چند مطلب به نظر رسید که در خدمت آقایان عرض بشود. اوّلین مطلب به مناسبت گذشت یک قرن از رحلت میرزاى شیرازى، این عالِم بزرگ تاریخ روحانیّت و پرچمدار یک مبارزهى پُرمغز و پُرمعنا علیه مراکز فساد و کانونهاى طغیان و انحراف، چند جملهاى دربارهى این بزرگوار عرض بشود. حرکت میرزاى شیرازى که متأسّفانه دربارهى آن برخلاف بسیارى از حوادث ۱۵۰ سال اخیر کار درست و کاملى هنوز نشده است، یک حرکت ذوابعاد و پُرمعنا و بسیار پُربرکتى بوده است. این یک سطرى که میرزاى شیرازى نوشتند[1] و آن روز بساط کمپانى انگلیسى را از ایران برچید و سلطهى استعمارى را موقّتاً از کشور قطع کرد، یک مبارزهى چندجانبه بود.
مبارزه با استبداد ناصرالدینشاه و کاستن از قدرت او
… به علما گفتهاند: «بروید مشغول مدرسهى خودتان، مشغول مسجد خودتان باشید؛ به کار سیاست چه کار دارید؟». پس [حکومت] ناصرالدّینشاه یک حکومت مطلقه و مستبدّهى فردى بود که با اخلاق مردم، با اقتصاد مردم، با دین مردم، با روحانیّت محبوب مردم معارضه و ناسازگارى داشت. یک بُعد فتواى میرزاى شیرازى، مبارزه با این خودکامه و کشیدن دندان تیز و قدرتمند این پلنگ تیزدندان بود و حقیقتاً دندان او کشیده شد و قدرت او کم شد. این قضیّه مربوط است به سال ۱۳۰۸ هجرى [قمری] یعنى چهار سال پیش از رحلت میرزا و تقریباً پنج سال پیش از مرگ ناصرالدّینشاه. این یک بُعد قضیّه بود که عبارت بود از مبارزهى با دستگاه استبداد.
بعد ضداستعماری فتوای تحریم تنباکو
… آخر عمر ناصرالدّینشاه ــ سالهاى اوّلِ قرن چهاردهم [هجری قمری] یعنى از ۱۳۰۰ به بعد ــ کار دربارِ ناصرالدّینشاه شده بود امتیاز دادن به این دولت و آن دولت، و این کمپانى و آن کمپانى و گرفتن پول و فروختن مملکت؛ مثل امتیاز رویتر[2] و همین امتیاز تنباکو و غیره. با آن حرکت عظیم میرزا و آن فتواى کوبنده، جلوی این انحصارهاى خارجى و امتیازات خارجى و دخالت خارجى هم گرفته شد. پس بُعد ضدّ استعمارى هم داشت که بسیار چیز مهمّى است.
فتوای قاطع در برابر کمپانی انگلیسی و به حرکت درآوردن ملت
قرن گذشته یعنى قرن نوزدهم [میلادی] یا قرن چهاردهم هجرى ــ به این تعبیر بگوییم بهتر است ــ قرنِ فریادگرىِ فریادگرانِ اسلام بود. از اوایل قرن که میرزاى شیرازى ــ مرجع تقلید بزرگ اسلام ــ در برخورد با کمپانى انگلیسى آن فتواى قاطع را داد و یک ملّت را به حرکت درآورد، تا واقعهى مشروطیّت در ایران، تا حرکتهاى اسلامى در هند، تا بیدارى اسلامى در غرب دنیاى اسلام ــ در خاورمیانه و در منطقهى شمال آفریقا ــ و بزرگانى که سخن گفتند و سیّدجمالالدّینها و دیگران و دیگران، یک قرن تقریباً، قرن فریاد بود؛ قرن مبارزات بود و قرن بعد، قرن تجربه است. این قرنى که ما امروز در آن هستیم، قرن تجربه است. قرن چهاردهم هجرى قرن فریاد و بیدارگرى و اعلام بود و این قرن پانزدهم ــ از آغاز و از افتتاح این قرن ــ قرن تجربه و عملکرد است.