معراج عارفان و سفر عاشقان و راه رسیدن به پیروزی در این جهاد
و نماز، این معراج عارفان و سفر عاشقان، راه وصول به این مقصد است. و اگر توفیق یابی و یابیم به تحقّق یک رکعت آن و مشاهده انوار مکنون در آن و اسرار مرموز آن، و لو به قدر طاقت خویش، شمّهای از مقصد و مقصود اولیای خدا را استشمام نمودیم، و دورنمایی از صلاه معراج سیّد انبیا و عرفا- علیه و علیهم و علی آله الصلاه و السلام- را مشاهده کردیم؛ که خداوند منّان ما و شما را به این نعمت بزرگ منّت نهد. راه بس دور است و بسیار خطرناک و محتاج به زاد و راحله فراوان، و زاد مثل من یا هیچ یا بسیار اندک است، مگر لطف دوست- جلّ و علا- شامل شود و دستگیری کند.
اشارهٔ تکبیرهای نماز به بزرگتر بودن خدا از هر ستایش و توصیف
در نماز- این مِرقاه[6] وصول الی الله- پس از هر ستایش، تکبیری وارد است، چنانچه در دخول آن «تکبیر» است که اشاره به بزرگتر بودن از ستایش است، و لو اعظم آن که نماز است. و پس از خروج، تکبیرات است که بزرگتر بودن او را از توصیف ذات و صفات و افعال میرساند. چه میگویم، کی توصیف کند! و چه توصیف کند! و کی را توصیف، و با چه زبان و چه بیان توصیف کند! که تمام عالم، از اعلی مراتب وجود تا اسفل سافلین، هیچ است و هر چه هست او است؛ و هیچ از هستی مطلق چه تواند گفت. و اگر نبود امر خدای تعالی و اجازه او- جلّ و علا- شاید هیچ …
معراج مؤمن و ژرفای بُعد عرفانی اذکار آن
… طور گرفتاری نداشتند، یک جور دیگری بود. در عین حال قرآن شریف و حدیث به ما تعلیم میکند که در حج باید این کارها را کرد. آمیخته است حج و همه عبادات اسلامی، آمیخته به همه ابعاد مختلفه است. و از معجزات انبیا و خصوصاً اسلام این است که عرفانش آمیخته است با عباداتش. اگر انسان، یک نفر آدم که اهل آن مسائل است همین نماز را- آن بُعد عرفانی نماز را- در اذکار و در کارهای دیگرش دنبالش برود، میبیند که چه دریای خروشانی است، معراج است، معراج مومن است؛ یعنی، تا آن ما فوق عالم طبیعت و ما فوق عالم وجود، انسان را میکشاند. گاهی در یک کلمهاش این طور است. یک جمله گاهی آن قدر بُعد معنوی دارد و بُعد عرفانی دارد که اگر تحقق پیدا کند برای یک انسان سالک، از همه حجابها میگذرد. و کانّه سوره حمد که در قرآن هست و اولین سوره است و برای نماز قرار دادند و نماز بدون حمد، گفتند نماز نیست، …
اذعان نویسنده به درنیافتن اسرار نماز و نپرداختن به آداب آن
کتاب «آداب الصلاه» را که به دختر عزیزم فاطی- که خدایش از مُصلِّین قرار دهد- اعطا مینمایم، از تاریخ اتمام آن بیش از چهل سال میگذرد.[2] و قبل از آن- به چند سال- کتاب «سرّ الصلاه» را تمام نمودم. و از آن سالها تا کنون بیش از چهل سال میگذرد[3] و من نه اسرار صلاه را دریافتم، و نه به آداب آن پرداختم، که یافتن غیر از بافتن است و ساختن جدا از پرداختن. و این کتابها حجّتی است از مولا بر این عبد بیمایه. و به خدای تعالی پناه میبرم از آن که مشمول آیه شریفه کمرشکن لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ. کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللهِ انْ تَقْولُوا ما لا تَفْعَلُونَ[4] باشم، و پناهی جز رحمت واسعهاش ندارم.
