حکومت مطلقه و مستبد معارض با دین و اقتصاد و روحانیت مردم
… کار خودتان باشید، به این کارها کارى نداشته باشید. مىبینید این عبارت هم عبارت آشنایى است. این را هم در طول این صد و چند سال بارها طرفداران قدرت مطلقهى شخصى به علما گفتهاند: «بروید مشغول مدرسهى خودتان، مشغول مسجد خودتان باشید؛ به کار سیاست چه کار دارید؟». پس [حکومت] ناصرالدّینشاه یک حکومت مطلقه و مستبدّهى فردى بود که با اخلاق مردم، با اقتصاد مردم، با دین مردم، با روحانیّت محبوب مردم معارضه و ناسازگارى داشت. یک بُعد فتواى میرزاى شیرازى، مبارزه با این خودکامه و کشیدن دندان تیز و قدرتمند این پلنگ تیزدندان بود و حقیقتاً دندان او کشیده شد و قدرت او کم شد. این قضیّه مربوط است به سال ۱۳۰۸ هجرى [قمری] یعنى چهار سال پیش از رحلت میرزا و تقریباً پنج سال پیش از مرگ …
فروش کشور با امتیاز دادن به دولتها و کمپانیهای خارجی
بُعد دیگر، مبارزهى با استعمار و نفوذ خارجىها در این کشور بود. در این چند سال آخر عمر ناصرالدّینشاه ــ سالهاى اوّلِ قرن چهاردهم [هجری قمری] یعنى از ۱۳۰۰ به بعد ــ کار دربارِ ناصرالدّینشاه شده بود امتیاز دادن به این دولت و آن دولت، و این کمپانى و آن کمپانى و گرفتن پول و فروختن مملکت؛ مثل امتیاز رویتر[2] و همین امتیاز تنباکو و غیره. با آن حرکت عظیم میرزا و آن فتواى کوبنده، جلوی این انحصارهاى خارجى و امتیازات خارجى و دخالت خارجى هم گرفته شد. پس بُعد ضدّ استعمارى هم داشت که بسیار چیز مهمّى است.