نبود شمارهٔ صفحه و فهرست کارآمد در کتبی چون مسالک و جواهر
… ندارند. این مربوط به قدیم نیست. شاید یک روز اینها انشاءالله افسانه شود؛ اما امروز متأسفانه افسانه نیست و واقعیتی است که وجود دارد. بنده یک کتاب «مسالک»[1] دارم؛ هر وقت به آن نگاه میکنم و میخواهم نشانیای بدهم، نمیدانم چه کار کنم؛ چون شمارهی صفحه ندارد. «مسالک» کتابی دو جلدی است که شاید حدود هزار صفحه یا بیشتر، ورق دارد؛ ولی شمارهی صفحه ندارد! یا «جواهر»[2] ، که حقیقتاً یک مخزن جواهر است. چهل و اندی جلد کتاب، اما فهرستی دارد که انسان وقتی به آن نگاه میکند - این فهرستی که فعلاً در اختیار ماست - یک دهم آنچه که در جواهر مطلب هست و از یک فهرست انتظار میرود، از آن استفاده نمیشود. انسان باید این کتاب را همینطور بگردد؛ چقدر وقت و چقدر ساعات بیبازگشت و عزیز صرف شود، برای اینکه ببیند آیا صاحب جواهر به فلان مطلب اشاره یا تصریحی دارد یا ندارد؟ ببینید واقعاً چقدر دل انسان غمگین میشود! حالا چه کسانی این وقتها را صرف میکنند؟ آن انسانهای …