معراج الهی؛ هجرت از تاریکی نفس به سوی خدا با آداب آن
و تو ای دخترم! امید است که توفیق به کار بستن آداب این معراج بزرگ الهی را داشته باشی و به راهنمایی این بُراق الهی از بیت مظلم نفس هجرت کنی الی الله. و به خدای بزرگ پناه میدهم تو را از آنکه مطالعه این اوراق بر تعلّقات نفسانیهات نیفزاید و تو را چون نویسنده ملعبه شیطان نکند.
معراج انسانی؛ خالی کردن دل از غیر و رهایی از خودی
امید است در این معراج انسانی و معجون رحمانی[6] دل از غیر خالی کنی و با آب حیات، قلب را شستشو دهی و چهار تکبیر زده، خود را از خودی برهانی تا به دوست برسی وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً الَی اللهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ اجْرُهُ عَلَی الله.[7]
فراتر از تقرب؛ ایثارگر و خدمتگزار اسلام شدن نمازگزار
این طور نباشد که نماز را ما همان جهت تقرب الی الله آن را ملاحظه کنیم. البته آن بالاترین چیز است، لکن بعد از اینکه انسان نمازگزار شد ایثارگر خواهد شد، بعد از آن که ایثارگر شد، برای اسلام خدمت خواهد کرد. و حج که در او جهات اجتماعی و سیاسی بیشتر ظاهر است، این بحمد الله امسال تا کنونش خوب برگزار شده است و امیدواریم که از این به بعدش هم خوب برگزار بشود و بعدها هم افزوده بشود مسلمین را بیدار بکنند این حجاجی که در بیت الله الحرام هستند. گرچه مع الاسف بعضی از …
آغاز و پایان با تکبیر و محتوای تکبیر، تسبیح و تحمید
شما ملاحظه بفرمایید که نماز که در راس همه عبادات واقع است، وضع نماز چطور است، با تکبیر شروع میشود و بعد هم با سه دفعه تکبیر به آخر میرسد، و محتوای نماز هم تکبیر است و تسبیح است و تحمید. این برای این است که شاید به ما بفهماند، به همه بشر بفهماند که در همان اولی که میخواهید در بزرگترین عبادات خدا واقع بشوید، وارد بشوید، توجه کنید که خدای تبارک و تعالی، اکبر از این است که شما عبادتش بکنید. در هر بندی از بندها یا تسبیح شده یا تکبیر. تسبیح برای این است که خدا منزهتر است از اینکه شما او را عبادت کنید، در عین حالی که تحمید میکنید و اجازه تحمید داده است مع ذلک تسبیح میکند او را و تکبیر میکند او را. وارد نماز میشوید تکبیر میگویید، وارد حمد …
نماز رو به خود بهجای معراج، انسان را به جهنم میبرد
… بدانیم که حجاب چیست که اگر ندانیم، نخواهیم توانست درصدد رفعش- یا لا اقل تضعیفش- برآییم و یا لا اقل هر روز به غلظت و قوّت آن نیفزاییم. در حدیثی است که «بعض اصحاب رسول الله- صلّی الله علیه و آله- خدمت ایشان بودند صدایی به گوششان رسید، سوال کردند: چه صدایی است؟ فرمودند: صدای سنگی بود که هفتاد سال قبل، از لب جهنم حرکت کرده بود و حال به قعر جهنّم رسید، آن گاه مطلع شدند که کافری هفتاد ساله مرده است».[17] اگر حدیث صادر شده باشد، شاید آن بعض از اهل حال بوده یا با تصرّف رسول خدا- صلّی الله علیه و آله- به گوششان رسیده، برای تنبیه غافلان و هوشیار جاهلان، اگر هم حدیث- که الفاظش را یاد ندارم- صادر نشده باشد لکن مطلب همین است، ما یک عمر رو به جهنّم سیر میکنیم و یک عمر نماز- که بزرگ ترین یادگاه خدای متعال است- پشت به حق و خانه او- جلّ و علا- و رو به خود و خانه نفس به جا میآوریم و چه دردناک است که نماز ما که باید معراج ما باشد و ما را به سوی او و بهشت لقای او برد به سوی خود ما و تبعیدگاه جهنم برد.
