنند، احتیاج دارند؛ اینها که تغییرپذیر نیست. درس امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه ناظر به این چیزهاست. این اصالتها و این ثوابتِ حیات بشری در طول تاریخ را امیرالمؤمنین بیان میکند؛ ما آنها را میخواهیم؛ والّا ما که نمیگوییم اگر خواستیم از این شهر به آن شهر برویم، مثل زمان امیرالمؤمنین برویم؛ نه، حالا با هواپیما بروید، ممکن است ده سال دیگر با یک وسیلهی بسیار تندروتر از هواپیما حرکت کنید. آن روز، نامه میفرستادند، که دو ماه در راه بود؛ …
زیبایی بیان هنری امیرالمؤمنین (ع) در خطبهها
به خطبههای نهجالبلاغه نگاه کنید؛ آیت زیبایی است. امیرالمؤمنین میشد معمولی حرف بزند؛ اما نه، از بیان هنری استفاده میکند؛ «و بعد فنحن امراء الکلام». خود این بزرگوارها گفتهاند که ما امیران سخنایم. واقعاً هم امیر سخن بودهاند. امیر سخن، یعنی بیان را به بهترین و شیواترین وجه انتخاب کنید؛ شعر خوب، شاعر خوب - که الحمدلله کم هم نداریم - مفاهیم خوب.
سنت خواندن و شرح جملاتی از نهجالبلاغه در جلسهٔ ماه رمضان با دولت
در سالهای گذشته، هم در دولت قبلی و هم در دولت فعلی، ماه رمضان رسم ما بر این بود که از نهج البلاغه جمله یی بخوانیم و آن را مختصر شرح دهیم؛ امسال هم همین طور است و من چند جمله از جاهای مختلف نهج البلاغه در باب ایمان انتخاب کرده ام که عرض می کنم. البته در سرتاسر کتاب شریف نهج البلاغه درباره ی ایمان مطالب بیشتری هست؛ منتها چون نسخه یی که من همیشه دستم می گیرم، چهارجلدی است که در دو مجلد صحافی شده است و حدود سی، چهل سال است که از آن استفاده می کنم، لذا یکی از مجلدات را باید انتخاب می کردم و می آوردم. …