نکتهٔ تکرار نماز و ادعیه: قرائت و شنیدن آیات سازنده
نکته تکرار ادعیه و تکرار نماز در هر روز چندین دفعه، و همیشه این است که انسان با گفتن و شنیدن، خود انسان قرائت میکند و میشنود آن آیاتی که سازنده است، مثل سوره مبارکه حمد که یک درس سازنده است. انسان باید اینها را تکرار کند و تلقین کند، و نفس را حاضر کند برای شنیدن. انسان خودش که یک مطلبی میگوید، سامع یک دفعه میشنود، و در قلبش هم وارد میشود. لکن گوینده، اول در قلبش نقش میبندد، بعد آن را میگوید و بعد میشنود، و بعد باز در قلبش وارد میشود. تلقین …
برترین فریضه در اسلام و نکوهش سستی در آن
شما انقلاب اسلامی کردید که اسلام را ترویج کنید، که اسلام و احکام اسلام را پیاده کنید. در اسلام، از نماز هیچ فریضهای بالاتر نیست. چطور نماز را این قدر سستی میکنید در آن؟ از نماز همه این مسائل پیدا میشود. شما پروندههایی که در دادگستریها، در جاهای دیگر، دادگاهها هست، بروید ببینید. از نمازخوانها ببینید پرونده هست آنجا؟ از بینمازها پرونده هست، هر چه پرونده پیدا کنید پرونده بینمازهاست. نماز پشتوانه ملت است. سید الشهدا در همان …
نقش نماز در دور کردن فحشا و منکر از جامعه
فحشا و منکر را نماز، نماز خوب، فحشا و منکر را از یک امّتی بیرون میکند. اینهایی که در این مراکز فساد کشیده شدهاند، اینها آن بینمازها هستند. نمازخوانها در مساجدند و مهیّایند برای خدمت. مسجدها را خالی نکنید. تکلیف است امروز. امروز یک روزی است استثنایی. ما در یک مقطع از عصر واقع شدهایم که استثنایی است.
تأسف از کوتاهی برخی جوانان در عمل به نماز
من به گوشم اینجا میخورد که بعضی از این جوانهای ما نسبت به این احکام ظاهری اسلام، مثل نماز که بسیار در اسلام اهمیت دارد، اینها خیلی همچو تمام و تام عمل نمیکنند؛ و این مساله، مسئلهای است که اسباب تاسف ماست که شما جوانهای مُسْلم به این نسخههایی که اطبای روح دادهاند عملْ، خدای نکرده نکنید، و بعد در عاقبت یکوقت پشیمانی برای شما پیدا بشود که آن وقت دستتان دیگر کوتاه باشد. اسلام مثل مسیحیت نیست که فقط یک جهت را ملاحظه کرده باشد؛ اسلام تمام جهاتی که انسان به آن احتیاج دارد، برایش احکام دارد. احکامی که در اسلام آمده است، چه احکام سیاسی، چه احکامی که مربوط به حکومت است، چه احکامی که مربوط به اجتماع است، چه احکامی که مربوط به افراد …
رد انکار نماز و دعا به بهانهٔ اصلاح زندگی دنیا
از آن طرف هم بخواهند بگویند که خوب چرا میروید توی مسجد؟ اصلًا نماز و اینها یعنی چه؟ این هم غلط است. اسلام نماز دارد: بُنِیَ الإسلامُ عَلَی الصّلاه[11]؛ نماز دارد، فقط دنیا نیست و زندگی حیوانی تا تو بگویی که وقتی من زندگیم درست شد دیگر نماز را میخواهم چه کنم، دیگر دعا میخواهم چه کنم. اگر ما عدای این عالم را کسی انکار بکند حق با او است؛ وقتی ما عدایی نباشد، اصلًا هیچ یک از این مسائل دیگر نباید باشد. اما وقتی که یک ما عدایی هست، وقتی برهان قائم است، ادیان همه قائلند، برهان قائم است بر اینکه یک عالم دیگری ماورای این عالم طبیعت هست، آن وقت …
حسنه نبودن نماز برای رسیدن به حاجات، حتی در آخرت
… میدهم حسنه، آن هم به طوری که کانّه یک حسنه در کار است، یک حسنه است که این حسنه در دنیا هست و حسنه واحد است بر آخرت و همه عبارت از این است که ما به مقام قرب خدا برسیم. ما بفهمیم که چه بکنیم! اگر مقامی ما را توجه به دنیا داد، به عالم ماده داد، این حسنه نیست. اگر نماز بخوانیم برای رسیدن به یک مآربی[2]- و لو در آخرت- این هم حسنه نیست. حسنه عبارت از این است که ما را برساند به آنجایی که عقل ما نمیرسد.
سرشار بودن نماز از توحید و معارف الهی
پسرم! مجاهده کن که دل را به خدا بسپاری و موثری را جز او ندانی، مگر نه عامّه مسلمانان متعبّد، شبانه روزی چندین مرتبه نماز میخوانند و نماز سرشار از توحید و معارف الهی است، و شبانه روزی چندین مرتبه إیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إیَّاکَ نَسْتَعِینُ[9] میگویند و عبادت و اعانت را خاص خدا در بیان میکنند، ولی جز مومنان به حق و خاصّان خدا، دیگران برای هر دانشمند و قدرتمند و ثروتمند کُرنش میکنند و گاهی بالاتر از آنچه برای معبود میکنند، و از هر کس استمداد مینمایند و استعانت میجویند و به هر حشیش» برای رسیدن به آمال شیطانی تشبث مینمایند و غفلت از قدرت حق دارند.
توالی تکبیر و تنزیه در رکوع و سجود برای فهماندن برتری خدا
… قاصر هستند از اینکه تحمید کنند خدا را، تنزیه کنند خدا را. هرجا تکبیر آمده، دنبالش تنزیه هم در نماز این طور است، سبحان الله میگوید بعد الله اکبر. اول تنزیه میکند خدا را، بعد تحمید میکند، بعد تکبیر میکند، که حمد خدا در بین یک تنزیه و یک تکبیر واقع میشود. میخواهید رکوع بروید تکبیر میکنید، تکبیر میگویید. از رکوع برمیخیزید تکبیر میگویید، در رکوع تنزیه میکنید. وقتی وارد به سجود میخواهید بشوید باز تکبیر میگویید، در سجود تنزیه میکنید، بعد از سجود تکبیر میگویید، باز تکبیر میگویید و وارد سجود میشوید و تنزیه میکنید؛ همهاش برای این است که بفهماند که مساله بالاتر از این مسائل است. منزه است از اینکه تو تکبیر کنی، تکبیر میگویید، تنزیه میکند او را از اینکه تکبیر بگویید برایش. تنزیه میکنید، تکبیر میکند او را که تنزیهاش کنید. نماز وضعش این طوری است و عبادات دیگر. و اگر نبود امر خدا و لزوم اطاعت از امر خدا، باید بگویم انسان، آن که حظ …
بالاترین عبادت و معراج مؤمن، عبورگاهی به سوی خدا
و آنچه گفتم به آن معنی نیست که به فلسفه و علوم برهانی و عقلی نپرداز و از علوم استدلالی روی گردان که این خیانت به عقل و استدلال و فلسفه است، بلکه به آن معنی است که فلسفه و استدلال راهی است برای وصول به مقصد اصلی و نباید تو را از مقصد و مقصود و محبوبْ محجوب کند، یا بگو این علوم عبورگاه به سوی مقصد هستند و خود مقصد نیستند و دنیا مزرعه آخرت است[23] و علوم رسمی مزرعه وصول به مقصودند، چنانچه عبادات نیز عبورگاه به سوی او- جلّ و علا- است، نماز بالاترین عبادات و معراج مومن است و همه از اوست و به سوی اوست. میخواهی بگو: تمامی معروفها پلههایی است از نردبان وصول به او- جلّ و علا- و همه منکرات بازدارندگان راه وصول هستند و عالم همه سرگشته او و پروانه جمال جمیل اویند.
الگوی رها کردن کسبوکار هنگام اذان در مکه و مدینه
من امروز باید بگویم که تکلیف است برای مسلمانها. حفظ مساجد امروز جزء اموری است که اسلام به او بسته است. ماه مبارک رمضان و بعد از ماه مبارک رمضان هم، مسجدها را آباد کنید. من در مکه که مشرف بودم یک روز میخواستم یک کتابی بخرم که برای آن کتابفروش هم فایده داشت، ایستاده بودم، اذان گفتند، یکدفعه رها کرد و گفت که: «سنّه حنفیّه»[6] دیگر با من حرف نزد، رفت سراغ نماز. در مدینه بازار را که من دیدم بسته بود. یعنی باز بود لکن هیچ کس نبود. میرفتند سراغ نماز. چرا شما نمیروید سراغ نماز؟ چرا ظهر که میشود بازار را رها نمیکنید و بروید سراغ نماز؟ اگر بروید سراغ نماز، احیاء کنید این سنت سیاسی اسلام را، همان طوری که در روز جمعه حالا بحمد الله میروید، روز غیر جمعه هم بروید مساجد را پر کنید. اگر این مسجد و مرکز ستاد …
نماز بالاترین ذکر خدا و برتر از همهٔ فریادها
ما با ذکر خدا، با اسم خدا پیش بردیم و نماز بالاترین ذکر خداست. اگر در نماز کوتاهی بشود؛ هر کس بگوید خوب من خودم تنهایی میروم توی خانهام میخوانم، خیر نماز را در جماعت بخوانید. اجتماع باید باشد. مساجد را پر کنید. اینها از مساجد میترسند. اینها بیخ گوش شما میگویند که این آخوند، که از او کاری نمیآید، مسجد میروید چه …
نورانیت نماز به اندازهٔ توجه به خدا در آن
… جا میآوریم اینها ما را راه ببرند؛ ما را مهاجر کنند. کوشش کنید که کارهایتان کارهای الهی باشد؛ برای خودنمایی نباشد؛ برای این نباشد که دیگران از شما تعریف کنند؛ برای این نباشد که از شما مدح و ثنا بکنند؛ برای خدا باشد. وقتی کار برای خدا باشد، آن کار نورانی است. هر مقداری از نماز را که توجه به خدا دارید، این مقدار نورانیت پیدا میکند و بالا میرود. و هر مقداری که غافل هستیم، آن مقدار نورانیت ندارد و طرف ملکوت نمیرود. همه کارها این طوری است. فرق ما بین اولیا و دیگران در صورت هیچی نیست؛ گاهی وقتها دیگران از اولیا خوشاندامتر هم بودهاند؛ در معناست فرق. فرق معنوی است. که دارند، اعمالشان با هم فرق دارد. از حیث معنویت یک ضربت علی یَومَ الخَندَقِ اَفضَلُ مِن عِبَادَهِ …
سفارش به کوچک نشمردن نماز و لزوم خواندن آن
… برای اینکه در شما یک جور حالتی پیدا بشود که بعد از اینجا هم یک زندگی سالم و یک زندگی با سعادت داشته باشید. همه اینها برای سعادت خود شماست. همان طوری که مبارزه میکنید و درس میخوانید، همین طور به این اعمالی که از طرف خدا سفارش شده است، عمل بکنید و کم نگیرید. نماز را کوچک حساب نکنید. نماز لازم است که بخوانید؛ روزه و نمیدانم سایر احکام برای تربیت شماست، برای هدایت شماست؛ برای رساندن شماست به یک مدارج کامله و یک سعادتهایی. از این جهت، من از همه شما خواهش میکنم، به همه شما سفارش میکنم، که در اعمال فرعی کوتاهی نکنید. چون اینجا به من گاه گفته شده است که بعضی از …
ناممکن بودن خواندن علنی نماز در دانشگاه
… بلکه دشمنی بود. یعنی آنها روحانیت را یک قشر فاسد، مرتجع، مخدّر- اصلًا دین را مخدّر برای مردم میدانستند و- معرفی کرده بودند. و به روحانیت هم این طور معرفی کرده بودند که دانشگاه یک دسته مردم بیدین کذا هستند. این نقشهای بود که بین مردم [اختلاف ایجاد کنند]. یعنی در دانشگاه نماز نمیشود بخوانی! علناً نمیتوانستند نماز بخوانند. و دانشگاهیها به صورتی در آمده بودند که اساتیدشان- غالباً البته- و کسانی که باید آنها را تعلیم و تربیت کنند، آنها را تعلیم و تربیت به وجهی میکردند که گرایش به خارج پیدا کنند؛ به قدرتهای بزرگ پیدا کنند. و لهذا محصول دانشگاهها یک محصول اسلامی نبود؛ یک محصولی …